رشته حقوق

میرزا حبیب اصفهانی

دانلود پایان نامه

اما در انگلستان، در حدود سال 1000میلادی «الفریک، پیر دیر این‌شام = Eynsham» کتاب دستور زبان و مکالمات خود را که از نخستین کتاب‌های دستور زبان انگلیسی بود، با الگوبرداری از نظام دستوری پریسکیانوس نگاشت و بدین‌سان دستور زبان پریسکیانوس الگویی برای سایر دستورنویسان انگلیسی شد.
آمیختگی فلسفه و زبان در قرن هفدهم رخ داد و بازتاب آن، پدید آوردن دستورهای عمومی بود که معروف‌ترین آن «دستور عمومی و عقلانی = Grammaire génerale et raisonée» است که به دستور رویال (Port-royal) معروف است و در سال 1660 م انتشار یافت. اما آنکه بیشتر از همه فلسفه را وارد مباحث دستوری زبان کرد «Condillac»، حکیم و روانشناس فرانسوی بود. کتاب او در سال 1775 م منتشر شد. او کلام و اجزاء کلام را به عنوان جلوه‌ای از فکر تحلیل کرد و خواهان تدوین دستور زبان کلی برای همه زبان‌ها بود. و این فکر او به کوشش برای زبان‌های عمومی‌، از جمله «اسپرانتو» شد. نمونه کامل دستور زبان کلی را با نام «دستور دستورها» در اوایل قرن نوزدهم می‌بینیم که دانشمندی به نام «Giraut Duviver» نوشته است. از دانشمندان همین دوره، می‌توان فیلسوف و ریاضیدانِ معروف، «گوتفیرد ویلهم فن لایبنیتس» را نام برد که در قلمرو زبان شناسی ادعا کرد که کلیه زبان‌های موجود در اروپا و آسیا از یک واحد مشتق شده‌اند. ادعاهایی از این دست سبب شد تا دیگر دانشمندان به کشف خویشاوندی زبان‌های مختلف و نیز شناخت منشاء زبان‌ها بپردازند.
در قرن بیستم دو روانشناس به نام‌های «دامورت = J. Damourette» و «پیش = E.pichon» در کتاب خود به نام «بررسی دستور زبان فرانسه» زبان را از نظر روانشناسی و روانکاوی مطالعه کردند و بر منطق قدیم حاکم بر دستور زبان، که کلمات را در حکم ابزار منطقی می‌دانست و آنها را بر همین پایه تقسیم‌بندی می‌کرد؛ خط بطلان کشیدند و همین امر سبب شد تا تقسیم‌بندی‌های تازه‌ای برای کلمات مطرح شود.
از دانشمندان بزرگ دیگر قرن نوزدهم می‌توان فردینان دوسوسور (Ferdinan de sausure) را نام برد که بنیان‌گذار زبان‌شناسی نوین به شمار می‌رود. وی مطالعه نظام‌مند زبان و زبان‌ها را تشخیص داد و شرایط تحقق دستاوردهای زبان شناسی قرن بیستم را فراهم کرد.
از دیگر کسانی که انقلابی راستین (تعریف تامس کوهن = Thomas Kuhn) در زبان‌شناسی ایجاد کرد؛ نوام چامسکی «Noam, Chomsky» است که گام آغازین مطالعات زبان شناسی خود را با نوشتن پایان‌نامه‌اش درباره دستور زبان زایشی عبری نوین، برداشت. «چامسکی زبان‌شناسی را به بخشی از دانش روان‌شناسی تبدیل می‌کند و در مقابل همه آن تلقی‌هایی که زبان را بر حسب نحوه کاربرد آن تحلیل می‌‍‌کند؛ می‌ایستد. چامسکی تمایز قاطعی قایل است میان «دانستن یک زبان» و «کنش زبانی».»
ب ـ دستورنویسی در جهان عرب:
درباره نخستین واضع صرف و نحو عرب، روایات گوناگونی وجود دارد اما معروف‌ترین آن‌ها «حضرت علی» را واضع علم نحو و «ابوالاسود دؤلی»، متوفی سال 67 ه‍ .ق، را مدون نحو دانسته است. «سیوطی» در کتاب «بغیه الوعاه و المزهر»، اولین واضع علم صرف را «معاذ هراء»، متوفی 187 ه‍ .ق، که از ایرانیان مقیم کوفه بوده است؛ معرفی کرده است.
اما از آنجایی که دستور زبان هر سرزمین، به دلیل استعمال روزمره از آن زبان، برای اهل آن تازگی ندارد؛ همین امر سبب می‌شود اهل آن زبان خود را بی‌نیاز از تدوین قواعدی منسجم برای آن زبان ببینند، اما هنگامی که ملتی نیازمند آموختن زبان بیگانه گردد؛ در صدد برمی‌آید تا قوانین میان اجزای کلام آن زبان را کشف کند همین مسأله سبب نوشتن دستور آن زبان می‌شود. شاید بتوان گفت که به دلایل متعددی از جمله پذیرفتن دین اسلام، ایرانیان، نخستین تدوین‌کنندگان دستور زبان عربی بودند. نخستین مراکز تحقیق در زبان عربی، مصر و کوفه، دو شهر قدیم ایرانی بود و «سیبویه فارسی»، متوفی سال 183 ه‍ .ق، صاحب نخستین کتاب بزرگ و جامع در علم نحو با نام «الکتاب» است. و این‌گونه، در برهه‌ای از زمان که داشتن قوانین مکتوب برای زبان فارسی مطرح نبود؛ از سوی مردمان همین سرزمین، دستورهایی برای دیگر زبان‌ها نگاشته می‌شد که پس از قرن‌ها هنوز هم توجه دستورنویسان و مراکز علمی و دانشگاهی عرب را به خود معطوف داشته است. در مورد دستورنویسی در میان اعراب تا همین جا بسنده می‌شود و در قسمت‌های دیگر به پیروی دستورنویسی ایرانیان از دستورنویسی عرب اشاره‌ای کوتاه خواهد شد.
ج ـ دستورنویسی در ایران:
در کتاب‌ها و مقالات مختلف، درباره نخستین دستورنویس زبان فارسی، اختلاف‌نظر وجود دارد که آن تعداد از نظریاتی را که مشاهده شد؛ گردآوری کرده و در این جا می‌آوریم:
1. کهن‌ترین کتاب فارسی که به طور جانبی و در خلال پرداختن به فن عروض و قافیه مباحثی از دستور زبان فارسی را بیان داشته است، کتاب «المعجم فی معاییر اشعار العجم»، تألیف «شمس‌الدین محمد بن قیس رازی» است. برخی تألیف این کتاب را سال 623 ه‍ .ق. و برخی آن را 630 ه‍ .ق. دانسته‌اند.
2. احمد منزوی در معرفی کتاب «تاج الرؤس و غره النفوس»، از «احمد بن اسحاق قیسری»، نام برده است. تألیف این کتاب پیش از 898 ه‍ .ق. است. وی پس از معرفی کتاب، داخل پرانتز می‌نویسد: «شاید نخستین دستور زبان فارسی باشد.»
3. جلال‌الدین همایی بعد از کتاب المعجم به کتابی به نام «منطق الخرس فی لسان الفرس» نوشته ابوحیان نحوی، متوفی 745، اشاره می‌کند که به زبان عربی در قواعد زبان فارسی نوشته شده است. سپس کتاب «قواعد صرف و نحو فارسی» تألیف عبدالکریم بن ابی القاسم ایروانی را نخستین کتاب در موضوع قواعد زبان فارسی می‌داند که در قرن سیزدهم هجری تألیف و در تبریز چاپ شده است آنگاه درباره میرزا حبیب سخن می‌راند.
4. نخستین کسی که کلمه «دستور» را به جای واژه‌های «گرامر»، «نحو»، «قانون» و «قواعد» زبان فارسی اختیار کرد و قواعد فارسی را از محدوده تقلید و ترجمه دستور عرب بیرون آورد؛ «میرزا حبیب اصفهانی» متخلص به «دستان»، متوفی 1315 ه‍ .ق. است. وی سعی کرده است برای دستور زبان فارسی، دستوری مستقل پدید آورد. دو کتاب وی «دستور سخن» و «دبستان پارسی» است. خانم اینال صاوی، ایشان را پس از حاج محمد کریم خان کرمانی، به عنوان کسی که دستور زبان فارسی را به صورت دانشی مستقل نگاشته است؛ معرفی می‌کند.
5. حسن صدر حاج سید جوادی می‌نویسد: «نخستین کسی که دستور زبان فارسی را به صورت مستقل نوشته»، و حدود دو قرن قبل از میرزا حبیب اصفهانی در «ملتان» می‌زیسته، نام وی «عبدالصمد زنده ملتانی»، صاحب کتاب «اصول فارسی» است.» اما احمد منزوی با آوردن دلایل گوناگونی از جمله این بیت: ختم شده نامه دیده‌ام لایق سن تاریخ زو کنم «غایق»، که ملتانی در پایان رساله خود آورد؛ تاریخ انجام کار را 1699 م دانسته است و این نظر را رد می‌کند و می‌نویسد:
6. « «اصول فارسی» عبدالصمد ملتانی دومین اثر است در دستور زبان فارسی و نخستین آن «قواعد الفرس»، کار «ابن کمال پاشای ترک، احمدبن سلیمان بن کمال پاشای ترک» می‌باشد که در سال 931ق/1535م نگاشته است». خانم اینال صاوی این اثر را قدیمی‌ترین نسخه قابل اعتماد از دستور زبان فارسی دانسته است و وفات نویسنده آن را 940 ه‍ .ق. آورده است. وی درباره نخستین دستوریِ زبان فارسی چنین می‌نویسد:
7. «تا آنجا که نگارنده خبر دارد، حاج محمدکریم کرمانی، نخستین کسی است که صرفاً در راه تهیه دستور زبان فارسی گام برداشته و اثری تازه و آموزنده پدید آورده است، چنانکه خود او در مقدمه نوشته که تا پیش از وی کتابی در این باب دیده نشده است.
گرچه شمس قیس رازی و جهانگیری و دو سه تن از شاگردان مکتب آنها در بنای دستور زبان پارسی، پایه‌هایی نهاده‌اند و برخی از مطالب دستوری را به مناسبت‌هایی به رشته تحریر کشیده‌اند، ولی قصدشان تهیه دستور زبان نبوده است. پس می‌توان گفت: گوی سبقت را در این میدان، حاج محمد کریم خان ربوده است و نشان افتخار تهیه دستور زبان، شایسته شأن اوست، چه «اَلْفَضْلُ لِلْمْتَقد‌ّم». راستی او را حقی بزرگ بر گردن دستورنویسان است و کسانی که بر اثر وی کتاب دستور نوشته‌اند؛ کارشان آسان‌تر و راهشان هموارتر بوده است.»
احمد منزوی کتاب «صرف و نحو فارسی»، اثر حاج محمد کریم خان بن ابراهیم کرمانی قاجار را نوشته سال 1276 ه‍ .ق/ 1859 م می‌داند و داخل پر انتز می‌نویسد: «دستور زبان عربی که با فارسی نیز سروکار دارد.»
8 . خسرو فرشیدورد پس از آوردن نظر سایرین درباره نخستین دستورنویس زبان فارسی، چنین می‌نویسد: «قدیمی‌ترین کتابی که پیش از همه به قواعد زبان فارسی اشاره کرده است، «دانشنامه علایی» است که ابن‌سینا، نویسنده آن، در بخش منطق این کتاب، آنجا که می‌خواهد از دلالت لفظی سخن به میان آورد، کلمه را به سه قسم تقسیم می‌کند: اسم، کلمه (فعل)، ادات (حرف) و در این زمینه دو سه صفحه می‌نویسد. حکمای دیگر ایران نیز مانند خواجه نصیرالدین در «اساس الاقتباس» و قطب الدین شیرازی در «درهالتاج» چنین کرده‌اند. بنابراین، ابن‌سینا، نخستین دستور نویس فارسی به شمار می‌رود، همان طور که حکمای یونان هم اولین دستورپژوهان زبان یونانی بوده‌اند». ابن‌سینا متولد 370 ه‍ .ق. و متوفی سال 428 ه‍ .ق است.
9. محمد جواد شریعت، در سفری که به چین داشته‌ است؛ در کتابخانه مسجد «دونگ ش‍ﻰ =
DUNG SHI» در شهر پکن با کتابی به نام «منهاج الط‍ّلب» روبرو می‌شود که فردی چینی به نام محمد بن الحکیم الز‌ّینیمی‌ّ الش‍ّندونی‌ّ الص‍ّینی در سال 1070 ه‍ .ق. به زبان فارسی نگاشته است. وی این کتاب را کهن‌ترین دستور زبان فارسی به فارسی دانسته است.

مطلب مشابه :  نهضت اصلاح دینی

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید