از مقایسه تطبیقی محل قرار گیری قلعه کوکنا (کهنه) در این نقشه با نقشه امروزی شهر میتوان محل آن را در گرگانجدید در سمت راست خیابان 14 متری چهل ستون (شهید کریم الله صادق پور) و کوچه شهید محمدرضا شوقی دانست.
ب) دارالحکومه و میدان توپخانه
دارالحکومه (مقر حاکم) در حاشیه جنوبی قرار داشت و دارای عمارات مختلف از جمله: کلاه فرنگی و توپخانه (پادگان) بود. این مجموعه عمارات معروف به « کاخ آقا محمد خانی »، احتمالاً از اضافه کردن چند بنا توسط آقا محمد خان و ستاد جمع آوری قوایش بود که در آن دوران جزء محله نعلبندان محسوب میشد. دارالاماره و دارالحکومه آن معروف و بسیار زیبا بود. بقیه بناهای آن کلاه فرنگی، عمارت عباس خانی و عمارت سلیمان خانی نامیده میشدند. بناها اکثراً از سنگ بود. در طرف مشرق این مجموعه عمارت، دروازهای قرار داشت که بیرون آن پر از گل و لای بود. در جنوب این مجموعه قبرستان بزرگ شهر قرار داشت (هم اکنون کتابخانه مسجد جامع گرگان بر روی این قبرستان واقع است).
در حال حاضر از این مجموعه بنا (که از پشت شهرداری فعلی تا انتهای ضلع جنوبی پارک شهر ادامه داشت) غیر از ساختمانی که به کلی تعمیر شده و تغییر شکل داده و مدتها در زمان رضاشاه اداره املاک بود و فعلاً مقر سپاه پاسداران است، چیزی باقی نمانده است.
جیمز موریه در این باره میگوید: کاخ آقامحمدخانی جلو در ورودی آن میدانی قرار دارد. این میدان همان میدان توپخانه است که برای سپاه نظامی و مأمورین دولتی حکمران استرآباد در زمان ناصرالدین شاه ساخته شد.
ج) معابر و راه ها
استرآباد قدیم دارای معابر اصلی و سنگفرش شده بود که در جهت شمال – جنوب امتداد مییافت. گفته شده است زمانی که شاه عباس راه سراسری مازندران را ساخت به خاطر مقاومت در برابر باران و رطوبت بازار و خیابانها و مکانهای عمومی شهر استرآباد را نیز سنگفرش نمود. معابر اصلی که غالباً 5/4 تا 5/6 متر عرض داشت. در مسیر شبکه آب شهر قرار میگرفت. معابر فرعی با عرض 3 تا 5/4 متر عمدتاً با جهت شرقی – غربی بوده معابر اصلی و محلات را به هم متصل مینمودند. در داخل معابر فرعی بن
بستهای مختلف با عرض1 تا 2 متر چندین همسایه را در خود جای میداد.
نقشه شماره 3-8 که مربوط به اواخر دوره قاجار است، بقایای باروی شهر و آخرین وضعیت کالبدی شهر را قبل از اقدامات دوره پهلوی نشان میدهد. با توجه به این نقشه و از مجموع گفتهها می توان نتیجه گرفت که شهر استرآباد دارای دو معبر شمالی-جنوبی و یک معبر شرقی- غربی عمده بوده است که در طول مسیر شرقی- غربی بازار نعلبندان و شمالی- جنوبی بازار کهنه و نیز در مسیر این معابر عمده مراکز محلات مسکونی قرار داشته است. میدان عباسعلی (چهارراه عباسعلی کنونی)، میدان قیصریه و میدان شور (در مقابل امامزاده عبدالله) از جمله فضاهای بازی بودهاند که این معابر اصلی به آنها ختم میشده اند. این مسیرها از دروازههای شهر آغاز شده و پس عبور از میدانها و بازار به دروازه دیگر ختم میشدهاند.
( نقشه شماره 3-8 ) سازمان فضایی شهر در دوران قاجاریه
منبع: معطوفی، 1374 : 327 و استنتاجات نگارنده.
د) محلات
شهر به چندین محله بزرگ تقسیم میشد. هر محله واحد اجتماعی و کالبدی با چند هزار نفر جمعیت بود، مثل محلات میدان، سبزه مشهد، نعلبندان و … که هر کدام به طور جداگانه دارای چند گذر بودند. محلات و تعدادی از گذرها دارای میدانگاهی بودند که غالباً شکل هندسهای آنها چند ضلعی مربع یا مستطیل بود.
در میدان، گاهی عناصری همچون: تکیه، قبرستان، آب انبار، مسجد، حمام و مدرسه قرار داشت که نمونهای از آن را می توان در میدان عباسعلی، سبزه مشهد، میخچهگران و دربنو نام برد.
ملگنوف محله های شهر استرآباد را این چنین توصیف می کند:
« محله های استرآباد عبارت اند از: 1 – نعلبندان (در مشرق) با گذرهای آن به نام میخچه گران، شیرکش، باغشاه، بلوچ، حاجیلر، پاسرو، خیمهدوزان. در این محله عمارت آقامحمدخانی که دارالحکومه است و از سنگ بنا گردیده قرار دارد. در شرق این بنا دروازهای است که از بس گل و لای در آن است عبور و مرور از آن مشکل میباشد. در غرب آن عمارت کلاه فرنگی است که سرای پذیرایی حاکم است. مسجد جامع و گورستان شهر در این محله است. 2- محله میدان (در غرب) با گذرهای: تکیه عباسعلی، دربنو، دوشنبه ای، کاسه گران، باغ پلنگ، میر کریم، دوچناران و گاوبندان قرار گرفته و مسجدی به نام گلشن دارد. 3- سبزه مشهد (در شمال) که سابقاً سوخته و تکیه معروفی بوده که به نام سوخته تکیه معروف است با گذرهای سرچشمه، سوخته چنار، سرپل، سرپیر، دباغان، تکیهخان، نقاره چیان و چمدانیان که اکنون ( 1327 قمری، 1285 شمسی) خراب است.
ه) بازار
عمدهترین بازارهای شهر، بازار نعلبندان و بازار کهنه بودند که ترکیب فضای کالبدی آنها به صورت خطی (راسته) بود و غالباً به میدان و بازارچهها متصل میشدند. بازارهای گرگان بر خلاف بازارهای بزرگ ایران همچون اصفهان و کاشان سرپوشیده نبودند. فقط تعدادی از راستههای بازار کهنه با طاق آجری، خرپا و سقف چوبی پوشیده شده بود. در بازار کهنه که هنوز هم بقایایی ضعیف از آن باقی است هر راسته عمدتاً متعلق به یک صنف بود.
ز) عناصر خدماتی
درکتاب شهرهای ایران ابنیه شهر گرگان ( استرآباد) بدین شرح ذکر شده است:
( دیاگرام شماره 3-1 ) عناصر و فضاهای خدماتی شهر گرگان دوران قاجاریه
منبع: معطوفی، 1374 و استنتاجات نگارنده، 1393
نقشه شماره 3-9 موقعیت تقریبی عناصر و فضاهای اصلی دوره قاجاریه شهر گرگان را نمایش میدهد. این نقشه اگرچه شامل مقیاس و موقعیت دقیق نمیباشد، اما اطلاعات آن حاکی از فضاهایی است که در این دوران حائز اهمیت میباشد. وجود موقعیت نسبی محلات اصلی شهر، عناصر اصلی هر محله، دروازه ها و باروهای شهر در ان نقشه گنجانده شده است.
( نقشه شماره 3-9 ) فضاها و عناصر شاخص محلات گرگان در اواخر دوره قاجاریه
منبع: معطوفی، 1374: 327
د: شهر گرگان در دوره معاصر ( 1300 هجری شمسی، از ابتدای دولت پهلوی تاکنون )

                                                    .