رشته حقوق

میرزا حبیب اصفهانی

دانلود پایان نامه

10. در جلد دوم دانشنامه ادب فارسی، نخستین کتاب دستور زبان فارسی در ایران، کتاب «قواعد صرف و نحو فارسی» (تبریز، 1262 ه‍ .ق.) متعلق به «ملا عبدالکریم بن ابوالقاسم ایروانی» دانسته شده است. و بعد از آن از کتاب «صرف و نحو فارسی» نوشته «حاج محمد کریم خان کرمانی» نام برده و تألیف آن را، سال 1275 ه‍ .ق. نوشته شده است.
11. میر غزن خان ختک، پس از اینکه ادعا می‌کند که برای نخستین بار، دانشمندان شبه قاره دستور زبان فارسی را نوشتند؛ قدیمی‌ترین کتاب مستقل دستور زبان فارسی را در شبه قاره، «شجره الامانی» دانسته است که در سال 1171 ه‍ .ش. بوسیله میرزا محمد حسن قتیل نگاشته شده است.
درباره اینکه نخستین کسی که واژه «دستور» را در کتاب خویش به کار برده است، یک نظر مخالف بانظر همایی مطرح شده است. حسن صدر حاج سید جوادی «محمد تقی کمال الدین بن میرزا خسرو خان زند قزوینی» مشهور به «سنجر ایرانی» یا «سنجر قزوینی»، صاحب کتاب «دستور سخن» را نخستین کسی می‌داند که واژه «دستور» را وارد صرف و نحو فارسی کرده است و دلیل این ادعا را سال تألیف کتاب، یعنی 1296 ه‍ ‍.ق. برابر با 1879 م. آورده است.
وی استعمال واژه «دستور» را در کتابهای فارسی، حتی قبل از سنجر قزوینی و از آنِ «فایق لکهنوی»، متوفی 1241 ه‍ ‍.ق. می‌داند که نویسنده کتاب «دستورالانشاء» است. و یا در انشاءنویسی از کتاب‌های دیگری چون «دستورالصبیان»، «دستورالمکتوبات» (چاپ 1304 ه‍.ق./ 1886 م.) نام می‌برد. همچنین کتابی با نام «دستور المبتدی» را که به فارسی و در صرف عربی نوشته شده است، یادآور می‌شود که نویسنده آن «ابن نصیر» است و وی در برگ دوم کتاب به نقل از «صراح اللغه» آورده است: ‌«دستور به ضم دال: دفتری که قوانین مُلک در او جمع کرده باشند. صدر حاج سید جوادی استفاده از واژه «دستور» را در کتاب «دستور سخن»، با ذکر کلمه «شاید» تقلیدی از کتاب‌های نام برده شده می‌داند.
در هر صورت نمی‌توان جایگاه میرزا حبیب را در تحول دستور زبان فارسی نادیده گرفت. او با شناختی که از زبان‌های فارسی، عربی، ترکی و فرانسه داشت؛ دستور زبان فارسی را تدوین کرد. عده‌ای معتقدند که سنگ بنای طرز قواعد و دستور زبان فارسی، به دست میرزا حبیب گذارده شده و وی قواعد زبان فارسی را از عربی جدا کرده است. همایون فرخ، کتاب دستور سخن را یک نوع خلاصه صرف و نحو می‌داند که بعضی اطلاعات مفید زبان فارسی را نیز دربردارد.
باید دانست که قبل از میرزا حبیب اصفهانی «تأثیر صرف و نحو عربی بر دستور زبان فارسی، در دوره اولیه تاریخ دستورنویسی، برای زبان فارسی مشاهده می‌شود. این تأثیر از یک سو بر ساخت زبان بود، بدین معنی که دستورنویسان اولیه، زبان فارسی را به قیاس زبان عربی، به سه بخش اسم، فعل و حرف تقسیم می‌کردند مثل «لسان العجم» تألیف میرزا حسن بن محمد تقی طالقانی، از دیگر سو، بر نام‌گذاری مقولات و اصطلاحات دستوری؛ به همین دلیل غالب اصطلاحات دستوری ما عربی است. مثل فاعل، مفعول، قید، صفت، مضاف و غیره.»
میرزا حبیب برای نخستین بار کلمات زبان فارسی را به ده گونه اسم، صفت، ضمیر، کنایات، فعل، فرع فعل، حروف، متعلقات فعل، ادوات و اصوات تقسیم کرد و آن را در کتاب خود با عنوان «دستور سخن» (استانبول، 1289 ق) و «دبستان فارسی» (استانبول، 1308 ق) که تلخیصی از دستور سخن بود؛ ثبت نمود. میرزا حبیب در مقدمه این کتابچه می‌آورد: «… در عبارت قدری از نسخه پیش مختصرتر ولی در معنی بسیار مکمل‌تر نوشتم و جزو عربی آن را طرح کردم… .»
در ادامه شیوه میرزا حبیب، «عبدالعظیم خان قریب گرکانی» کتاب خود را با نام «دستور زبان فارسی به اسلوب السنه مغرب زمین» نگاشت. این کتاب به سال 1330 ه‍ .ش. به وسیله انتشارات علمیه تهران، در 222 صفحه چاپ شده است. او در این دستور، به پیروی از فرانسویان و با اذعان به اینکه زبان فارسی به زبان اروپایی شباهت دارد تا به زبان عربی، اقسام کلمه را نه گونه اسم، صفت، کنایات، عدد، فعل، قید، حرف اضافه، حرف ربط و صوت شمرده است. وی ضمیر را بخشی از کنایات دانسته و عدد را به جای حرف تعریف فرانسه قرار داده است و این‌گونه اقسام نه‌گانه کلام را حفظ کرد. قریب سه دوره دستور زبان فارسی برای مدارس نگاشت.
در این جا لازم است از کتاب “The universal Anglo Persian Grammer” تألیف سید عبدالطیف یادی کرد که در دو بخش انگلیسی و فارسی در سال 1266 ه‍ .ش. در بمبئی چاپ شده است و بنا به نوشته میرغزن خان ختک، اولین کتاب دستور زبان فارسی در شبه قاره و ایران است که کلمات زبان را به سبک دستورنویسی انگلیسی به هشت بخش تقسیم‌بندی کرده است. همچنین بحث‌های دستوری این کتاب، نسبت به کتاب‌های دیگر آن زمان جدیدتر و علمی‌تر است.
غلام‌حسین کاشف از معاصران عبدالعظیم خان قریب است که در این دوره قواعد زبان فارسی را تحت تأثیر زبان ترکی نگاشت.
از دستورهای دیگر این عصر، «دستور پنج استاد» است که با همکاری عبدالعظیم خان قریب، محمد تقی بهار، بدیع‌الزمان فروزانفر، جلال‌الدین همایی و رشید یاسمی نوشته و در سال 1328 در تهران چاپ شد. این کتاب پس از سال‌ها تدریس در مدارس، هم اینک نیز به اهتمام افرادی چون سیروس شمیسا ، امیر اشرف الکتابی و جهانگیر منصور تجدید چاپ می‌شود. این دستورها و
دستورهایی که بوسیله افرادی چون عبدالرسول خیام‌پور، محمد جواد شریعت، محمد جواد مشکور، عبدالرحیم همایون‌فرخ و میرزا علی اکبر خان ناظم الاطباء کرمانی نوشته شده است؛ همگی جزء دستور سنتی محسوب می‌شوند و این همان دستوری است که در پایه‌ریزی آن از دستورنویسی غربی و در نتیجه از یونانیان الگوبرداری شده است. اما تحولی که در قرن نوزده و بیست اتفاق افتاد؛ شیوه دستورنویسی زبان فارسی را نیز تحت‌الشعاع قرار داد. آشنایی دستورنویسان ایرانی با علم زبان شناسی، افق‌های تازه‌ای را در مقاله‌ها و کتاب‌های نوشته شده درباره دستور زبان فارسی پدید آورد. از جمله کسانی که به معرفی و توضیح دستور زبان فارسی به شیوه نوین و علمی پرداخته‌اند؛ محمد معین و پرویز ناتل خانلری را می‌توان نام برد. دکتر معین از مقوله‌های دستوری‌، حرف اضافه، مصدر، معرفه و نکره و جمع را با عنوان طرح دستور فارسی به صورت منفرد به بحث کشانید و معتقد بود که «… در تدوین دستور کامل زبان فارسی، مانند تاریخ ادبیات و فرهنگ لغات محلی (لهجه‌ها) ـ با توجه به اوضاع و مقتضیات کنونی ـ در صورتی امکان‌پذیر است که مباحث مختلف آن جداگانه مورد تدقیق قرار گیرد…». پرویز ناتل خانلری، کوچکترین جزء کلمه را که در دستورنویسی نشانی از آن نبود مورد بررسی قرار می‌دهد و در دستورهایی که او و افراد پس از او برای مدارس می‌نگارند شیوه‌های تازه‌ای دیده می‌شود. در زمینه دستورنویسی به شیوه نوین که خود شعبه‌ها و مکتب‌های متعددی دارد افرادی چون پرویز ناتل خانلری، ساسان سپنتا، محمدرضا باطنی، خسرو فرشیدورد، یدالله ثمره، علی‌اشرف صادقی، محمدتقی وحیدیان، محمد حق‌شناس، منصور اختیار، ابوالحسن نجفی، صادق کیا، محمد مقدم، غلام رضا ارژنگ، علی بابک و دیگران کتاب‌ها و مقالاتی می‌نگارند و بدین‌سان دستورنویسی زبان فارسی از مرحله تقلید از الگو برداری عربی و غربی وارد جریان تازه‌ای بنام «زبان شناسی نوین» می‌شود.
3ـ انواع دستورنویسی برای زبان فارسی:
دستورهایی را که برای زبان فارسی نوشته شده است؛ شاید بتوان به صورت زیر تقسیم‌بندی کرد. باید توجه داشت در برخی تقسیم‌بندی‌ها مرزی وجود ندارد به این معنی که برخی شماره‌ها، شماره‌های دیگر را می‌تواند تحت پوشش قرار دهد.
1ـ کتاب‌هایی که به طور مستقیم در مورد دستور زبان فارسی نوشته نشده است.
2ـ دستور زبان فارسی در مقدمه فرهنگ‌های فارسی.
3ـ کتاب‌ها یا جزوه‌هایی که درباره بخشی از دستور زبان فارسی نوشته شده است:
1ـ3ـ آمد نامه‌ها. 2ـ3ـ دیگر موارد.
4ـ دستورهایی که از متن برخی دیوان‌ها و کتب کهن از سوی متأخرین استخراج شده است و درواقع نوعی بررسی دستوری محسوب می‌شود.
5ـ دستورهای زبان فارسی که به صورت مستقل نوشته شده است:
1ـ5ـ دستورهای نوشته شده به زبان فارسی:
1ـ1ـ5ـ دستورهای زبان فارسی به نظم.

مطلب مشابه :  اسلام گرایی در دوره ی فروپاشی امپراطوری

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید