رشته حقوق

مکانیسم دفاعی

دانلود پایان نامه

و در راستای ترجیح دادن کهنالگوی قهرمان بر محتویات نهاد، هنگامی که سهراب نام رستم را جویا میشود؛ رستم خود را معرفی نمیکند و ضمن افزودن گرهی دیگر به تراژدی، سهراب را گمراه میسازد:
چنـــین داد پاســخ کـــه رستـــــم نیـــم هـــم از تخـــمهی ســـــام نیـــــرم نـــــیم
کـــه او پهـــلوان اســت و مــــن کهـــترم نــه بـــا تخـــت و گاهـــم نـــه بـــا افســـرم
(همان:191،ب692-691)
4-1-6-3-4. مکانیسم سرکوبی:
کتمان نام از سوی رستم، یکی از مکانیسمهای دفاعی خود است «به نظر فروید، هر فرد برای دفاع از – خود- در مقابل بروز تمایلات”نهاد” و فشارهای”فراخود” به بعضی اعمال ناخودآگاه دست میزند که به آنها مکانیسم دفاعی میگویند. او معتقد است که مکانیسمهای دفاعی دو عمل انجام میدهند؛ یا مانع از انتقال تمایلات از مرز ناخودآگاهی به آگاهی میشوند یا آنکه، آنها را به گونههایی تغییر میدهند که از شدت اولیهشان به مقدار محسوسی کاسته شود. بنابراین، همهی مکانیسمهای دفاعی دو عامل مشترک دارند. یکی اینکه، بهطور ناخودآگاه عمل میکنند و در واقع نقش خودفریبی دارند و دیگر آنکه، باعث مسخ ادراک ما از واقعیتها میشوند تا آنکه اضطراب را کمتر حس کنیم»(شاملو،40:1374).
به باور زیگموند فروید سرکوبی پایهی مکانیسم دفاعی خود است. در اثر سرکوبی، فرد نه تنها از تعارضات اضطرابانگیز درونی ناآگاه میماند بلکه رویدادهای هیجانانگیز گذشته را نیز به یاد نمیآورد. البته این تمایلات سرکوب شده از میان نمیرود بلکه در ناخودآگاه بهگونهای فعال، در انتظار رسوخ به ضمیر آگاه باقی میمانند(همان:37).
در این تراژدی، رستم شخصیتی، سرد و انعطاف ناپذیر دارد. او پشتیبان سرسخت ایرانیان و مرکز ثقل ایران است؛ و سرزمین ایران بدون او، چون رمهای بیشبان است. رستم، آیینهی تمام نمای ارزشهای اخلاقی و منشهای پهلوانی است و هیچگاه، سودای شاهی را در سر نپرورانده است. او تاجبخش است نه تاجور و هیچکس نمیتواند، آزادی و آزاد زیستن را از او بگیرد. در تراژدی اسفندیار، با شخصیتی کامل و بینقص از رستم رو به رو هستیم که در منازعه میان اسارت و ننگ و نام، دومی را که نفرینی ابدی درپی دارد، برمیگزیند و با کشتن اسفندیار که یک قدیس است؛ شوربختی دو دنیا را برای خود رقم میزند و تن به اسارت نمیدهد. اما، در برابر سهراب با شخصیتی رو به رو هستیم که مسئولیتپذیری موجود در او(کهنالگوی قهرمان) و پایبندی به قوانین و نظام سنتی و تضادهای روانی انباشته در او، او را با رستم سایر داستانها متفاوت کرده است. او، در سراسر این داستان به انکار و نفی وجود سهراب میپردازد و وجود او را در ضمیر خویش سرکوب میکند تا تنها به وظیفهی خویش(کهنالگوی قهرمان) که پاسداری از میهن و ارزشهای ملی است، بپردازد.
واپسزنی در شخصیت فرد، زمانی رخ میدهد که انسان در ذهن خودآگاه خویش، از چیزی هراس دارد و نگران است. پس، آن چیز را، به بخش ناخودآگاهی فردی خود میفرستد. رستم از ترس شناخت فرزند، دست به واپسزنی میزند تا شناخت، سبب انجام ندادن مسئولیت وی، نگردد. به دیگر سخن، تمامی اندیشههایی که برای هر انسانی در زندگی آگاهانهی خویش پذیرفته نیست؛ و یا این اندیشهها، با اخلاق و دین و آداب و رسوم او در ناسازی است، به سوی ناخودآگاه فردی، واپس زده میشود. به هر روی رستم از گفتن نام طفره میرود؛ دلایل کتمان نام از سوی رستم را، میتوان اینگونه خلاصه نمود:
الف. برخلاف نبرد با دیو سپید و اسفندیار، برای رستم ننگ است که نام خود را به کسی که جویای نام است بخواند. در شاهنامه هنگامی که کاموس کشانی نام رستم را میپرسد ، چنین پاسخی دریافت میکند:
مـــرا مــادرم نـــام مـــرگ تـــو کــــرد زمــــانه مـــرا پتــک تـــــرگ تـــــو کــــرد
(فردوسی،384:1389،ب1279)
ب. رستم هویت خود را به خاطر ترس از ناکامی در برابر سهراب پنهان میکند. چرا که اگر سهراب بداند بزرگترین قهرمان ایرانی را شکست داده، انگیزه و تلاش او برای ویرانی ایران چندین برابر میشود. ولی اگر روند بیخبری سهراب همچنان ادامه یابد، بیگمان او نیرویش تحلیل میرود و انگیزهی او به مرور زمان کمتر میشود. از سویی، در نبردی که با گردآفرید برای سهراب رخ داد؛ او دچار حیرت میشود و میگوید پس مردان جنگاور ایران چگونهاند؟ در اینجا نیز ممکن است بگویید اگر پهلوانان ایرانی اینگونه دلیر و پر هیبتاند؛ پس جهان پهلوان، رستم چگونه میتواند باشد.
ج. دانستن نام همآورد گونهای برتری روانی به پهلوان میبخشد و سبب تقویت روح او میشود.
توجه به یک باور خرافی مبنی بر اینکه نام، جزیی از وجود فرد است و آگاهی یافتن دشمن بر نام شخص به مثابهی تصرف بخشی از وجود اوست سبب شده که در برخی موارد پهلوانان در مقابل پهلوان قویتر از ابراز نام خود خودداری کند(مینوی،یج:1369). و (فروید،81:1349).
«نام پوشی، یکی دیگر از اعتقادات جادویی اقوام کهن است که در اساطیر وحماسه های کهن متجلی شده است. بنابراین، اسم معرف کامل مسمی است (نام عین ذات است) و اگر کسی، اسم کسی را بداند، به معنی این است که او را به درستی میشناسد؛ لذا بر او احاطه و تسلط مییابد»(شمیسا،96:1383).
در این تراژدی، کتمان نام از سوی افراسیاب، هومان و بارمان، سپس هجیر و رستم صورت میگیرد. که هر یک از آنها اهداف و مقاصد خود را دنبال میکنند. این رفتار رستم چندان غریب و ناپسند نیست، چون«در داستانهای حماسی، اصرار دو هماورد برای نگفتن نام خود بیشتر مبتنی بر این باور اساطیری-آیینی است که با دانستن نام واقعیِ کسی میتوان بر وجود و هستی او چیره شد»(علیزاده،197:1385). علاوه بر رستم، سهراب نیز از افشای نام و هویت تا دم مرگ میپرهیزد.
در واقع رستم در نبرد به دست پهلوان تورانی – سهراب- کشته میشود. ولی از آنجا که روان سرفراز ایرانی نمیتوانست بپذیرد که پهلوانشان آن هم به دست یک تورانی بی نام و نشان کشته شده؛ در ابتدا تلاش کردند با ایجاد پیوند پدر و پسری، ناکامی رستم را از فرزند از خانواده و تبار خود او، نسبت دهد و در ادامه از آن نیز فراتر رفتند و جای غالب و مغلوب را با طرح این”نیرنگ” عوض کردند. زیرا نسبت نیرنگ بازی به پهلوان خویش را پسندیدهتر، خوشایندتر و منطقیتر از شکست و مرگ او یافتند(رستگارفسایی،ب.525:1369).
کتمان نام، تنها مختص داستانهای شاهنامه نیست، بلکه در حماسهی ایلیاد و ادیسه اثر هومر نیز، نامپوشی وجود دارد«هنگامی که ادیسه در بازگشت از سفر ده سالهاش به ایتاکا میرود، وارد غاری میشود که از آن غول یک چشمی به نام پولیفموس پسر پوسیدون است. ادیسه، تنها چشم این غول را از جای درمیآورد و خودش را به غول”هیچکس” معرفی میکند»(ژیران،ذیل ادیسه:1381). خودداری از گفتن نام نیز یکی از ویژگیهای قابل توجه و برجستهی تراژدی است که باعث عدم شناخت میشود و عدم شناخت نیز یکی از عوامل مهم برای به وجود آمدن چنین فاجعهای است.
در حین نبرد نخست، آنجایی که رستم از زورآزمایی با سهراب به تنگ میآید؛ دیگر هیچ نشانی از ناخودآگاه و کشمکشهای نخستین او در میان نیست و تنها با خود، از زورمندی و نیروی سهراب حدیث نفس میکند:
جــــوانی چنــین نــاسپـــــرده جـــهـان نــــه گــــــردی نــه نـــــامآوری از مهــــان
بـه ســــــیری رســانیــدم از روزگــــــار دو لشکـــــر نـــــظاره بـــــدیـن کـــــــارزار

مطلب مشابه :  برقراری ارتباط

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید