رشته حقوق

نظریه کنترل اجتماعی

دانلود پایان نامه

1-1- بیان مساله (مشکل چیست؟)
اندیشمندان علوم اجتماعی، انسان را نیازمند زندگی اجتماعی می دانند. بر همین اساس او را موجودی اجتماعی می دانند؛ هرچند گروهی این ویژگی را غریزی و ذاتی، و گروهی دیگر آن را اکتسابی می‌دانند. اما زندگی در جمع، شرایط و محدودیتهای خاص خود را دارد. از یک سو، جامعه برای آنکه بتواند انتظام خود را حفظ کند، و به حیات خویش ادامه دهد، ناگزیر است پیوسته افراد جدید را با خود همساز ساخته و برای زندگی گروهی آماده کند. وضعیتی که همنوا شدن افراد با ارزشها و هنجارهای اجتماعی، نتیجه آن است. تحقق این همنوایی نیز در پرتو ملتزم بودن افراد به الگوها و هنجارهای رفتاری ممکن می‌شود. بخش عمده ای از این مهم در قالب یادگیری این الگوها و هنجارها و تعهد درونی افراد بدانها تحقق می‌یابد.
از سوی دیگر، شخص احساس می‌کند که مجبور است تا در کنار منافع و مزایایی که از زندگی اجتماعی به دست می‌آورد، پذیرای «هزینه»هایی باشد که این زندگی بر او تحمیل می‌کند؛ مثلا، نیاز به احساس امنیت یا تعلق به گروه، یا نیاز به محبت ورزیدن به دیگری و برخوردار از محبت دیگران بودن، وی را ناگزیر می‌سازد تا از منافع و علائق شخصی خود چشم بپوشد و گاه رفتارهایی را برخلاف آن منافع انجام دهد. در بسیاری از موارد هم به سبب حساسیت در برابر تشویقها و تنبیه هایی که دیگران نسبت به او اِعمال می‌کنند، خود را نیازمند آن می‌یابد تا انتظارات آنان را هر چه بیشتر و بهتر دریابد. در عین حال برای فزونی بخشیدن به منافع خود در جامعه و دوری از ضررهای احتمالی، علاقه مند می‌شود تا قدرت پیش بینی خود را در برابر واکنشهای احتمالی آنان افزایش دهد. از همین روست که افراد برای محفوظ ماندنِ این قدرت پیش بینی، ضرورت وجود الگوهای ثابت و پایدارِ رفتار در مناسبات اجتماعی را به شکلی جدی احساس می‌کنند؛ و خود و دیگران را هم به ملتزم ماندن به این الگوها مجبور می‌یابند. این بدان سبب است که وجود الگوهای ثابت رفتار، زمینه ساز ثبات انتظارات اجتماعی از هر نقش و همچنین نوع و کیفیت واکنش در برابر انواع کنشهاست.
بدین شکل می‌توان دید که انسان ها، در عمل، معمولاً نقشهای خود را مطابق با چارچوبها و الگوهای مورد بحث و همچنین با توجه به انتظاراتی ایفا می‌کنند که دیگر اعضای اجتماع از آنان دارند؛ و بدین وسیله، از یک سو نظم اجتماعی را سامان داده، و جامعه را ممکن می‌نمایند؛ و از سوی دیگر رفتارهای خویش را در بستر کنش متقابل با یکدیگر، پیش بینی پذیر می‌سازند.
در عین حال در اجتماعهای انسانی، زمینه و مجال ناهمنوایی همواره به اندازه زمینه همنوایی با هنجارها و ارزشها فراهم است؛ به گونه ای که دو مفهوم همنوایی و کجروی، عمدتاً در کنار یکدیگر مطرح شده، و غالباً در جمع با یکدیگر معنا می‌یابد. بدین ترتیب، زندگی کردنِ انسانها در کنار یکدیگر و نیاز آنان به کنش متقابل در یک محیط، همچنین تضادهاىِ میانِ منافع فردى را فعلیت مى‌بخشد. افزون بر این، هنجارها و مقررات اجتماعى، افراد را مقیّد و محدود مى‌سازد و از آزادى آنان براى دسترسى به آن منافع مى‌کاهد. در نتیجه، چندان دور از انتظار نیست که افراد یا گروه هایى براى عملى ساختنِ تمایلات شخصى یا گروهى، منافع شخصىِ دیگران یا مصالح جمعى جامعه را زیر پا بگذارند و هنجارهاى اجتماعى را نقض کنند. بنا بر این، نمى‌توان انکار کرد که همان قدر که اعضاى جامعه از هنجارها پیروى مى‌کنند، به همان میزان هم سرپیچى از قواعد اجتماعى وجود دارد و این واقعیت، همه جا یکسان است. هرچند بیشتر مردم، بسیارى اوقات با هنجارهاى اجتماعى همنوایند، اما اندیشمندان اجتماعى همواره تأکید دارند که تصویر واقعى و کامل از یک جامعه انسانى، هم در برگیرنده همنوایى با مقررات رفتار اجتماعى و هم نمایشگر شکلهاى مختلفِ هنجارشکنى است.
یک کنش، با این استدلال «کجروى» قلمداد مى‌شود که مى‌توان آن را نوعى مخالفت با هنجارهاى «یک جمع» به حساب آورد. مفهومى که به تعبیر کلى مى‌توان آن را «هنجارشکنى»، در معناى عام کلمه، نامید. به همین سبب اندیشمندان هر جامعه به دنبال راهی برای کنترل کجروی در جوامع خود هستند؛ تا آنجا که از دیدگاه آنان، مقصود و مطلوب نهایی از تمامى مباحثى که پیرامون کنش های نابهنجار و مخالف با اصول و موازین شکل گرفته است، کنترل کجروی است. اینکه بدانیم کجروى چیست، کجرو کیست، و به چه دلیل مرتکب کجروى شده و مى‌شود، همه بدان سبب است که ابزارى مناسب و کارآمد را به شیوه اى متناسب و مؤثر، براى مقابله با وقوع این پدیده در جوامع انسانى به کار بگیریم؛ هر چه علل کجروى و جوانبِ ابعاد آن بهتر شناخته شود، امکان پیش بینى دقیق تر موارد و ابعاد وقوع این پدیده در جامعه و در نتیجه، امکان برنامه ریزى مناسب در جهت مقابله با آن و گاه درمان کجروى آسان تر خواهد بود. در هر حال، این نکته به تازگى و در خلال دهه های أخیر، اهمیت و جلوه خاص خود را یافته است. آن هم بدین سبب که در این دوره، جامعه شناسان کانون توجه خویش را از مطالعه و بررسى پدیده «کجروى» و «کجروان»، به فرآیندهاى کنترل اجتماعى و مباحث پیرامون آن معطوف ساخته اند. به همین سبب، این اندیشمندان، سیاستهاى اجتماعىِ برخورد با جرم و کجروى را در سطوح مختلف سیاستگذارى و ایجاد نهادها و ابزارها و راه حلهاى اجرایى آن، مورد بررسی قرار داده اند.
در جامعه اسلامی ایران نیز شیوع تأمل‏برانگیز کنش های کجروانه در گونههای متفاوت، عواطف مردم را جریحه‏دار کرده و موضوعِ صیانت از کیان دینی جامعه و ارزشهای حاکم بر آن را به یک «مسئله اجتماعی» و اولویتی فوری و فوتی تبدیل کرده است. از طرف دیگر، به لحاظ نظری، تا کنون نظریه کنترل اجتماعی کجروی بر اساس نگاه جامع به منابع اسلامی (آیات و روایات) ارائه نشده است. علاوه بر این، برای مقایسه نظریه اسلامی با نظریههایِ ارائه شده درباره کنترل کجروی در علوم اجتماعی و تعیین موارد انطباق و همخوانی این نظریهها با دیدگاه اسلامی، به استخراج آموزههای دینی و ارائه آن در قالب نظریهای منسجم، نیاز است.
بنابراین، در فرایند مقابله با پدیده‌های کجروانه، نیازی جدی به راه‌حلهای اسلامی و حضور کاربردی این راه‌حلها احساس می‌شود. زیرا می دانیم: یکی از رسالتهای دین مبین اسلام، هدایت فردی و جمعی انسانها به سرمنزل سعادت دنیوی و اخروی است؛ و دور نگاه داشتن افراد و اجتماعات بشری از کجروی ها یکی از این رسالتها است. همچنین اسلام، ضمن احترام گذاشتن به دستاوردهای علمی بشری که بر اساس تجربه و عقلانیت، حاصل شده است، معارف حاصل از وحی را به عنوان مهم ترین معارف خود به دو منبع قبلی افزوده است. پس، بی‌تردید، اسلام، نگاهی عمیق و عالمانه به کجروی ها و علل آنها دارد؛ و راه‌حلهایی کاربردی برای پیشگیری و کنترل آنها ارائه کرده است. راه‌حلهایی که در گذشته، انسانهای جوامعی مانند اعراب جاهلی را از جهل، کشتار، غارت و کشتن فرزندان دختر و … نجات داده اند؛ و به عقیده ما در زمان حاضر نیز از کارآمدی‌های لازم و حتی نوآوری‌های شایان توجهی برخوردارند. بنا بر این، استخراج این راه حل ها و ارائه آن با بیانی منسجم و نشان دادن کارآمدی آن در مقایسه با سایر دیدگاهها، می تواند بالاترین دلیل بر این ادعا باشد. موضوعی که نگارنده در این تحقیق به دنبال اثبات آن می باشد.
هر چند این دیدگاهها و روش ها در متون اسلامی به وفور یافت می شوند و در برخی از آثار علمای اخلاق می توان مواردی از آن را یافت، ولی استخراج همه جانبه و منسجم آنها و ارائه آن به صورت یک دیدگاه استدلالی و قابل دفاع، تاکنون انجام نشده است؛ و همین امر ما را با یک مسأله نظری و متعاقباً با یک مسأله اجتماعی، مواجه ساخته است. استخراج همه جانبه این دیدگاهها و روش ها و ارائه آن، سبب می‌شود، دست اندرکاران اجرایی کشور با شناخت این موارد، در مقام اجرا از آنها استفاده کنند؛ علاوه بر این، آگاهی دست اندرکاران دینی این حوزه از همخوانی و عدم تنافی دست آوردهای علوم انسانی با دیدگاه اسلامی، سبب می شود اهتمام بیشتری به حمایت از اجرای راهکارهای ارائه شده در علوم اجتماعی داشته باشند. از آنجا که تحقیق در تمام متون اسلامی نیازمند پژوهشی جامع و گسترده می باشد، در این پژوهش به اقتضای پایان نامه بودن آن، به استخراج این راهکارها از دیدگاه قرآن بسنده شده است. بنابراین، مساله نظری تحقیقِ حاضر «شناخت راهکارهای کنترل کجروی از دیدگاه آموزه های قرآن» است.
1-2- ضرورت انجام تحقیق
همان طور که در بیان مسأله آمد، شیوع تأمل‏برانگیز رفتارهای کجروانه در گونههای متفاوت، عواطف جامعه اسلامی ایران را جریحه‏دار کرده و موضوعِ صیانت از کیان دینی جامعه و ارزشهای حاکم بر آن را به یک «مسئله اجتماعی» و اولویتی فوری و فوتی تبدیل کرده است. از طرف دیگر، به لحاظ نظری، نظریه کنترل اجتماعی کجروی بر اساس نگاه جامع به منابع اسلامی (آیات و روایات) ارائه نشده است. علاوه بر این، برای مقایسه نظریه اسلامی با نظریههایِ ارائه شده درباره کنترل کجروی و تعیین موارد انطباق و همخوانی این نظریهها با دیدگاه اسلامی، به استخراج آموزههای دینی و ارائه آن در قالب نظریهای منسجم نیاز است. به بیان دیگر، هر چند در متون اسلامی، آموزشها و راه حل هایی مؤثر برای حل مسأله یاد شده وجود دارد، ولی متأسفانه استخراج همه جانبه و منسجم آنها و ارائه آن به صورت یک دیدگاه استدلالی و قابل دفاع، تاکنون انجام نشده است. و همین امر ما را با یک مسأله نظری و متعاقباً با یک مسأله اجتماعی، مواجه ساخته است. و آن را به یک ضرورت پژوهشی تبدیل کرده است. (به عبارت خلاصه: 1. مسأله ای وجود دارد؛ 2. حل این مسأله منوط به پژوهش است؛ 3. در این باره، پژوهشی صورت نگرفته است؛ 4. پس انجام یافتن این پژوهش ضروری است).
1-3- اهداف
هدف اصلی این تحقیق، «استخراج و تنظیم آموزه‌های قرآن درباره راهکارهای کنترل کجروی» است. همچنین در کنار هدف اصلی، اهداف کلان دیگر نیز در نظر گرفته شده است:
1. زمینه‌سازی برای تدوین نظریه کنترل اجتماعی اسلامی؛
2. ارائه راهکارهای عملی کنترل جرم و کجروی به مسئولان نظام جمهوری اسلامی ایران.
1-4-پرسش های تحقیق
این اثر، محصولِ یک پژوهش میان رشته ای در دو حوزه علوم اسلامی و اجتماعی است. این پژوهش کوشیده است پاسخهای قرآن کریم را به پرسشهایی در باره راهکارهای کنترل کجروی پیدا کند و به زبان جامعه شناسی عرضه کند. این پرسشها به شرح زیرند:
الف. پرسش اصلی: پرسش اصلی تحقیق، عبارت است از: « دیدگاه اجتماعی قابل انتساب به آموزه های قرآن درباره راهکارهای کنترل کجروی چیست؟»
ب. پرسش های فرعی: پرسشهای فرعی تحقیق نیز عبارت است از:
1. انواع کنترل اجتماعی و راهکارهای اجرایی آنها از دیدگاه آموزه های قرآن، کدام است؟
2. دیدگاه آموزه های قرآن درباره مجازات و تنبیه کجروان، چیست؟

مطلب مشابه :  پایان نامه حقوق با موضوع : وکالت در طلاق

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید