د) مصر: کناره رودنیل در شمال سودان، جنوب مصر.
ﻫ ) سودان : کناره های رود نیل در شمال سودان ، جنوب مصر
و) اتیوپی
ز) اروپا: اسپانیا، پرتغال، فرانسه، رومانی، مغرب (مراکش) و الجزایر
بر اساس تقسیم بندی فوق ایران در مرکزخاورمیانه قرار می گیرد (Knowles, 1979).
در پاکستان و افغانستان و سایر کشورهای خاورمیانه، کشت گلرنگ محدود و اکثراً برای استخراج رنگ از گل های آن کشت می شود. در بعضی از مناطق پاکستان، گلرنگ به مصرف علوفه می رسد. ژاپن سطح کمی از اراضی خود را به زراعت گلرنگ اختصاص داده و در جنوب فرانسه گلرنگ از سال 1943 به عنوان یک گیاه زراعی مورد توجه قرار گرفت، اما تولید آن در سال 1949 به دلیل خسارت لارو مگس گلرنگ به طور کلی متوقف گردید (Dajue, 1999). ظهور ارقام پر محصول با محتوای روغن بالا که بعد از جنگ جهانی دوم اصلاح شدند، باعث شد که سطح زیر کشت گلرنگ در جهان افزایش یابد (Salankhe and Kesai, 1986). مطالعات باستان شناسی مشخص کرده که مصریان باستان از 4000 سال پیش این گیاه را شناسایی کرده اند و در مصر کشت می شده و از آن به منظور استفاده از رنگ، روغن گیاهی و مصارف دارویی سود می جسته اند. این محصول احتمالاً از ناحیهی فرات به مصر برده شده، اما روغن کشی واستفاده از روغن آن بعدها درآنجا متداول شده است. دسته ای از گل های مجزای گلرنگ که در میان پاکتی از برگ های بید بود با جسد مومیایی آمنوفیس اول از سلسله هجدهم (1600 قبل از میلاد) کشف شد. بنا بر نوشته پلینی(قرن اول پس از میلاد) روغن گلرنگ در مصر به عنوان جانشینی ملایم تر، به جای روغن کرچک استفاده می شد، اما مصرف خوراکی نداشت و در آن زمان برای رومیان شناخته شده نبود (Ashri et al., 1974). ابن ماسریه (1000 میلادی) که در بغداد زندگی می کرد، کتابی بزرگ درباره علم طب عرب ها و یونانیان معاصر خویش نوشت. وی که این گیاه را سنیسوس می نامید، اشاره می نماید که در خاورمیانه به صورت خودرو و اهلی رشد می کند و واریته بزرگ دانه سفید آن ارزشمندترین واریته های آن است.
احتمالا این گیاه در قرن سوم از چین به ژاپن رفت، اما به مقدار کمی کشت شد و تا قرن بیستم گلرنگ درمصارف غذایی ژاپن استفاده نمی شد. اما اکنون یک قلم وارداتی عمده در این کشور است. در رابطه با موارد استفاده از گیاه گلرنگ باید به این نکته توجه نمود که این گیاه دارای موارد مصرف گوناگون می باشد و همان گونه که ذکر شد گشت گلرنگ در قدیم بیشتر به دلیل تهیه رنگ از گل آن بوده است. از گلچه های این گیاه دو ماده رنگی به دست می آید که عبارتند از:
کارتامیدین که زرد رنگ بوده و رنگ آن نامرغوب و در آب محلول است و کارتامین که به رنگ قرمز پرتقالی است و محلول در قلیا بوده که همان رنگ های اصلی مورد استفاده می باشند و پس از استخراج در رنگرزی البسه و رنگ های خوراکی از آنها استفاده می شود (ناصری، 1370؛ Heaton and Knowles, 1980 ; Knowles, 1979 ; Saite and Miyakawa, 1994). در قدیم قالی بافان ایرانی برای رنگ آمیزی نخ از گلرنگ استفاده می نمودند و لیکن امروزه با معرفی رنگ های مصنوعی ارزان قیمت، کمتر از گلرنگ جهت تهیهی رنگ استفاده می شود. همچنین از گل های لوله ای شکل این گیاه به عنوان جانشین زعفران برای رنگ برنج، سوپ وسس های معمولی نیز استفاده می شود (ناصری، 1370).
گل های آن به رنگ های زرد و قرمز و بذرهای آن شبیه به بذرهای کوچک آفتابگردان است (ناصری، 1370). ساقهی اصلی در گلرنگ، ایستاده، خشن و چوبی شده، استوانه ای و دارای خطوط باریک طولی، توپر و کرک دار یا بدون کرک و در منطقه یقه تا حدودی ضخیم می باشد و با افزایش شاخه دهی نازک تر شده و در زمان رسیدگی ترد و شکننده است. رنگ ساقه از خاکستری روشن تا سفید و یا مایل به زرد بوده (Esendal et al., 1992; Martin and Leonard, 1967) قطر ساقه آن 12-3 میلی متر متغیر بوده و با عملکرد دانه همبستگی دارد (فروزان، 1378). ارتفاع ساقهی گیاه تابعی از رقم، خصوصیات اقلیمی منطقه و روش کشت می باشد. زاویهی شاخه ها با ساقه در ارقام مختلف معمولاً بین 60-20 درجه (پراکنده) و در بعضی، زاویهی فوق به بیش از 90 درجه (خوابیده) می رسد. به طوری که این زاویه تابعی از عوامل محیطی و ژنتیکی است (فروزان، 1378).
ساقه های گلرنگ پیش از مرحلهی طویل شدن دارای مرحله ای از رشد به صورت روزت می باشند که این حالت یکی از مشخصات اغلب گیاهان خانواده کاسنی است (Arnon, 1982). به طورکلی هنگامی که ارتفاع ساقه به 40-20 سانتی متر می رسد، شاخه های فرعی از آن منشعب می شوند (خواجه پور، 1370؛ Arnon, 1982 ; Dedio, 1985). ارتفاع نهایی ساقه توسط عوامل ژنتیکی ومحیطی مثل آب و هوای منطقه، تراکم بوته، تاریخ کاشت، حاصلخیزی، شوری و رطوبت خاک کنترل می شود (Knowles, 1980). برگ ها در گلرنگ قلبی شکل، بدون دمبرگ، دندانه دار به رنگ سبز تیره، براق و بدون کرک است. شکل برگ ها در قسمت های مختلف ساقه متفاوت است. بزرگترین برگ ها در وسط ساقه اصلی ظاهر می شوند. در بررسی آماری که بر روی 2046 نمونه از ژرم پلاسم های جهانی گلرنگ به عمل آمده 5 نوع برگ مشاهده گردیده است (فروزان، 1378).
الف) برگ های تخم مرغی شکل (1درصد)
ب) برگ هایی به شکل تخم مرغ واژگون (3درصد)
ج) برگ های نیزه ای وارونه (7درصد)
د) برگ های تخم مرغی دوک مانند (17درصد)
ه) برگ های دوک مانند (74درصد)
اندازهی برگ ها بسته به رقم دارای طول 15-10 سانتی متر و عرض 5-5/2 سانتی متر می باشد. برگ های پائین معمولاً بدون خار هستند ولی با رشد ساقه، خارها رشد کرده و در مرحلهی گل کامل، خارها سخت می شوند. حاشیهی برگ ها نیز به صور مختلف نظیر مضرس، بدون بریدگی یا بریدگی عمیق و ناقص دیده می شوند. خارها معمولاً بر روی براکته های خارجی 76 درصد توده ها دیده می شود و 23 درصد آنها معمولاً بدون خار می باشند (فروزان، 1378). گلرنگ یک ریشه عمودی کاملاً مشخص و غالباً گوشتی دارد و معمولاً ریشه های جانبی نازک متعددی تولید می کند. ریشهی عمودی معمولا ًتا عمق 3-2 متر در خاک نفوذ می کند و این ویژگی نفوذ عمیق ریشه به گیاه امکان می دهد رطوبت و موادغذایی را از زیر توده قابل توجهی از خاک جذب نماید. به همین دلیل، گیاه گلرنگ نسبت به سایر گیاهان به خشکی متحمل تر است (فروزان، 1378). به عنوان مثال در استرالیا ریشه های گلرنگ تا عمق220 سانتی متر پیش رفتند. در حالی که ریشه های گندم در قطعه زمین مجاور فقط تا عمق 40 سانتی متری خاک نفوذ کردند. در گلرنگ ریشه های جانبی می تواند تا عمق 90-60 سانتی متری توسعه پیدا کنند (خواجه پور، 1370؛ کوچکی و همکاران، 1372). در مطالعه ای که در زمینهی بازدهی مصرف آب در گلرنگ انجام شد، چنین گزارش شد که ریشه های گلرنگ تا عمق حدود250 سانتی متر در خاک نفوذ کرده و از رطوبت موجود تا این عمق استفاده می نمایند (Alessi et al., 1981). گل آذین گلرنگ از گلچه های متعدد تشکیل شده است که روی یک نهنج مشترک نسبتاً هموار، مدور و نزدیک به هم قراردارند. نهنج گل به وسیلهی چندین برگ گل (براکته) گریبان دار یا پوشش دار احاطه شده و به طور خیلی فشرده به هم چسبیده اند و به صورت حفاظ کاملی جهت تکامل گل آذین درآمده اند (ناصری، 1370).
گل های گل آذین گلرنگ به دو صورت لوله ای یا زبانه ای است. بعضی ارقام هر دو نوع تیپ گل را دارند و بعضی فقط یک نوع آن را دارند. گل های لوله ای جلب کنندهی حشرات هستند (کریمی، 1375). در این گیاه ساقه اصلی و ساقه های فرعی در انتهای آزاد خود، هر کدام به یک گل آذین منتهی می شوند. گل آذین گلرنگ، طبق نامیده شده و از نوع کلاپرک می باشد. هر طبق 20 تا 120 گلچهی لوله مانند را دربر دارد که هر یک می تواند مولد یک دانه باشد. تعداد و اندازهی طبق در هر بوته به عواملی همچون رقم، فضای رشد بوته، حاصلخیزی خاک و تأمین سایر عوامل محیطی بستگی دارد. علاوه بر این عوامل، اندازهی طبق به موقعیت آن بر روی بوته نیز بستگی دارد. طبق های نخست (اصلی) و دوم بزرگ ترین طبق ها می باشند در حالی که طبق های سوم معمولاً کوچک ترند. طبق های نخست (اصلی) به طبق انتهای ساقه اصلی و طبق دوم به طبق انتهای ساقه فرعی انشعاب یافته از ساقه اصلی اطلاق می شود و به طبق انتهای شاخه فرعی دوم (شاخه ای که از شاخه فرعی منشعب می شود) طبق سوم گفته می شود (اسمی، 1376؛ محمدی نیکپور، 1374). گلرنگ از تیرهی لوله گلی ها بوده و جام گل های آن که به گلچه مصطلح هستند پیوسته و «لوله مانند» می‌باشند. گل های لوله ای در غوزه منظم بوده و دارای 5 گلبرگ بهم پیوستهی لوله ای شکل هستند. گل دارای 5 پرچم با بساک های به هم پیوسته می باشد که به صورت یک لوله در می آیند. بساک ها توسط سوراخ های انتهایی با شکاف داخلی باز شده و دانه های گرده به درون لولهی بساک می ریزند. تخمدان گلرنگ از متحد شدن دو حفره به وجود می آید که تحتانی بوده و دارای یک تخمدان یک برچه ای می باشد (بهنیا، 1387؛ فیروزه، 1382؛ ناصری، 1370؛ Kipps, 1970 ؛Knowles, 1980). تخمدان یک حفره ای و محتوی یک تخمک است. بساک های گلرنگ قبل از رسیدن و آماده شدن مادگی برای باروری گرده های خود را آزاد می نمایند و به اصطلاح گل ها پروتاندری می باشند و لذا گرده افشانی غیرمستقیم به وسیله حشرات صورت می گیرد، ولی چون گلهای مجاور در یک غوزه می توانند همدیگر را بارور سازند از نظرژنتیکی اساساً گلرنگ گیاهی خودگشن است و درصد دگرگشنی آن به فعالیت حشرات بستگی دارد (عمارت پرداز، 1367 ؛Able, 1972 Dunphy et al., 1979;).
باد در انتقال گرده ها نقشی ندارد و برای باروری مطلوب و برای حداکثر بازدهی معمولاً وجود زنبورها و سایر حشرات ضروری است (ناصری، 1370). رنگ گل های گلرنگ در ارقام مختلف این گیاه و نیز در یک رقم در مراحل مختلف رشد گل ها (مرحله جوانه، شکوفایی و پژمردگی) فرق دارد. به طور کلی گل های گلرنگ را می توان به رنگ های سفید، زرد روشن، زرد، نارنجی، نارنجی مایل به قرمز، قرمز تیره مشاهده نمود. تا موقعی که گلچه ها تازه هستند گل های زرد و گل های نارنجی به رنگ زرد دیده می شوند اما در اثر پژمردگی گل های زرد به رنگ زرد مایل به قهوه ای می گرایند، درحالی که گل های نارنجی پس از پژمردگی به رنگ قرمز- نارنجی دیده می شوند (Dedio, 1985). میوه در گلرنگ مثل آفتابگردان از نوع فندقه است و همان چیزی است که از قدیم به نام دانه (بذر) گلرنگ مصطلح گردیده و در این متن نیز از همین اصطلاح عام استفاده شده است. دانهی گلرنگ به شکل یک دانهی کوچک آفتابگردان می باشد. پوستهی بذر معمولاً به رنگ کرم و کرم مایل به سفید است (خواجه پور، 1370؛ Dedio, 1985 Knowles. 1980;) و از نظر گیاه شناسی فندقه بوده ولی پوستهی آن فیبر بیشتری داشته و ضخیم تر است. وزن هزار دانه آن بین 30 تا 50 گرم است (خواجه پور، 1370؛ ناصری، 1370؛ Arnon, 1982) بذر بسیاری از ارقام گلرنگ به شکل هرم واژگون با چهار خط برجسته مشخص است که این برجستگی ها موجب لوزی شکل شدن مقطع عرضی بذر می شوند. به طور کلی دانه گلرنگ متشکل از 40-25 درصد روغن و در ارقام جدید تا 45 درصد روغن، 55-30 درصد پوسته، 22-12 درصد پروتئین و 10-3 درصد رطوبت می باشد. روغن عمدتاً در لپه ها ذخیره می گردد زیاد بودن درصد پوسته از نظر تجاری یک نقص محسوب می شود زیرا باعث کاهش مقدار روغن و میزان پروتئین کنجالهی دانه می شود (یزدی صمدی و عبدمیشانی، 1370؛ِDedio, 1985 ). طول فصل رشد ارقام مختلف و همچنین در تاریخ های کاشت مختلف، متفاوت است. و علاوه بر سایر عوامل محدود کننده مثل حساسیت به آفات و امراض و عدم دسترس بودن ارقام زودرس مناسب برای مناطق با فصل رویش کوتاه مانند عرض های جغرافیایی بالا یکی از محدود کننده ترین عوامل کشت گلرنگ در گذشته بوده است (رنجبر و همکاران، 1376؛Bassiri et al., 1975). کم ترین دما برای جوانه زدن بذر گلرنگ در حدود 5 درجهی سانتی گراد گزارش شده است (خواجه پور، 1370؛ Alessi et al., 1981). میزان تأثیر درجه حرارت و طول روز بسته به درجه حرارت و نوع ژنوتیپ، فرق دارد. همچنین در یک درجه حرارت ثابت، افزایش طول روز مدت دوره روزت را کاهش می دهد. مقاومت بوته های گلرنگ به سرما و یخبندان در طول دوره روزت که فعالیت رشد و نموی بوته بطئی است زیاد می شود و به عبارت دیگر گلرنگ در این دوره بیشترین مقاومت به سرما و یخبندان را نشان می دهد.
بیشتر ارقام گلرنگ سرمای حدود 7- درجه سانتی گراد را در این مرحله تحمل می کنند و برخی ارقام حتی در سرمای 12- درجه سانتی گراد به حیات خود ادامه می دهند. یزدی صمدی و زالی تیپ های سرمادوستی را از ایران شناسایی کرده اند که قادر هستند سرمای 14- درجه سانتی گراد را تحمل کرده و بقاء داشته باشند (خواجه پور، 1376). با پیشرفت مراحل رشد، حساسیت به سرما بیشتر خواهد شد به طوری که در آغاز مرحلهی زایش یا بعد از آغاز گل دهی درجه حرارت پائین تر از صفر درجهی سانتی گراد باعث خسارت شدید خواهد شد. به طور کلی تحمل سرما در گلرنگ به رقم و مرحلهی رشد بستگی دارد (خواجه پور، 1370؛ Kipps, 1970 Knowles and Miller, 1989;). در صورت فراهم بودن رطوبت کافی در خاک، گلرنگ از درجه حرارت زیاد تابستان آسیب نخواهد دید. در چنین شرایطی گلرنگ می تواند در دورهی گل دهی تا دمای 44 درجه سانتی گراد را بدون اثرات منفی محسوس تحمل کند. به همین دلیل گلرنگ را گیاهی متحمل به گرما دانسته اند (Knowles and Miller, 1989; Kipps, 1970). طی دورهی تشکیل طبق درجه حرارت زیاد و رطوبت نسبی بالا موجب کاهش عملکرد دانه می شود. در درجه حرارت بالا علاوه بر کاهش تعداد دانه در طبق، به تشکیل دانه های کوچک تر منتهی خواهد شد و این گیاه در رطوبت نسبی زیاد به زنگ ها، بیماری های برگی و پوسیدگی جوانهی گل بسیار حساس است (Urie et al., 1996). در گلرنگ نیز مانند سایر محصولات زراعی بین دمای زیاد و رطوبت خاک رابطه ای وجود دارد. بدین معنی که کمبود رطوبت خاک اثرات زیان آور دمای زیاد را افزایش می دهد و از طرف دیگر کافی بودن رطوبت خاک، تأثیر سوء دمای زیاد را کاهش می دهد.
در بین مراحل تکامل طبق، مرحلهی گرده افشانی و پیش از گرده افشانی به تنش حرارتی بسیار حساس است. تحت شرایط رطوبت زیاد و حرارت، تمام طبق ها اعم از طبق های نخست (اصلی)، دوم، سوم و آن هایی که در رأس ساقه های فرعی تر تشکیل می شوند به حرارت حساسیت نشان دادند و دانه بندی آن ها 56 تا 78 درصد در مقایسه با طبق هایی که در شرایط حرارت 31 درجهی سانتی گراد و رطوبت زیاد قرار داشتند کمتر بوده است (Zimmerman, 1972). گلرنگ نسبت به تنش های کم آبی مقاوم است زیرا همان گونه که گفته شد به سبب دارا بودن ریشهی عمیق و توسعه یافته از سطوحی که برای اکثر گیاهان جذب آب ممکن نیست رطوبت را به دست می آورد (ناصری، 1370). با این حال مقاومت به خشکی گلرنگ نسبت به جو کمتراست. کشت دیم گلرنگ درمناطقی با بیش از 300 میلی متر بارندگی و در طی فصل رشد امکان پذیر است. در صورتی که میزان بارندگی به 600 میلی متر برسد و بخش عمدهی آن نیز قبل از گل دهی گیاه باشد انتظار می رود که حداکثر عملکرد تحت شرایط دیم حاصل گردد (ناصری، 1370). گلرنگ نسبت به شرایط غرقابی و کمبود تهویه حساس بوده و پوسیدگی ریشه و بوته میری در این شرایط توسعه می یابد به طوری که می توان گفت گلرنگ گیاه نواحی خشک است و برای نواحی مرطوب چندان مناسب نیست. رطوبت نسبی زیاد هوا در هنگام گل دهی علاوه بر اختلال در باروری گل ها و تشکیل بذر، باعث هجوم شدید عوامل بیماری زا می شود (Arnon, 1982; Delio, 1985; Zimmerman, 1972 ). بهترین خاک برای کشت گلرنگ خاک های لومی- رسی و لومی- شنی است. اما گلرنگ در طیف وسیعی از خاک های مختلف رشد کرده و محصول قابل توجهی تولید می نماید (ناصری، 1370). عمق نفوذ ریشهی گلرنگ در خاک تحت تأثیر خصوصیات خاک قرار می گیرد. سطحی بودن خاک زراعی و به عبارت دیگر وجود لایه های سخت در اعماق نفوذ ریشهی پرقدرت و قوی گلرنگ به اعماق پائین تر را محدود می سازد. به همین دلیل در خاک های کم عمق، بازدهی گیاهان زراعی با ریشهی سطحی و افشان مثل گندم و جو بیش از گلرنگ است. اما در خاک های عمیق با شرایط مناسب جهت نفوذ ریشه به خصوص در زراعت دیم، عملکرد دانه و سودمندی گلرنگ از جو بیشتر است (Dedio, 1985; Kipps, 1970; Knowles, 1979). گیاه گلرنگ تحمل زیادی به شوری نشان می دهد. تحمل این گیاه به شوری کمی کمتر از پنبه است. شوری بیش از حد تحمل گیاه، عملکرد دانه را از طریق کاهش تعداد بذر در هر طبق و تعداد طبق های حاوی دانه کاهش می دهد. با این وجود تأثیر شوری بر طبق های واقع در موقعیت های مختلف بوته یکسان نیست. معمولاً با افزایش شوری خاک از سهم طبق های سوم در عملکرد دانه کاسته شده و بر سهم طبق های نخست و دوم افزوده می شود. شوری خاک، ارتفاع گیاه و قطر ساقه را کاهش می دهد و گل دهی و رسیدگی را تسریع می نماید (Dedio, 1985).
1-4: مراحل نموگلرنگ:

                                                    .