رشته حقوق

چشم و هم چشمی

دانلود پایان نامه

در دنیای جدید، کالاها و اشیاء از شکل سنّتی خود (که به‌عنوان ابزاری برای رفع نیازها به‌کار می‌رفتند).، خارج شده‌اند و مصرف کالا و خدمات، دیگر تنها ارضای یک دسته از نیازهای زیستی نیستند؛ بلکه کالاها و مصرف آنها به‌عنوان نماد و نشانه‌ای بر منزلت و شخصیت اجتماعی و به‌مثابه ابزاری جهت نشان دادن منزلت اجتماعی مورد توجه مصرف‌کننده قرار می‌گیرند. در جهان امروز، مصرف، به‌عنوان یک وسیله هویت‌ساز معرفی شده و مصرف‌کننده با مصرف و نمایش دادن کالاهای تحت تملکش، در صدد خلق و حفظ هویت خویش است. او در واقع به سمت الگوی مصرف هویت‌بخش و مصرف متظاهرانه روی آورده است. این فرهنگ دنیای جدید، که مصرف را معیار و ملاک شخصیت و کالا را وسیله هویت‌بخشی در نظر گرفته، خود، موجب افزایش مصرف و پدید آمدن نوعی مسابقه مصرف در میان افراد جوامع شده است (رزاقی،32:1374).
از سوی دیگر یکی از مشخصه های بارز فرهنگ سنتی ایرانی ها که ارتباط مستقیم با الگوی مصرفی و سبک زندگی آنان دارد، پدیده چشم و هم چشمی در خانواده ها و به خصوص در میان زنان است. این ویژگی در ارتباط با پدیده فوق الذکر در ایجاد نیاز کاذب تاثیر ویژه دارد. به نظر می رسد که مولفه چشم در ایجاد این پدیده اجتماعی بسیار موثر است. به این معنا که هم در ایجاد و هم در علت و انگیزه، نقش چشم مهم ارزیابی شده است. در حقیقت اشخاصی که گرفتار این نابهنجاری هستند تحت تاثیر بینایی قرار دارند. با توجه به مساله رقابت که در این اصطلاح نهفته است، اشخاص برای دست یابی به اهداف رقابتی، دست به انواع و اقسام کارهایی می زنند که در چشم دیگری بزرگ نمایند و به نوعی خودنمایی کرده و برتری و چیرگی خویش را نشان دهند. چشم پرکنی و برتری جویی هدفی است که در این نوع رفتار می توان شناسایی کرد (طالب پور: 1384).
مساله چشم و هم چشمی ریشه در اصول غریزی و فطری بشر دارد و بازخوانی آن نشان می دهد که این رفتار به سبب تحلیل نادرست از موقعیت خود در جهان و زندگی اجتماعی پدید می آید. شخصی که گرفتار بیماری و نابهنجاری اجتماعی چشم و هم چشمی می شود در حقیقت دچار جهل و ناآگاهی از وضعیت و موقعیت خود به عنوان انسان و هدف از زندگی است و از یک غریزه درست و فطرت سالم به شکل نادرستی بهره برداری کرده است و قدرت و توانی که در نهاد بشر قرار داده شده تا با کمک آن خود را به سعادت برساند ابزاری برای بازدارندگی وی از ترقی و کمال می شود و جلوی رشد و تکامل او را می گیرد. این گونه است که ظرفیت و توان خود را در جایی هزینه می کند که سودی برایش ندارد.
تاثیر چشم و هم چشمی در الگوی مصرفی افراد به این شکل است که مقایسه های نا به جایی که در چشم و هم چشمی اتفاق می افتد باعث می شود، افراد برای به اصطلاح «کم نیاوردن» در مقابل دوست، فامیل، همسایه و همکار، خود را بالاتر از آن چیزی که هست وانمود کرده و یا سعی کند بیشتر از آن چیزی که دارد را به رخ بکشد. یکی از مولفه هایی که این رقابت شامل می گردد، مصرف کالاها اعم از پوشاک و لوازم منزل و یا برخورداری از امکانات رفاهی مانند خانه و ماشین است (اسحاقی،78:1388).
در بحث از نظام ارزشی الگوی مصرف، به دیدگاه اسلام نسبت به مقوله چشم و هم چشمی پرداخته خواهد شد.
ب- نظام ارزشی اسلام در باب مصرف
حال پس از شناخت مهمترین اصول و پیش فرض های دین مبین اسلام در باب مصرف، پیش از آنکه وارد بحث از مولفه های الگوی مصرف زن مسلمان ایرانی شویم، لازم است نظام ارزشی اسلام در مباحث مربوط به مصرف و ابعاد آن مورد بررسی و تحلیل واقع گردند تا متناسب با این نظام ارزشی، به توصیف الگوی مورد نظر بپردازیم.
1- نکوهش اسراف
اولین و مهمترین ارزش و دستورالعملی که در باب مصرف در دین مبین اسلام وجود داشته و می توان گفت هر مسلمانی با این ارزش آشنایی دارد، ارزش قناعت است (بحارالانوار: ج2، ص32). و از سوی دیگر شاخص ترین حکمی که در باب مصرف وارد شده و به آن قید زده است، ذمّ اسراف است. اسراف در لغت به معنای از حد گذراندن و یا زیاده روی کردن در یک چیز است (دهخدا:1341). البته یک تعریف دقیقتر نیز از مقوله اسراف وجود دارد که فاضل نراقی آن را ارائه داده است. ایشان در تعریف واژه اسراف می نویسد: «منظور از اسراف در مال و مصرف آن، یکی از این دو معناست؛ یا خرج کردن آن در راه معصیت و یا تجاوز از حد اعتدال و زیاده روی در مصرف اموال در راه های مشروع» (نراقی،625:1375).
در باب نکوهش اسراف در مصرف اموال، آیات بسیاری (قرآن کریم، فرقان:67 ؛ نساء:6 ؛ غافر:43). به چشم می خورد که تعدادی از معروفترین آنها که اکثرا آنها را شنیده ایم، عبارتند از:
«یَا بَنِی آدَمَ خُذُواْ زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ وکُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»
«اى فرزندان آدم جامه خود را در هر نمازى برگیرید و بخورید و بیاشامید و[لى] زیاده‏روى مکنید که او اسرافکاران را دوست نمى‏دارد» (قرآن کریم، اعراف:31).
«…کُلُواْ مِن ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»
«…از میوه آن چون ثمر داد بخورید و حق بینوایان از آن را روز بهره‏بردارى از آن بدهید ولى زیاده‏روى مکنید که او اسرافکاران را دوست ندارد» (قرآن کریم، انعام:141).
و نیز در احادیث و ورایات آمده است که:
قال الصادق(ع) : «إنَّ مَعَ الإسْرافِ قِلَّهُ الْبَرَکَهِ»
امام صادق(ع) فرمودند: «همانا اسراف با کمی برکت همراه است» (وسائل الشیعه: ج21، ص555).
همچنین روایات بسیاری که در بحث نکوهش اسراف در کتب روایی موجود است (الکافی: ج4، ص55 ؛ من لایحضره الفقیه: ج3، ص165 ؛ بحارالانوار: ج50، ص292 ؛ مستدرک الوسایل: ج15، ص270 ؛ الخصال: ج1، ص97 ؛ تحف العقول: ص403 ؛ غررالحکم و دررالکلم: ص359 ؛ التهذیب: ج1، ص371 ؛ روضه الواعظین: ج2، ص455 ؛ مکارم الاخلاق: ص103).
هم ردیف با واژه اسراف، در ادبیات دینی ما مفهومی به نام «تبذیر» نیز وجود دارد که غالبا این دو با یکدیگر مترادف فرض می گردند. تبذیر در لغت به معنای ریخت و پاش کردن و پراکنده نمودن است (دهخدا:1341). و یک تفاوت مهم با اسراف دارد و آن هم اینکه اسراف یک امر کمی است و به مصرف بیش از حد اموال اطلاق می گردد اما تبذیر یک امر کیفی بوده و به مصرف بدون هدف و اتلاف بدون جهت سرمایه می گویند.تبذیر هم مانند اسراف در ادبیات دینی ما مورد نکوهش قرار گرفته شده است (قرآن کریم، اسراء:27 ؛ الکافی: ج3، ص501 ؛ وسائل الشیعه: ج15، ص270 ؛ بحارالانوار: ج10، ص358 ؛ مستدرک الوسایل: ج15، ص266).
1-1- محدوده اسراف
همانطور که گفته شد اسراف به معنای از حد گذراندن است و در خصوص مصرف اموال و کالاها به معنای زیاده روی کردن است. حال می بایست برای تشخیص اسراف از غیر آن، محدوده و مرز اسراف را از دیدگاه اسلامی بررسی نماییم. قرآن کریم مصرف مناسب را بین دو کرانه ی «اسراف» و «تقتیر» قرار داده است (قرآن کریم، فرقان:67). پیامبر اکرم(ص) در تفسیر این آیه می فرمایند:
«هر کسی در غیر مورد لازم خرج کند اسراف کرده و هر کس از خرج کردن در جای لازم اجتناب کند خساست کرده است (مجمع البیان: ج7، ص280).

مطلب مشابه :  ملک الشعرای بهار

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید