: پناهنده[1] و انواع پناهندگی

مطابق تعریف لغوی عنوان «پناهنده» به افرادی اطلاق می‌گردد که به دلایل سیاسی، مذهبی یا اجتماعی نتوانند در کشور متبوعشان در امنیت و آرامش زندگی نمایند و مجبور هستند به دلیل ترس از جانشان به کشور دیگری عزیمت نموده و در آنجا تحت عنوان پناهنده زندگی نمایند.[2]

مطابق فقره 2 از بند الف ماده یکم کنوانسیون پناهندگان مصوب 1951 میلادی، تعریف پناهنده عبارت است از: «شخصی که به علت ترس موجه از اینکه به علل مربوط به نژاد، مذهب، ملیت، عضویت در گروه‌های اجتماعی خاص یا دارا بودن عقیده سیاسی خاص مورد آزار قرار گیرد و در خارج از کشور متبوع خود به سر می‌برد و نمی‌تواند یا به علت ترس مذکور نمی‌خواهد به آن کشور بازگردد و تحت حمایت آن کشور قرار گیرد.»[3]

به این دسته از افراد عنوان مهاجر نیز اطلاق می‌گردد، ولی به دلیل نظام خاص بین‌المللی حاکم بر پناهندگان و التفاتی که سازمان ملل متحد به این دسته از افراد دارد،[4] همچنین افزایش تعداد پرونده‌های جهانی پناهندگی به واسطه درگیری‌های نظامی در سراسر جهان، که از 4/2 میلیون نفر در سال 1974 میلادی، به بیش از 4/27 میلیون نفر تا سال 2003 میلادی افزایش یافته است،[5] موجب می‌شود که این گروه از افراد را در گروهی جداگانه و تحت عنون خاص خود مورد مطالعه قرار دهند[6] و مقررات خاصی در کشورها برای اجازه اقامت این دسته از افراد در نظر بگیرند.[7]

حقوق بین‌الملل دولتها را ملزم می‌نماید که بیگانگان متقاضی پناهندگی را درصورتی که عدم پذیرش آنها منجر به بازگشت این افراد به مکانی که در خطر جانی قرار دارند، می‌شود را اخراج ننمایند. به این الزام بین‌المللی، «اصل عدم بازگشت»[8] اطلاق می‌گردد[9] و کشوری که این افراد را پذیرا می‌شود، کشور «پناه دهنده» نامیده می‌شود.[10] ماده 33 کنوانسیون پناهندگان و ماده 14 اعلامیه جهانی حقوق بشر[11] از این اصل به عنوان تکلیف اصل عمومی که می‌بایست توسط تمام کشورها و نه صرفاً کشورهایی که عضو اعلامیه مذکور هستند نام می‌برد و یادآور می‌شود که این اصل می‌بایست تسط کلیه کشورها مورد احترام قرار گیرد.[12]

انواع پناهندگی شامل سه نوع سیاسی، اجتماعی و مذهبی می‌باشد. اخذ امتیاز پناهندگی معمولاً به دو روش؛ پناهندگی درون‌مرزی و برون‌مرزی صورت می‌پذیرد که روابط عمومی نمایندگی کمیساریای عالی پناهندگان در تهران در تعریف پناهندگی درون‌مرزی و برون‌مرزی به ترتیب عنوان می‌نماید:[13] «سرچشمه این نوع از پناهندگی اصل حاکمیت دولتها است و دولتها تنها به هرکس که مایل باشند اجازه ورود به سرزمین خود را می‌دهند. این نوع از پناهندگی توسط نمایندگیهای سیاسی به فرد یا افراد خارجی اعطاء می‌گردد. در پناهندگی درون‌مرزی تصمیم درباره اعطای پناهندگی یا استرداد فرد متقاضی فقط مربوط به دولتی است که از آن درخواست پناهندگی می‌شود» و درمورد پناهندگی برون‌مرزی «این نوع پناهندگی که برای آن اصطلاحات دیگری نظیر پناهندگی خارجی یا دیپلماتیک به کار می‌رود، در محدوده مناطق دیپلماتیک مانند سفارتخانه‌ها یا کشتی‌های جنگی و هواپیماهای دولتی صورت می‌گیرد. این مناطق مکانهایی هستند که طبق حقوق بین‌الملل اعمال قدرت مقام‌های دولتی کشور (فرستنده) در این مکانها متوقف می‌گردد و منشأ آن مصونیتی است که دولتها به این اماکن می‌دهند. پناهندگی‌های برون‌مرزی مستقیماً توسط کشورها یا نمایندگیهای سیاسی خارجی در خارج از کشور متبوع پناهنده به فرد یا افراد اعطا می‌شود. پس از تعریف فوق باید پذیرفت که تعریف 1951 ژنو تعریف جامع و کامل است. بعضی از حرکتها با وجود دارا بودن عناصر مشترک اجبار، فشار و عبور از مرز در تعریف دقیق حقوق پناهندگی نمی‌گنجد، هرچند که ممکن است صرفاً به علل انسان‌دوستانه حمایت بین‌المللی را جلب کند. برای مثال کسانی که از خدمت نظام سربازی فرار کرده‌اند غالباً پناهنده شناخته نمی‌شوند چرا که هر کشوری حق دارد در شرایط اضطرار ملی از مردمش بخواهد که اسلحه به دست گیرند. با وجود این شهروندان می‌بایست از حق مساوی در پیوست به نیروهای نظامی به علل اخلاقی یا عقاید مذهبی برخوردار شوند. در مواردی که حق مزبور رعایت نشده یا درگیریها قواعد بین‌المللی را نقض کنند، سربازان فراری که از تحت تعقیب قرار گرفتن به دلایل سیاسی و غیره در هراس می‌باشند، ممکن است محق دریافت وضعیت پناهندگی شناخته شوند.

آوارگان جنگی یا اشخاصی که ناچارند کشور خود را در نتیجه درگیری‌های مسلحانه داخلی یا بین‌المللی ترک کنند، اصولاً طبق کنوانسیون 1951 ژنو و پروتکل 1967 آن، پناهنده محسوب نمی‌شوند، هرچند که اسناد حقوق بین‌المللی دیگری مثل کنوانسیون 1949 ژنو برای حمایت از قربانیان جنگ و پروتکل اضافه شده به این کنوانسیون در سال 1977 مربوط به حمایت از قربانیان درگیریهای مسلحانه بین‌المللی، از آنها حمایت می‌کند.

گرچه تجاوز خارجی یا تصرف همه یا بخشی از سرزمین یک کشور ممکن است به تعقیب و آزار منجر شود ولی در چنین واردی اعطای وضعیت پناهندگی بستگی به آن دارد که شخص، ترس بنیانی خود را توجیه کند و یا ثابت کند که نمی‌تواند از حمایت کشور خود یا هر دولتی که در چنین موقعیتی می‌بایست از منافع کشورش حمایت کند، برخوردار شود و علاوه بر این پروتکلی که در سال 1967 به امضای کشورهای مختلف رسید، محدودیتهای زمانی و مکانی را از میان برداشته و کنوانسیون 1951 را در تمام کشورها و در همه زمانها قابل اعمال دانسته است. مطابق کنوانسیون 1951 پناهنده می‌بایست کلیه قوانین محلی و اقداماتی را که دولت میزبان در جهت حفظ نظم عمومی لازم تشخیص می‌دهد محترم شمارد. این تمهیدات برا ی جلوگیری از فعال شدن پناهندگان علیه حکومت مورد بحث، وضع شده است.

[1] – شیرین عبادی، حقوق پناهندگان، تهران، انتشارات وزارت امور خارجه، 1374

[2] – سیدنصرالله ابراهیمی، ص 277، همچنین ر.ک. محمود سلجوقی، حقوق بین‌الملل خصوصی، تهران، انتشارات دادگستر، 1377، جلد اول

[3] – کنوانسیون پناهندگان، در تاریخ 28 ژوئیه 1951 میلادی در ژنو به تصویب رسید.

[4] – سیدنصرالله ابراهیمی، پیشین، ص 177

[5]– Paul, Hunt., etc, OP. cit, p. 19

[6] – سیدنصرالله ابراهیمی، پیشین، ص 176، همچنین ر.ک. سیدجلال‌الدین مدنی، حقوق بین‌المللی خصوصی، تهران، انتشارات گنج دانش، 1369

[7]– Paul, Hunt., etc, OP. cit, p. 13

[8]– “Non- refulgent/ Deportation” cited by Barbara Marshal, op., cit., Glossary, p. 174

[9] – عباس تشکری، پیشین، ص 25

[10]– For get more information about “Asylum” see: cited by Barbara Marshal (2006), IOP, cit., p. 197

[11] – بند یکم ماده 14 اعلامیه جهانی حقوق بشر تصریح می‌نماید که «هرکس حق دارد دربرابر تعقیب، شکنجه و آزار پناهگاهی جستجو کند و در کشورهای دیگر پناه اختیار کند».

[12] – عباس تشکری، پیشین، ص 42

[13] – همان، ص 43-42

                                                    .