رشته حقوق

نیازهای اجتماعی

دانلود پایان نامه

اصطلاح «جادۀ ابریشم» در ادبیات سیاسی، فرهنگی و بازرگانی جهانی از سدۀ نوزدهم و توسط فردیناند فون ریختهوفن (ریشتهوفن) (F. V. Richthofen) به جاده‌های تجاری میان چین، ایران و اروپا به کار رفت که احتمال می‌رود پیش از ان مارکوپولو هم این تعبیر را به کار برده است. برای آگاهی بیش‌تر، ر.ک: آیرین فرانک و دیوید براونستون، جادۀ ابریشم، ترجمۀ محسن ثلاثی (تهران: سروش، 1376)؛ ژان پی‌یر درژ، جادۀ ابریشم، ترجمۀ هرمز عبداللهی (تهران: روزنه‌کار، 1379). مهم‌ترین شرح دربارۀ این جاده در دورۀ پارتیان را ایزیدور خاراکسی (خاراکس= آبادان) به نام «چاپارخانه‌های پارتی» نوشته است، ر.ک: لوکرنین، «نهادهای سیاسی، اجتماعی و اداری: مالیات‌ها و بازرگانی»، ص 138- 140. دربارۀ راه‌های تجاری و نقش شهرهای آن در بحث پیرامون شهرهای دورۀ سامانیان در راه‌های تجاری توضیح داده می‌شود. اما این نکته قابل تأمل است که دورۀ پارتیان یکی از مهم‌ترین دوره‌های شکوفایی و بالندگی این جاده و شهرهای بناشده در مسیر آن بوده است. مارتین چارلز وُرث در مقاله‌ای پیرامون کومس (قومس= صددروازه= هکاتوم‌پولیس= دامغان) بیان کرده است که سکونت پارتیان در این شهر از سدۀ سوم قبل از میلاد تا سدۀ یکم میلادی آن را به صورت پایگاه مهم بین‌جاده‌ای در این مسیر دگرگون کرد: مارتین چارلز وُرث، «شهرهای جادۀ ابریشم (کومس)»، ترجمۀ هلن کُردمهینی، شهرهای ایران، ج2، به کوشش محمدیوسف کیانی (تهران: جهاد دانشگاهی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1366)، ص 331- 334.
برای آگاهی بیش‌تر از ساختار فرهنگی جامعه در دورۀ پارتیان، ر.ک: دیاکونوف، اشکانیان، ص 113- 127؛ برای آگاهی از نظام اجتماعی شهرها، ر.ک: پیگولوسکایا، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ص 126- 139؛ دربارۀ اوضاع دینی شهرهای دورۀ پارتیان، ر.ک: کارستن کولپ، «سیر و تحول اندیشۀ دینی: دورۀ پارتیان»، تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، به کوشش احسان یارشاطر، ترجمۀ حسن انوشه (تهران: امیرکبیر، 1381)، ج3، قسمت دوم، ص 256- 280؛ برخی پژوهشگران جامعۀ پارتی را که مستقیماً در نوع شهرنشینی آن تأثیر داشته است متأثر از دورۀ بعدی (ساسانیان) «طبقه‌بندی» کرده‌اند، برای نمونه، ر.ک: حبیبی، از شار تا شهر، ص 23- 24 که جامعۀ پارتی را به پنج «طبقه (!)» تقسیم کرده است: «1. اشرافیت دودمانی؛ 2. دیوانسالاران و نظامیان؛ 3. مغان و روحانیان؛ 4. اشرافیت دهقانی؛ 5. بازرگانان و پیشه‌وران» و تکرار این تقسیم‌بندی در: یوسفی‌فر، ساختار اقتصاد شهری در ایران دورۀ سلجوقیان، ص 129. این در حالی است که این «طبقه‌بندی» اشکالات فراوانی دارد. نخست آن که از به کار بردن اصطلاح طبقه‌بندی در جامعۀ دور از ساختارِ طبقاتی و کاستیِ دوره پارتیان باید پرهیز کرد. دیگر آن که این تقسیم‌بندی بیش‌تر دربارۀ ساکنانِ شهر صادق است نه پیرامون آن در بخش بیرونی که روستاییان ساکن بوده‌اند. سه دیگر آن که با در نظر داشتن خاستگاه جامعۀ پارتی (زندگی کوچ‌روی)، در این تقسیم‌بندی زندگی مبتنی بر کوچ و استقرار موقت، دردوره آغازینِ حرکت سیاسی این دودمان و پیرامونیانشان مانند سکاها که تا زرنگ (سکستان/ سیستان) پیش آمدند نادیده گرفته شده است.
طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج2، ص‌580؛ کریستنسن، ایران در زمان ساسانیان، ص‌133- 134؛ برای آگاهی بیش‌تر درباره مسئلۀ «پادشاهی‌ها و خاوندنشین‌ها»، ر.ک: لوکرنین، «نهادهای سیاسی، اجتماعی، اداری: مالیات‌ها و بازرگانی»، ص‌125- 127.
در کارنامۀ اردشیر بابکان آمده است که «ایران، شهر دوسد (صد) و چهل کدخدا بود»؛ ص‌3.
اشرف، «ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران»، ص‌8. نمونۀ دیگر بنای هشت شهر توسط اردشیر است: رام اردشیر، ریو اردشیر، اردشیرخوره (گور)، هرمز اردشیر (اهواز= سوق الاهواز)، به ردشیر در غرب مدائن، استاباذ اردشیر (کرخ میسان)، فسا اردشیر (شهر خط در بحرین)، بوذ اردشیر (حزه : حرّه در موصل): طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج2، ص‌584- 585.
هوف، «نظری اجمالی به پایتخت‌های قبل از اسلام»، ص‌41- 42؛ همچنین ر.ک: دیتریش هوف، «فیروزآباد»ترجمۀ کرامت الله افسر، شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران، جهاد دانشگاهی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1366، ج2، ص‌75- 117.
برای آگاهی بیش‌تر، ر.ک: هوف، «نظری اجمالی به پایتخت‌های قبل از اسلام»، ص‌44- 45؛ علی اکبر سرافراز، «بیشاپور»، شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران، جهاد دانشگاهی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1366، ج2، ص‌22- 74.
برای آگاهی بیش‌تر از آتشکده‌ها و نقش سه آتشکدۀ یادشده در این شهرها، ر.ک:
– M. Boyce, “Ataškada”, “Ādurfranbāg”, “Ādurgušnasp”, “Ādurburzēn-Mihr”, Encyclopaedia Iranica, New York, Routledge, 1985, Vol. I, p. 472- 476.
– آندره گدار و دیگران، آثار ایران، ترجمۀ ابوالحسن سروقدمقدم، مشهر، آستان قدس رضوی، 1375، ج1، ص‌77.
– احمد تفضلی، «آتشکده»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1369. ج1، ص‌99.
برخی از پژوشگران کهندژ را شهر درونی و شارستان را شهر میانی و بیرونی را شهر بیرونی نامیده‌اند (یوسفی‌فر، ساختار اقتصاد شهری در ایران دورۀ سلجوقیان، ص‌139- 140، 160؛ حبیبی، از شار تا شهر، ص14 و ‌32- 34؛ در ‌این‌ باره توضیح‌ها و نقدهایی در توضیح پیرامون شارستان و ربض ارائه شده است.
یوسفی‌فر، ساختار اقتصاد شهری در ایران دورۀ سلجوقیان، ص‌139- 140؛ حبیبی، از شار تا شهر، ص‌32- 34؛ برای آگاهی بیش‌تر، ر.ک: اشرف، «ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران»، ص‌9- 10؛ سلطان‌زاده، مقدمه ای برتاریخ شهر و شهر نشینی در ایران، ص‌67- 71؛ دیتریش هوف، «شهرهای ساسانی»، ترجمۀ محمدرحیم صراف، نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران، ارشاد اسلامی و هما، 1365، ص‌176- 204؛ گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ص‌384- 399.
Shapur Shahbazi, “Capital Cities I, in pre- Islamic Times”, p. 769- 770.
برای آگاهی بیش‌تر از جزئیات معماری شهرها و شهرسازی، ر.ک: دوروتی شپرد، «هنر ساسانی»، تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، ج3، قسمت دوم، به کوشش احسان یارشاطر، ترجمۀ حسن انوشه، تهران، امیرکبیر، 1381، ص‌555- 582.
یوسفی‌فر، ساختار اقتصاد شهری در ایران دورۀ سلجوقیان، ص‌131.
یوسفی‌فر، همان، ص‌132- 133؛ برای آگاهی بیش‌تر، ر.ک: اشرف، «ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران»، ص‌8-9، گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ص‌407- 419؛ پیگولوسکایا، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، بحث‌هایی دربارۀ: جمعیت شهرها و سازمان یافتن کار پیشه وران، کارگاه‌های بافندگی، باج و خراج شهرها، بازرگانی و شهرکت‌های تجارتی، وام- وثیقه- بخشش، وضع شهرهای شاهی، نظام طبقاتی ایران و اصناف شهری: ص‌309- 381. برای آگاهی بیش‌تر از نقش اقتصادی شهرهای دورۀ ساسانی در اقتصاد کشور، ر.ک: کریستوفر برونر، «تقسیمات جغرافیایی و اداری، ماندگاه‌ها و اقتصاد»، در تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج، ج3، قسمت دوم، به کوشش احسان یارشاطر، ترجمۀ حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1381، ص‌149- 188.
اشرف، «ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران»، ص‌10. برای آگاهی از دیدگاه‌های باستان‌‎شناختی در این باره، ر.ک: کیانی، «شهرهای اسلامی»، در نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران، ص‌206.
پثرب در زمان جاهلیت به نام «غَلَبه» هم خوانده می‌شد که یادآور غلبۀ یهودیان بر شهر بود. این رسته، الاعلاق النفیسه، ص‌74. وی همچنین نام‌های گوناگون این شهر را در دورۀ اسلامی برشمرده است، ص‌88.
یوسفی‌فر، ساختار اقتصاد شهری در ایران دورۀ سلجوقیان، ص‌182؛ حبیبی، از شار تا شهر، ص‌41.
فیاض، تاریخ اسلام، ص‌73؛ برای آگاهی کلی دربارۀ ویژگی‌های مدینه به عنوان «نخستین الگوی شهر اسلامی»، ر.ک: مکی، تمدن اسلامی در عصر عباسیان، ص‌99. تلاش‌های پیامبر در ساختی فضایی شهر مدینه بر اساس نیازهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و امنیتی در یک نگاه کلی عبارت بودند از: تأسیس مسجد، حفر خندق و ساخت بارو، تقسیم‌بندی شهر به چند محله، عقد اخوت برای برقراری روابط برادرانۀ اسلامی در میان شهروندان، اختصاص‌دادن زمین‌هایی برای جایگاه نماز عید، قانونمند کردن مناسبات تجاری و بازار، بنای خانه‌های جدید و اماکن عمومی، حفر چها آب، تأسیس پادگان نظامی در نزدیکی شهر و … . برای آگاهی کلی دربارۀ ساخت مدینهالنبی و ویژگی‌های معماری، شهرسازی و اجتماعی آن در عصر پیامبر (ص) و نیز در سدۀ سوم قمری، ر.ک: ابن رسته، الاعلاق النفیسه، ص‌70- 88؛ یعقوبی، البلدان، ص‌75- 77.

مطلب مشابه :  میزان مشارکت اجتماعی

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید