رشته حقوق

موضوعی بودن مسئولیت

دانلود پایان نامه

به طور کلی در این دوران، مسئله مسئولیت بر اساس فکر انتقام که مبتنی بر حق طبیعی دفاع و ملاحظات روانی است استوار بوده است و عکس العمل بر علیه افراد مسئول نه جنبه تنبیه داشته، نه جنبه ارعاب و نه برای رعایت مصلحت اجتماعی بروز می کرده، بلکه عموماً واجد جنبه فردی و انتقام کشی بوده و به میزان قدرت اولیای دم و آداب و رسوم رایج بستگی داشته است.
در زمان قدیم هر عملی که سبب خسارت می شد، ارادی یا غیر ارادی بودن عمل و سایر جنبه های اخلاقی و معنوی مرتکب جرم، و مسئله عمد و خطا و اصولی که امروزه در تعیین مسئولیت مجرمین رعایت می شود، مد نظر نبوده است و هیچ گونه دلیلی برای توجه به نقش اراده و اختیار مرتکب جرم در انجام عمل در دست نیست. بلکه برای مسئول شناختن مرتکب تنها وقوع ضرر و عمل مادی کافی بوده است1.( اردلانی 1389 ،98)
الف) ویژگی جمعی بودن مسئولیت
یکی از مهم ترین ویژگی های مسئولیت در این دوران، خصیصه (جمعی بودن مسئولیت) است. در این دوران فرد در داخل گروه و یا خانواده، شخصیت مستقل ندارد ولی چون جزئی از گروه یا خانواده به حساب می آید. لذا اگر فردی از اعضای گروه به دیگری آسیب یا ضرری برساند، مسئولیت ناشی از عمل او به سایر اعضای آن گروه یا خانواده، تحمیل شده است. در نتیجه مسئله (شخصی بودن مسئولیت) که بعداً به وسیله نظام کیفری اسلام و سایر مکتب های جزایی مطرح و پذیرفته شده، در این دوران هیچ گونه انعکاسی ندارد.
در قانون «حمورابی» موادی به چشم می خورد که بر طبق آن فرزند بی گناه مجرم به جای پدرش مسئول بوده است. چنان که در مواد 229 و 230 آن مسئولیت از اعمال دیگران به شرح زیر پیش بینی شده است.
هرگاه معماری بدون رعایت اصول معماری، خانه ای بسازد و خانه به علت عدم استحکام، بر سر صاحب خانه فرو ریزد و موجب کشته شدن او شود معمار مسئول بوده، به اعدام محکوم خواهد شد و هرگاه در اثر خراب شدن خانه، فرزند صاحب خانه نیز به هلاکت برسد فرزند معمار هم مسئول شناخته می شود و به قتل می رسد2.( آشوری 1361 ،21)
علت این امر هم بنا به گفته آقایان لواسور وامبر این بوده است که مبنای مجازات در ایام قدیم بر سه اصل استوار بوده است:
قصاص، بدین معنی که جامعه انتظار داشته با رعایت قانون «چشم به جای چشم و دندان به جای دندان» برای هر عملی مجازات مشابه وجود داشته باشد و با انجام عمل متقابل قصاص به عمل آید.
ایجاد تخویف و ارعاب، بدین معنی که جامعه انتظار داشته با اجرای مجازات درباره مرتکب در سایر مردم نیز ایجاد ترس و وحشت نموده و مجرمین احتمالی را از ارتکاب جرائم آتی باز دارد.
قربانی برای خدایان، بدین توضیح که جامعه معتقد بوده است که با قربانی نمودن افراد ولو افراد بی گناه خشم و غضب خدایان که در اثر ارتکاب جرم بر انگیخته شده بود، با انجام عمل قربانی تسکین می یابد.
مطابق آن چه در کتاب سرگذشت قانون به نقل از جهانگردی به نام آنتونی جن کین سن که در قرن شانزدهم به ایران سفر کرده، آمده است: در قدیم الایام مسئولیت کیفری از اعمال دیگران، در ایران متداول بوده و کسانی که در نظر شما مجرم بودند، با فرزندانشان مسئول شناخته می شدند1.( صالح 1383 ،287) به طور کلی، آن چه که از نتایج تحقیقات محققان و اسناد و متون قانونی باقیمانده از ایام قدیم مستفاد می شود، این است که در آن دوران به مسئله شخصی بودن مسئولیت توجهی نمی شده و مسئولیت از اعمال دیگران در اغلب کشورها متداول بوده است و حتی نظامات و قوانین این دوران، این امر، به رسمیت شناخته شده و لازم الاجرا بوده است.
این مسئولیت صرفاً به جهت قرابت و خویشاوندی با مجرم بودن این که نقشی در ارتکاب عمل مجرمانه، به صورت معاونت یا مشارکت با بزهکار اصلی داشته باشد پدید می آمد. با توجه به اسنادی که به عنوان نمونه آورده شد این یک نوع بی عدالتی است که تاریخ حقوق هرگز نمی تواند آن را انکار کند. این وضع بعداً با ظهور ادیان الهی، خاصه تبلیغ احکام، به وسیله خاتم الانبیاء محمد مصطفی (ص) مردود و مطرود شد. دوازده قرن بعد از آن نیز در سایر کشورهای اروپا یی تحت تأثیر افکار دانشمندان و نهضت طلبان و آزادی خواهان و طرفداران حقوق و آزادی های فردی، در جریان به ثمر رسیدن انقلاب کبیر فرانسه، با انتشار کتاب جرائم و مجازات های بکاریا به سال 1766 میلادی مورد انتقاد قرار گرفته و بالاخره با تصویب قانون جزایی سال 1791 میلادی فرانسه، مسئولیت کیفری از اعمال دیگران عملاً منسوخ و از بین رفت و به دنبال آن، در قوانین جزایی سایر کشورها به تدرج اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری پذیرفته شد.
ب:موضوعی بودن مسئولیت
از بین ویژگی های مسئولیت در دوران قدیم مسئله «موضوعی بودن مسئولیت» است بدین معنی که مسئولیت متوجه کسی است که از عمل او آسیب یا خسارتی به بار آمده است و برای مسئول شناختن مرتکب، تنها تحقق عنصر مادی عمل، کافی است و دیگر مسائلی از قبیل عمد و خطا و سایر جنبه های اخلاقی مسئولیت مورد توجه نبوده است و به سخن کوتاه تحقق مسئولیت در این ایام جنبه موضوعی داشته است.
بند دوم:مسئولیت کیفری در ایران باستان
بنابر آن چه که در تاریخ تمدن «ویل دورانت» آمده است، در ایران باستان نیز چون روم و یونان باستان، اصل مسئولیت از اعمال دیگران نسبت به افراد بی گناه یعنی فرزندان و بستگان مجرم وجود داشته است و هرگاه نسبت به وجود تقصیر یا بی تقصیری متهم شک و تردیدی به وجود آمده یکی از ادله اثبات جرم بوده است که سرنوشت نهایی متهم یعنی رهایی یا محکومیت او به وسیله ی اردلی مشخص می شده است.
ویل دورانت، در این باره می نویسد: «از اینکه، ممکن است این رو یه در زمان ساسانیان ابداع شده باشد، دلیلی در دست نداریم و باید گفت از دوران های قدیم تر، در ایران «اردالی» معمول بوده، چنان که در محاکمات دوران هخامنشی واگذاشتن متهم به اردلی یا (آزمایش ایزدی) مرسوم بوده است؛ آن چنان که متهم را به کار سختی چون انداختن خویش در رودخانه یا نظیر آن وا می داشتند تا در صورتی که بی گناه باشد از خطر برهد، وگرنه جان خود را در این راه از دست بدهد1،( آرام 1337 ،535) بنابراین ظاهراً استفاده از روش اردالی که مبین بی توجهی به مسائلی از قبیل تأثیر اراده، آگاهی، اختیار و سایر این مؤلفه ها است در ایران باستان نیز رایج بوده است و در ادبیات باقیمانده از آن زمان نیز، آثار این طرز فکر را می توان مشاهده کرد چنان که در داستان هایی چون داستان سیاوش پسر کیکاووس (ویس و رامین) وصف اردالی به طور کاملاً شاعرانه بیان شده است. به نوشته دیگر محققان و حقوقدانان در آن ایام انواع دیگری از اردالی در ایران باستان غیر از پریدن از میان آتش نیز وجود داشته از قبیل، نوشیدن آب گوگرد آلوده و یا ریختن سرب مذاب بر روی سینه متهم و نیز یادآور شده اند که اجرای این مراسم در کتاب وندیداد که بخشی از کتاب اوستا می باشد، ذکر شده است.1 (صانعی 1385،85).
به طور کلی با توجه به رواج اردالی در ایران باستان، دلیلی در دست نیست که مسئولیت گناه مجرمین، به خویشاوندان و فرزندان نزدیک بی گناه آن ها، سرایت نکرده باشد در نتیجه، می توان گفت در ایران باستان نیز فکر مسئولیت شخصی و انفرادی، محلی از اعراب نداشته است.
بند سوم:مسئولیت کیفری در روم باستان
یکی از استادان حقوق کشورمان تحت عنوان «عدالت کیفری حمورابی» درباره الواح دوازده گانه می نویسد:
مبنای واقعی حقوق روم از الواح دوازده گانه شروع می شود؛ این الواح، که مبنای حقوق روم را تشکیل می دهند، شامل مجموعه قواعد اساسی برای یک جامعه ساده و کشاورزی است و در عین حال، ضوابطی است مربوط به جمیع رشته های حقوق خصوصی و عمومی و جزایی، این قواعد بر روی آج یا مفرغ نگاشته شده بود پس از این که حدود 60 سال مورد استفاده مردم آن زمان قرار گرفت، در حمله قومی به نام قوم «گل» به روم باستان از بین رفته و ریز ریز شده است.
آن چه که امروزه به صورت ناقص موجود است از نوشته های حقوق دانان و مورخان و استفاده آنان از قطعات ریز ریز شده و محفوظات ادبا و تبعات دانشمندان و مصوبات قانون «ژوستی نینی» استخراج شده است.
از مطالعه آثار و متون حقوقی باقیمانده از آن دوران، در می یابیم که در روم باستان، مرتکب جرم مسئول شناخته می شد. خواه چنین شخصی عاقل باشد یا دیوانه و خواه مختار باشد یا مجبور، خواه آزاد باشد یا بنده؛ این خصوصیات هیچ گونه تأثیری در میزان مسئولیت مرتکب نمی کرد و اصولاً فرقی بین جرائم، از لحاظ عمد شبه عمد و خطا قائل نبودند و این استاد برای صحت اظهاراتش به قوانین حمورابی استناد می کند و می نویسد بنا به اصول این قانون، از قدیم الایام در جریان رسیدگی های قضایی، مسائلی از قبیل قصد مجرمانه و تأثیر راده و آگاهی و یا مجبور بودن انسان در ارتکاب جرم و امثال این اصول، در محاکمه محربین هیچ گونه تأثیری نداشته به همین علت دیوانگان و حتی حیوانات در بعضی مواقع مسئول شناخته می شدند1.( آشوری 1382 ،68)
بند چهارم:مسئولیت کیفری در دوران معاصر

مطلب مشابه :  مسئولیت اخلاقی

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید