رشته حقوق

موقعیت استراتژیک

دانلود پایان نامه

( نقشه شماره 3-5) مسیردیواردفاعی گرگان
منبع: معطوفی، 1374، 49
3-4-3-2- شهر گرگان (استرآباد قدیم) در دوره پس از اسلام
الف) شهر گرگان (استرآباد قدیم) در دوره متقدم اسلامی (از قرن اول هجری، ورود اسلام به ایران تا قرن چهارم هجری قمری، حکومت آل بویه)
گرگان یک شهر قدیمی است که در قسمت شمالی گنبد کاووس امروزی وجود داشته و در قرون سوم و چهارم هجری به واسطه جنگهای پیاپی بین سامانیان و آل بویه خراب و متروک شده است. همچنین این منطقه در قرون دوم تا چهارم هجری که عمارتهای موروثی در نقاط مختلفی از ایران به وقوع میپیوست، مرکز حکومت سامانیان، طاهریان، صفاریان و آل زیار ( 928 تا 1043 میلادی – 316 تا 434 هجری) بوده است.
مطابق با این مستندات میتوان گفت که در قرن چهارم هجری گرگان و استرآباد دو شهر مجزا از هم و واقع در قصبه ای به نام “شهرستان (به عبارتی دهستان هم گفته شده)” با مرکزی به همین نام بوده اند ( شعار، 1372: 134). نقشه شماره 6-3 به موقعیت شهر گرگان در پهنه کشور ایران قرن 4 هجری اشاره مینماید.
( نقشه شماره 3-6 ) جبال و دیلم و طبرستان و گرگان (قرن 4 ه ق)
منبع: معطوفی، 1384: 88
ب ) شهر گرگان (استرآباد قدیم) در دوره میانی اسلامی (از قرن پنجم هجری قمری، حکومت سلجوقیان تا قرن دهم هجری قمری، حکومت غازانی)
از ویژگیهای کالبدی شهر استرآباد در دوره سلجوقی و پس از آن در منابع و اسناد تاریخی اطلاعاتی در دست نیست. تنها موردی که در این زمینه حائز اهمیت است مسجد جامع آن است که در بازار قدیمی نعلبندان قرار دارد. همانگونه که پیش از این ذکر شد مقدسی در سالهای 375 از مسجد جامع استرآباد سخن گفته است. اگر به نوشته مقدسی استناد کنیم اصل این مسجد بیش از هزار و صد سال قدمت دارد. اما بنای اصلی مسجد متعلق به دوره سلجوقیان است از جمله مناره قدیمی آن که به سبک معماری دوران سلجوقی (تزئینات آجری) ساخته شده است ( اما در برخی منابع هم تاسیس آن را به سال 814 ه ق نسبت داده اند) (معطوفی، 1384: 128).
تصویر شماره 3-4 نمایی از مناره مسجد جامع دوره سلجوقی شهر گرگان که در بازار نعلبندان واقع گردیده است را نمایش میدهد.
( تصویر شماره 3-4 ) مناره مسجد جامع گرگان – مربوط به دوران سلجوقی
منبع: وبگاه سازمان فرهنگی – هنری شهرداری گرگان، 1393
در قرن هفتم و هشتم استرآباد مانند شهرهای دیگر مورد هجوم اقوام مغول قرار گرفت و ویرانی بسیاری را متحمل شد. با توجه به افول شهر و شهرنشینی و خسارات ناشی از این حمله، شهرها در این دوره رو به خرابی گذاردند و منابعی که بتواند سیمای روشنی از این شهر در این دوره ارائه کند در دست نیست.
در دوران پس از حمله مغول به ایران و سلطه آنان بر این سرزمین، حکومت طغای تیمور اسماً در سراسر شمال و مغرب خراسان برقرار بود، اما بعد از مرگ طغای تیمور حاکم استرآباد در بیرون شهر در قلعه ای سکونت داشت (قلعه کهنه که در شرق گرگان و چسبیده به باروی شهر قرار داشته و محل آن به طور تقریبی در محله گرگان جدید واقع بوده است).
عناصر کالبدی و تغییرات این دوره را میتوان به ساخت قلعه، ایجاد خندق در اطراف شهر و همچنین ایجاد برج و بارو برای دفاع دانست. متأسفانه نقشه دقیقی از موقعیت این عناصر در دست نیست.
ج ) شهر گرگان (استرآباد قدیم) در دوره متآخر اسلامی (از قرن دهم هجری قمری، آغاز حکومت صفویان تا چهاردهم هجری قمری، حکومت قاجار)
ج-1) شهر گرگان دردوران حکومت صفویان :
این شهر در دوران صفویه جزء ایالات بزرگ بود است. علت اهمیت شهر در این دوران علاوه بر موقعیت استراتژیک دفاعی شمال کشور، واقع شدن این شهر در مسیر راههای بازرگانی و تجاری و همچنین مرز مشترک آبی و خاکی با روسیه و وجود بنادر آشوراده و بندرگز بود که نقش آن را دو چندان میکرد.
ج-1-1) عناصر مهم کالبدی :
– خواجه مظفر پتکچی یکی از وزیران دربار که در استرآباد خدمت میکرد در این دوران مدرسه دارالشفا را در بازار نعلبندان استرآباد (ضلع شمالی مسجدجامع فعلی) بنا کرد و بعدها مقبره خود وی در وسط این حیاط قرار گرفت. این مدرسه در قرن معاصر مدتی مدرسه دخترانه لامعی بود و سپس در سالهای اخیر مدرسه پسرانه شد و در حال حاضر علوم حوزوی در آن تدریس میشود
– در سال 1007 ه شاه عباس در استرآباد به جلال الدین نجم یزدی دستور داد قسمتی از زمینهای شهر را در نزدیکی دروازه بسطام (حدود پارک شهر فعلی) برای بنای ساختمان فعلی دولتخانه بخرد. این بناها بعدها در زمان قاجاریه مرمت شد و به کاخ آقا محمد خانی معروف گردید. حمام شاه در محله باغشاه استرآباد نیز در همین ایام ساخته شد ( مهندسان مشاور طرح و معماری، 1374، 12).
تا چند دهه اخیر در نقاط محتلف شهر استرآباد و در داخل بعضی از محلات از جمله شاهزاده قاسم، دربنو، سبزه مشهد و … قبرستانهایی وجود داشت که هم اکنون قبرستان سید باقر در میدان از این مجموعه باقی مانده است. در قبرستان سبزه مشهد، منارهای بود که احتمالاً همان مناره گذر نقاره شورچیان بود که به روایت شاهدان در قید حیات در اواخر دوره قاجار بر فراز آن به مناسبتهای مختلف شیپور میزدند. ساختمان قبلی مسجد امام حسن در محله سبز مشهد 1052 ه ق و حکومت شاه صفی الدین اردبیلی – واقع در ضلع شمالی مصلای فعلی نیز متعلق به سالهای 1038 ه.ق بود (ستوده، 1354: 19).
استرآباد در زمان حکومت زندیان باروهای بلند و مستحکم و چهار دروازه داشت که شهر به صورت قلعهای غیرقابل تسخیر درآمده بود. بیرون شهر خندقی عمیق قرار داشت و اطراف خندق انبوهی از درختان خودنمایی میکرد. قبرستان خواجه خضر هم پشت دروازه مازندران قرار داشت، که بعدها دانشسرای راهنمایی تحصیلی بر روی زمین این قبرستان ساخته شد و هم اکنون دبیرستان است (گور، 1390: 257).
– عناصر پابرجا در این دوران :
عناصر و فضاهایی که از این دوران تاکنون باقی مانده و به صورت پایدار به حیات خود ادامه داده اند، عبارتند از :

مطلب مشابه :  جدایی نادر از سیمین

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید