اما تنها نقش مایه در حیطه نقوش جانوری، نقش پرنده است که صرفاً به عنوان نقش پارچه لباس در تصاویر قابوسنامه مشهود می باشد. در تحلیل و چگونگی حضور این نقش همین بس که یکی از مهم ترین نقش مایه در پارچه های اوایل اسلام به ویژه در دوره آل بویه بوده است که با مفهوم مرگ یا جاودانگی بدون کم ترین گسستی از دوره باستان ایران به ویژه دوره ساسانی به دوره اسلامی راه یافته است. در این رابطه با در نظر گرفتن این نکته که در اوایل اسلام تا انتهای دوره سلجوقی یک خط سیر فکری ممتد به دلیل تداوم سنّت های ساسانی در نوع شکل گیری آثار هنری برقرار است می توان نمونه های موجود از نقش پرنده در منسوجات اوایل اسلام را از دوره آل بویه تا سلجوقی به عینه شاهد بود که ملهم از هنر دوره ساسانی بوده است. اما با وجود دلایلی مانند «تنوع ترکیب بندیآثار بافته شده در دوره آل بویه و سلجوقی نسبت به دوره ساسانی و توجه به ترسیم اجزای نقش پرنده و افزودن شکل های نمادین به آن ها، ایجاد حالت تصویری نوین، توجه به واقع نمایی و ترسیم شکل های آزادانه که در این دوره ویژگی طراحی منسوجات این عصر در ترسیم پرندگان و جانوران اساطیری بالدار بوده است و این نکته که در این دوره نقوش پرندگان اغلب حالت تزیینی، تجملی و نمایش عظمت دنیوی دارند و کمتر مضامین دینی در آن ها قابل رهگیری است (فتحی و فربود، 1388: 50 و 49) (تصویر4-41). با تصاویر موجود از نقش پرنده در قابوسنامه، می توان چنین اظهار کرد که نحوه نقش اندازی نقش پرنده در این تصاویر در مقایسه با نمونه طرح روی پارچه های آن دوره با وجود این که بسیار کم تنوع، ابتدایی و نیمه واقع گرایانه است و نمی تواند از نمونه های موجود در منسوجات به شکل مبسوطی الهام گرفته باشد اما به دلیل تقارنی که در نقوش دو پرنده دو طرف یک گیاه یا درخت در نمونه ای از تصاویر قابوسنامه مشهود می باشد می توان ارتباط و پیوستگی ای را با نمونه منسوجات این دوره ها که نقوش جاندارن مختلف و عمدتاً دو پرنده قرینه طرفین گیاه یا درخت (همچنان که در دوره های ساسانی وجود داشته است) برقرار کرد (جدول4-12). لذا با توجه به ویژگی های نقش پرنده در تصاویر کتاب قابوسنامه و کاربرد محدود این نقش مایه می توان خصلت جانور بودن آن را به عنوان دلیل ذکر کرد که در مراحل اولیه هنر اسلامی در زمینه نگارگری یا تصویرسازی کتاب هنوز نتوانسته بود جایگاه خود را همانند نقوش گیاهی و هندسی در تزیینات آن چنان محکم کند (قابل توجه این که در زمینه های دیگر مانند صنایع ظریفه از جمله سفال و صنعت پارچه بافی در دوره اسلامی حتی از نقوش دیگر فراتر رفته بود) و به احتمال قوی قدرت انتزاع گری که در نقوش گیاهی و هندسی وجود داشته نتوانسته در طرح پرنده آن چنان قوت گیرد که همپای آن طرح ها در نقش اندازی تمامی قسمت ها سهیم باشد به گونه ای که در زمینه نقوش گیاهی و هندسی گاهی شکل ها در حد یک خط ساده و منحنی یا نقطه خلاصه شدند و در ترکیبات آرایه ها مشارکت یافتند.
تصویر4-41: ابریشم، طاووس بزرگ، شهر ری، مأخذ:pop, 1960
جدول 4-12 : نقش پرنده در تصاویر قابوس نامه و پارچه های ساسانی
بخشی از نقوش روی پوشاک قابوس نامه
نمونه هایی از پارچه های دوره ساسانی با نقش پرنده متقابل
مأخذ : نگارنده
یکی دیگر از دسته بندی ها در زمینه نقوش به کار رفته در تزیینات تصاویر قابوسنامه نقوش جمادی بودند که هر چند تعدادشان اندک بوده اما در نوع خود بی نظیر می باشند چرا که دارای مفاهیم عمیق در فرهنگ نمادشناسی ایران می باشند این طرح ها همان گونه که معرفی شدند طرحهایی در حیطه نقوش هندسی می باشند که به شکل صلیب و یا طرح دو خم دارS مانندی است و در بیان نمادینگی طرح صلیب می توان رابطه آن را با طرح سواستیکا که یکی از طرح های بدیع در هنر ایران است که از دوره باستان به هنر دوره اسلامی راه یافته است، بیان کرد به گونه ای که کاملاً آشکار می توان طرح صلیب را نمونه تغییر شکل یافته طرح سواستیکا دانست. در واقع «خط دوخم دار یا مارپیچ S که در سواستیکا یا صلیب به کارگرفته شده است به نام های “خورشید آریایی” یا ” گردونه مهر” نیز معروف می باشد. مرکز این نشان نماد مرکزیت و وحدت الهی است. همچنین این علامت در دین مهر نشانه اتفاق مردم چهارسوی جهان است که بعدها مسیحیت آن را گرفته، پایه آن را کشیده و به شکل صلیب در آورده است» (جدول 4-13) (پورجعفر و موسوی لر، 1381: 201). بنابراین این طرح خاستگاه ایرانی داشته و در دوره باستان نمونه های فراوانی از آن وجود دارد (جدول 4-14) و در دوره اسلامی نیز به تبع دوره باستان از آن استفاده های بسیاری شده است به گونه ای که در رشته های هنری مختلفی می توان نمونه هایی از آن را مشاهده کرد مانند ظروف فلزی سلجوقی که در کنار دیگر نقوش انسانی، حیوانی، گیاهی و هندسی استفاده شده است (تصویر4-42) و یا در آثار معماری در کنار خطوط کوفی و پهلوی مانند کتیبه برج لاجیم مازندران که مربوط به دوره آل زیار نیز می باشد (تصویر 4-43) و همچنین در خطوط اسلامی نام های ائمه را با آن سبک به نگارش در می آوردند که همگی نشان دهنده کاربرد فراوان این طرح در هنر ایران به ویژه هنر اسلامی دارد.
جدول 4-13 : نمایش خطی طرح صلیب و سواستیکا
طرح هایی از سواستیکا که به صورت صلیب در آیین مسیحی تغییر شکل پیدا کرد.
طرح سواستیکا به صورت هندسی
طرح دوخم دار یا مارپیچ s
طرح صلیب منشعب از سو استیکا
مأخذ: پورجعفر و موسوی لر، 1381:201
جدول 4-14: نقوش جمادی قابوس نامه و گچبری های ساسانی
بخشی از نقوش روی پوشاک قابوسنامه
بخشی از گچبری ساسانی، تیسفون سده ششم میلادی
مأخذ : نگارنده
بزرگنمایی تصویر 4-42 بزرگنمایی تصویر4-43
تصویر 4-42: گلاب پاش معروف به بلاکا، برنج قلمزنی، نقره کوبی و مس کوبی شده؛ مجموعه ای از نقوش گیاهی، جانوری، کتیبه ای و صور انسانی با مضامین افسانه ای بر زمینه ای از نقوش هندسی؛ موصل؛ 630 هجری ، مأخذ: وارد، 1384:66
تصویر 4-43:کتیبه برج لاجیم، واقع در شرق پل سفید در مازندران، قرن پنجم ه.ق، محل دفن یکی از شهریاران زیاری دارای دو کتیبه یکی به خط پهلوی و دیگری به خطکوفی ، مأخذ: پوپ و آکرمن، 1387: 339
اما علاوه بر نقش مایه های گیاهی که بیشتر در حیطه خطوط منحنی بررسی می شوند ما با دسته ای دیگر از خطوط و اشکال در آرایه های تزیینی کتاب قابوسنامه مواجه هستیم که آن ها نیز به لحاظ نمادگرایی مفاهیم عمیقی را در خود نهفته دارند و در اغلب موارد در هنر دوره های مختلف هنر ایران مکرراً به کار برده شده اند و بسیاری از آن ها نیز مانند نقوش گیاهی یا از فرهنگ های دیگر به عاریه گرفته شده اند و یا این که به پیدایش نقوش در جوامع بعدی مدد رسانده اند. این نقوش که به صورت ترکیبی استفاده شده اند شامل بیش تر نقش مایه ها اعم از گیاهی (اسلیمی) و هندسی می شوند که خطوط و نقوش هندسی شاید در آن بارز تر باشد چرا که در جای جای تصاویر کتاب قابوسنامه به عنوان تزیینات اصلی به کار گرفته شده اند. همان طور که گفته شد این خطوط و نقوش در هنر ایران از همان ابتدا به وفور قابل مشاهده می باشند به گونه ای که شبکه بندی ها و خطوط جداکننده در تمامی آثار به عنوان پایه اصلی شکل دهنده نقش مایه های دیگر به کاربرده شده اند و نمونه بارز آن ها سفالینه های ایران به ویژه سفالینه های شوش می باشند که با خطوط و شبکه بندی هایشان برای همه ما شناخته شده می باشد. با وجود این که این خطوط و نقوش از دوره باستان به هنر اسلامی راه پیدا کرد و شباهت های بسیاری از طرح و نقش تصاویر قابوسنامه و نمونه های باستانی وجود دارد (جدول4-15) اما به جرأت می توان اظهار داشت که نمونه های باستانی با آثار دوره اسلامی به دلیل خلاقیت هنرمندانش که در نتیجه محدودیت های شریعت اسلام به منصه ظهور رسید، قابل مقایسه نیست چرا که «بیشترین تحول در نقش های هندسی (براساس نمونه های موجود) در دوران اسلامی حاصل شده است. این نقش در آثار هنری قبل از اسلام حتی در هنر روم و یونان از تنوع زیادی برخوردار نبوده است. گرچه در آثار دوران باستان در ایران نمونه هایی وجود دارد ولی در مقایسه با نقش های هندسی دوران اسلامی بسیار ابتدایی طرح شده اند» (Cyeswell, 1958: 181-2). بنابراین با توجه به این که در تصاویر قابوسنامه این نقوش ترکیبی بیش از همه شبکه هایی را ایجاد کردند که در قسمت های مختلف تصویر اما بیشتر از همه در طرح و نقش پارچه لباس افراد به صورت شبکه های آجر مانندی به نظر می رسند که یا با شبکه بندی هایی دیگر در درون خود منجر به ایجاد نقوش هندسی مانند مربع، لوزی و مثلث شده است و یا اضافه کردن دایره هایی در تمامی قسمت های خالی ترکیبات مناسبی از نقش مایه های هندسی ایجاد کرده است می توان برای توجیه آن به هنر آجرکاری دوره اسلامی ایران رجوع کرد که از همان ابتدای ورود اسلام به ایران با هنرنمایی هنرمندان ایرانی آغاز شد و در دوره های بعد به اوج خود رسید. نمونه بارز آن که فروانی نقش مایه های هندسی اش زبانزد می باشد مقبره امیر اسماعیل سامانی در بخارا بوده که با پوششی از آجر خودنمایی می کند و در این مورد به دلیل قابلیت ایجاد ترکیبات متعدد از آجرطرح ها و نقوش جالب توجهی از آن ایجاد شده است (تصویر4-44) و لازم به ذکر است که «هنر آجر کاری و تزیینات با آن که بیش از همه با خط کوفی انجام می گرفت از دوره غزنویان که رشد زیادی یافت و در عصر سلجوقیان آن چنان به درجه اعلایی در هنر تزیینی ایران رسید که از هنر بارز آن دوره گردید به طوری که می توان آن را مستقلاً هنر سلجوقی نامید» (سپنتا، 1345: 87). لذا با این تفاسیر می توانسته منبع الهامی برای هنرمند تصویرگر قابوسنامه که تاریخ آن به دوره غزنوی و ابتدای سلجوقی می رسد، نیز باشد.
جدول 4-15: نقوش ترکیبی قابوس نامه و گچبری های ساسانی
بخشی از نقوش هندسی در قابوسنامه
بخشی هایی از نقوش گچبری ها و نقاشی دیواری ساسانی

                                                    .