رشته حقوق

پایان نامه با واژه های کلیدی فلسفه اخلاق، علم النفس

دانلود پایان نامه

ارائه کند تا جغرافیای نظریه اعتدال در اخلاق فضیلت و فلسفه اخلاق برای خوانندگان روشن شود. در یکی از بخش‌های پایاننامه به تأثیر نظریه اعتدال ارسطو بر متفکران و حکیمان اسلامی مانند: فارابی، ابن مسکویه، خواجه نصیر طوسی، ابن سینا و … پرداخته شده است. ابتدا ادله عقلی و نقلی ارسطو و پیروانش را ذکر کرده و سپس به نقد و بررسی تک تک آن‌ها پرداخته است؛ و اشکالاتی را که بر ماهیت حد وسط، تعیین حد وسط و فضیلت بودن آن وارد شده است را مطرح نموده است. پس از نقد نظریه اعتدال وبیان مشکلات آن به این نتیجه رسیده است که نظریه ارسطو برای اخلاق اسلامی و تشخیص فضیلت از رذیلت اخلاقی از نظر اسلام، مناسب نمی‌باشد و باید به فکر نظریه و ملاکی دیگر باشیم که با موازین دین اسلام سازگاری بیشتری داشته باشد؛ لذا به بررسی کتب اخلاقی که با روشی ارسطویی نگاشته شده پرداخته و سعی کرده است ملاک فضیلت و رذیلت اخلاقی از نظر مؤلفین این کتب اخلاقی را مشخص نماید و به یک جمع بندی در این رابطه برسد. در بخش آخر پایان نامه سعی کرده است با بررسی منابع ناب اسلامی، به ملاکی برای تشخیص فضیلت و رذیلت در اخلاق اسلامی دست یابد؛ لذا ابتدا آیات و روایات مربوط به سعادت و شقاوت و سپس فضیلت و رذیلت را جمع آوری نموده و با مقایسه آن‌ها تعریفی از فضیلت و رذیلت اخلاقی از دیدگاه آیات و روایات ارائه داده؛ و به این نتیجه رسیده است که چون سعادت انسان در قرب و نزدیکی به حق تعالی است و شقاوت او در دوری و بعد از او لذا هر عملی که انسان را به خدا نزدیک سازد فضیلت محسوب می‌شود و هر چه که او را دور سازد رذیلت است.
ج ) جمع بندی و ارائه چارچوب نظری پژوهش :
مفهوم تربیت تنها در انسان و به سبب قابلیت عقلی و توانایی شناخت و گزینش او شایستگی کاربرد دارد. در تعریف تربیت حقیقی که خاص انسان است باید گفت، تربیت کشاندن انسان به سوی ارزش‌های والا است چنان که آن ارزش‌ها را بفهمد، بپذیرد و به کار ببرد؛ و این برترین معنای تربیت است که رو کردن آزادانه و آگاهانه به ارزش‌ها است. (نقیب زاده 1385 ) “فرایند تربیت انسان از حرکتی منسجم و معنادار تشکیل شده است. این حرکت آغاز و انجامی دارد، زمانی را به خود اختصاص می‌دهد و دارای مرزهای تعریف شده است. “(شریفانی 1389 : 39) این بدان معنا است که فرایند تربیت به عنوان یک سیستم دارای، اهداف، ساحت‌ها، اصول و روش‌هایی است که متناسب با مبانی هستی شناسی، انسان شناسی و ارزش شناسی که توسط صاحب نظران تربیتی به صورتهای متنوع و متفاوتی طرح میگردد.
“عنوان تربیت اسلامی نیز که فراوان مورد استفاده قرار می‌گیرد نیز برای نشان دادن طرح اسلام در ساختن و پرداختن انسان به کار می‌رود که در این مورد نیز بین صاحب نظران توافق کامل وجود ندارد” (باقری 1388 : 51 ) اما فارغ از همه‌ی این تکثرها جهت گیری تربیتی اسلام بر این استوار است که تربیت یافتگان واقعی آن، افرادی جامع‌الاطراف باشند. “خداوند امت اسلامی را امتی متعادل معرفی می‌کند ” وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطا…” امت میانه ، یعنی امتی که در هیچ امری از امور خواه نظری و عملی افراط و تفریط نمی‌کند و همه برنامه‌هایش در حد اعتدال است. “(شکریان، 1388 : 56 )
“در متون دینی اسلام، آیات و احادیث متعددی درباره اعتدال در زمینه‌های مختلف خانوادگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و… وارده شده است تا پیروان آنان نسبت به این امر خطیر حساسیت لازم را پیدا کنند. “(فر مهینی فراهانی 1390 : 67 )
“ریشه واژه اعتدال از عدل است اما با دقت در آیات و روایات واژه‌های دیگری نیز یافت می‌شوند که بار معنایی مشابهی با اعتدال دارند و در فهم کامل نظر اسلام در این حوزه لازم است آن‌ها را نیز مورد بررسی قرار داد، واژه‌هایی مانند قصد، وسط، قسط و …”(خیرخواه مقدم، 1379 )
“اهمیت دادن به اعتدال به فرهنگ قرآنی اختصاص ندارد بلکه در نظریه اعتدال طلایی ارسطو نیز آمده است که البته تفاوت‌هایی با دیدگاه اسلام دارد. از جمله اینکه ارسطو تعیین حد وسط را کار عقل می‌داند اما از دیدگاه قرآن گر چه عقل به تنهایی می‌تواند به اهمیت اعتدال پی ببرد اما در تعیین مرزهای آن نیازمند وحی است.” (هادوی نیا، 1388 : 211 ) شناختن نقطه وسط و اعتدال مقدور هر کسی نیست و به وضع قانون صحیح محتاج است و نخستین شرط قانون گذار این است که به حد وسط عارف باشد. اعتدال حقیقی آن است که از طرف وحدت صادر شود طبیعت انسان منسوب به کثرت است و از کثرت امر واحد صادر نخواهد شد. (بیگم، 1361 ).
البته به اعتدال بیشتر از نظر اخلاقی توجه شده اما “کمال آدمی در این است که در همه‌ی امور میانه رو باشد و این مسیر مناسب‌ترین و کوتاه‌ترین راه تربیت مطلوب آدمی است” (دلشاد تهرانی، 1385 : 280 )
با توجه به آنچه تا کنون بیان شد واضح است که اعتدال به عنوان یک اصل در تربیت از وزن بسیار بالایی برخوردار است به گونه‌ای که می‌توان ادعا کرد اساسی‌ترین اصل در تربیت است که کل فرایند تربیت و سایر عناصر تربیتی از آن متأثر هستند و اگر در فرآیند تربیت به آن توجه نشود تربیت صحیح صورت نگرفته است. اکثر تحقیقاتی که تا کنون در این حوزه انجام شده است به طور غیر مستقیم، کوتاه و جزیی به این اصل پرداخته‌اند. در باب مفهوم شناسی اعتدال پژوهشهایی صورت گرفته است اما در ارتباط با اعتدال به عنوان یک اصل در تربیت بیشتر به ذکر مصادیق و اکتفا شده است. بنا بر نقش بی بدیل این اصل در فرایند تربیت و توجه ویژه و حجم بالای آیات و روایاتی که به شکل صریح
و ضمنی به این موضوع پرداخته‌اند و علاوه بر آن خلاء پژوهشی که در پرداخت مستقیم به این موضوع وجود دارد به دنبال تبیین جایگاه، نقش و مصادیق اصل اعتدال در فرآیند تربیت به شکل کلی و ساحت‌های تربیت به شکل جزیی هستیم.

مطلب مشابه :  موارد نقض حریم خصوصی

فصل سوم
روششناسی پژوهش

روش پژوهش:
این پژوهش از نوع پژوهشهای بنیادی میباشد. این پژوهشها که گاه مبنایى یا پایه‌اى خوانده مى‌شوند، در جستجوى کشف حقایق و واقعیت‌ها و شناخت پدیده‌ها و اشیاء بوده و مرزهاى دانش عمومى بشر را توسعه مى‌دهند و قوانین علمى را کشف نموده، به تبیین ویژگى‌ها و صفات یک واقعیت مى‌پردازند. در این پژوهشها ممکن است نظریه‌اى انشاء شود یا اصول، فرضیه‌ها یا قضایاى نظریه‌اى مورد آزمایش قرار گیرد. در این پژوهشها اطلاعات و مواد اولیهی تحلیل به روش کتابخانه‌اى گردآورى مى‌شود و سپس با روش‌هاى مختلف استدلال مورد تجزیه و تحلیل عقلانى قرار گرفته، نتیجه‌گیرى مى‌شود. پژوهشهای بنیادی نظری از نوع پژوهشهای کیفی محسوب میگردد. روش پژوهش در این کار از نوع تحلیلی- اسنادی می‌باشد. منظور از روش تحلیلی تکنیکهای مربوط به تجزیه و تحلیل محتوا میباشد. در این روش سعی میشود با استفاده از تحلیل، دادهها را از متون مورد نظر استخراج کرده و مورد بررسی قرار دهیم. منظور از اسنادی به کلیه متدهایی گفته میشود که در آنها هدف پژوهش با مطالعه، تحلیل و بررسی اسناد و متون برآورده میشود. در این کار واژههای مرتبط با اعتدال از قرآن و متون روایی استخراج و مورد بررسی مفهومی قرار می‌گیرد و سپس مصادیق به تفکیک ساحتهای تربیت از یکدیگر مجزا میشوند.
جامعه متنی :
جامعه متنی پژوهش شامل آیات قرآن کریم و روایات بحارالانوار می‌باشد. علت انتخاب کتاب بحارالانوار جامعیت این کتاب بر روایات شیعه است، هرچند که از منابع واسطه روایی به شمار می‌آید. در موارد محدود به فراخور نیاز به منظور پاسخگویی به سوالات به برخی کتب روایی دیگر نیز مراجعه شده است.
نمونه پژوهش:
در این پژوهش نمونه تحقیق شامل آیات قرآن و روایاتی از بحارالانوار است که مرتبط با مفهوم اعتدال و در راستای سوالات و اهداف تحقیق است.
ابزارهای پژوهش:
ابزار تحقیق فرم فیشبرداری است که متناسب با اهداف و سوالات تحقیق مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این راستا اطلاعات موجود در فیشها دستهبندی و سپس ذیل تیترهای مناسب آورده شده است.
شیوه انجام پژوهش:
1- بررسی و تبیین کلی از مفهوم اعتدال و واژه‌های مرتبط با آن.
2- شناسایی و گردآوری منابع و متون.
3- مطالعه منابع متنی و فیش برداری.
4- طبقه بندی مطالب از نظر محتوا.
5- پاسخ به سوالات پژوهش.
6- جمع بندی و نتیجه گیری.

فصل چهارم
یافتههای پژوهش

مقدمه:
در این فصل در پاسخ به سوال اول با توجه به معنای واژههای مرتبط با کلمه اعتدال سعی شده است مفهوم این کلمه از جنبههای مختلف مورد بررسی قرار گیرد. به این معنا که جایگاه مفهوم اعتدال در مکتب اسلام و به تبع آن در تربیت اسلامی با توجه به کاربردهای واژهای آن مشخص گردد. در پاسخ به سوالات دوم تا پنجم برخی از مهمترین مصادیق اعتدال، با توجه به منبع پژوهش، در ساحتهای مورد نظر با شرحی کوتاه از روایات آورده شده است. آنچه در این پژوهش تحت عنوان مصادیق اعتدال بیان گشته است تنها بخشی از نمونههای متعدد و گسترده این مفهوم در مکتب اسلام و در راستای پاسخگویی به سوالات پژوهش میباشد. در ادامه با توجه به فضای کلی مصادیق و رجوع به کتب تربیتی به بیان نقش اصل اعتدال در ساحتهای مدنظر پرداختهایم.

سوال اول: مفهوم اعتدال با توجه به واژههای مشابه، از منظر قرآن چیست؟

1-1) شرح واژه سوی: این واژه در اکثر موارد در مورد نظام طبیعت و هستی به کار رفته است؛ و در مورد انسان در سه معنا آمده است.
1-1-1) گاهی به معنای رعایت نظم، موزون بودن و قرار گرفتن هر چیز در جای خودش آمده است :
* الَّذِی خَلَقَکَ فَسَوَّاکَ فَعَدَلَکَ
همان کس که تو را آفرید، و [اندام‏] تو را درست کرد، و [آن گاه‏] تو را سامان بخشید. ( 7 انفطار)
* ثُمَّ کانَ عَلَقَهً فَخَلَقَ فَسَوَّى
سپس عَلَقه [آویزک‏] شد و [خدایش‏] شکل داد و درست کرد!؟ (قیامت 38)
* الَّذِی خَلَقَ فَسَوَّى
همان که آفرید و هماهنگى بخشید. (2 اعلی)
“خلقت هر چیزى به معناى گردآورى اجزاى آن است، و تسویه‏اش به معناى روى هم نهادن آن اجزا به نحوى است که هر جزئى در جایى قرار گیرد که جایى بهتر از آن برایش تصور نشود، و علاوه بر آن جایى قرار گیرد که اثر مطلوب را از هر جاى دیگرى بهتر بدهد، مثلاً در مورد انسان چشم را در جایى و گوش را در جایى و هر عضو دیگر را در جایى قرار دهد که بهتر از آن تصور نشود، و حقش ادا شود.” (طباطبایی،1374، ج‏20: 441) “سوى از ماده تسویه به معنى نظام بخشیدن و مرتب نمودن است و مفهوم گسترده‏اى دارد که تمام نظامات جهان را شامل مى‏شود، اعم از نظاماتى که بر منظومه‏ها و کواکب آسمان حاکم است، و یا آنچه بر مخلوقات زمینى، مخصوصاً انسان از نظر جسم و جان، و اینکه بعضى از مفسران آن را تنها به نظام خاص دست و پا و چشم‌های انسان، و یا راست قامت بودن او تفسیر کرده‏اند در حقیقت بیان مصداق محدودى از این مفهوم وسیع است.” (مکارم شیرازی،1374، ج‏26: 385 )
* وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها
سوگند به نَفْس و آن کس که آن را درست کرد (7 شمس)
“مرتب خلق کرد و
اعضایش را منظم و قوایش را تعدیل کرد اگر منظور روح باشد مراد ازسواها (از ماده تسویه) همان تنظیم و تعدیل قواى روحى انسان است، از حواس ظاهر گرفته، تا نیروى ادراک، حافظه، انتقال، تخیل، ابتکار، عشق، اراده و تصمیم، و مانند آن در مباحث علم النفس مطرح شده است؛ و اگر منظورروح و جسم هر دو باشد تمام شگفتی‌های نظامات بدن و دستگاه‌های مختلف آن را که در علم تشریح و فیزیولوژى به طور گسترده مورد بحث گرفته شامل مى‏شود.” (همان منبع، ج 27 : 44 )
“کلمه‏ى سوى از تسویه، به معناى ایجاد تعادل و تناسب و دورى از هر گونه افراط و تفریط است.” (قرائتی، 1383، ج‏9: 304 ) “تسویه به معناى تصویر و هم تتمیم عمل است. سواه از ماده تسویه به معنى تکمیل کردن است، و این اشاره به مجموع مراحلى است که انسان از هنگامى که به صورت نطفه است تا مرحله‏اى که تمام اعضاى بدن او آشکار مى‏گردد طى مى‏کند و همچنین مراحلى را که آدم بعد از آفرینش از خاک تا به هنگام نفخ روح پیمود.” (مکارم، 1374، ج 17: 127 ) از این آیه به طور خاص میتوان دریافت که تسویه مقدمهای است برای کسب کمالات بعدی (نفخ روح) خواهد بود.
1-1-2) گاهی استوا به معنای استقرار است:
* وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوى‏ آتَیْناهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنینَ
و چون به رشد و کمال خویش رسید، به او حکمت و دانش عطا کردیم، و نیکوکاران را چنین پاداش مى‏دهیم. (14 قصص)
“و کلمه استوى از استواء است، که به معناى اعتدال و استقرار مى‏باشد، پس استواء در حیات، به معناى این است که: آدمى در کار زندگى‏اش استقرار یابد و این در افراد، مختلف است، بیشتر بعد از بلوغ اشد یعنى بعد از هجده سالگى حاصل مى‏شود.” (طباطبایی، 1374، ج‏16: 16) “اسْتَوى‏ از استواء به معناى کمال خلقت و اعتدال آن است.” (قرائتی، 1383، ج 9: 27 )
1-1-3) سوی به معنای یکسان شدن با خاک در مورد هلاکت انسان نیز به کار رفته است.
* َفکَذَّبُوهُ فَعَقَرُوها فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاها
و [لى‏] دروغ زنش خواندند و آن [ماده شتر] را پى کردند، و پروردگارشان به [سزاى‏] گناهشان بر سرشان عذاب آورد و آنان را با خاک یکسان کرد. (14 شمس)
از مجموع این آیات میتوان برخورداری ذاتی انسان از اعتدال در حوزه تکوین را اثبات کرد. بنابراین آدمی قوه و بستر اولیه برای معتدل بودن و رعایت حد میانه را داراست و تنها کافی است با عمل به مجموعهای از قواعد و قوانین تربیتی صحیح و جامع این قوه را به فعلیت برساند. علاوه بر آن با توجه به معنای سوم این واژه که هلاکت است اگر انسان در راستای اعتدال حاکم بر جسم و روح خود و اعتدال حاکم بر سرتاسر هستی عمل نکند محکوم به هلاکت و از بین رفتن است.

مطلب مشابه :  مطالعه

1-2) شرح واژه عدل :
“عدل در لغت به معنای حد وسط بین افراط و تفریط از حیث نبود نقض یا زیادت؛ و این اعتدال و قسط حقیقی است؛ و به تناسب این ریشه بر اقتصاد، مساوات، قسط، استواء و استقامت اطلاق میشود.” (مصطفوی، 1360، ج 8: 54) این واژه با توسعه مفهوم آن، به معنای “قرار دادن هر چیز در جای شایسته خود” نیز به کار میرود. خداوند به عنوان خالق هستی منشأ و مبدأ عدل محسوب میشود و افعالش مصداق اتم و اکمل استواء و مساوات است :
* وَ تَمَّتْ کلمه رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ
و سخن پروردگارت به راستى و داد، سرانجام گرفته است و هیچ تغییر دهنده‏اى

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید

دیدگاهتان را بنویسید