رشته حقوق

منابع تاریخی

دانلود پایان نامه

یوسفی‌فر، ساختار اقتصاد شهری در ایران دورۀ سلجوقیان، ص‌163. یرای آگاهی بیش‌تر از این مقوله، ر.ک: حبیبی، از شار تا شهر، ص‌42-46؛ سلطان‌زاده، مقدمه ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، ص‌266.
برخی «عواصم» را پایتخت‌های دولت‌های جدید در دوره امویان و عباسیان دانسته‌اند: مکی، تمدن اسلامی در عصر عباسیان، ص‌103.
«رُصافه» از مشهورترین نام‌هایی است که به شهرهای تازه ساز در دورۀ اسلامی داده می‌شد. رصافه در لغت به معنی «چیدن چیزی بر چیز دیگر» مانند ساختمان آجری به هم پیوسته است. گمان می‌رود به دلیل کاربرد آجر در ساختمان شهرها این واژه تصویری عمومی از شهرهای جدیدِ اعراب که با استفاده از آجر بنا شده بودند ارائه می‌کرده است. یاقوت حموی برخی از شهرهایی که «رُصافه» خوانده می‌شدند را اینگونه بر شمرده است: رصافۀ بصره، رُصافۀ شام که ساختۀ هشام بن عبدالملک بود، رصافۀ بغداد که مهدی عباسی در سال 159 قمری ساخت و گورستان خلفای عباسی شد، رصافۀ حجاز (عین‌الرُّصافه!)، رُصافۀ قُرطبه که عبدالرحمن اموی بنا نهاد، رصافۀ کوفه که منصور عباسی بنا نهاد، رصافۀ نیشابور و رصافۀ واسط. یاقوت همچنین از برخی از مشاهیر علمی این شهرها که لقب «رُصافی» داشته‌اند نام برده است: معجم البلدان، ص‌524- 529. مقدسی نیز از دهی به نام رُصافه در نزدیکی ارّجان یاد کرده است: احسن‌التقاسیم، ص‌39. اصطخری بیان می‌کند که رصافۀ بغداد را رشید بنا نهاد و آن «شارستانی» بود نزدیک مسجد جامع: مسالک و ممالک، ص‌85.
کارکرد رباط‌هایی که در مرزها بنا می‌شدند با کارکرد رباط‌هایی که در راه‌های تجاری و برای کاروانیان بنا نهاده می‌شدند، تفاوت داشت. از این رو ساخت آنها نیز متفاوت بود. مرابطون یا رباط نشینان که در ثغور (مرزها) به عنوان غازیان (جنگجویان) داوطلب در این رباط‌ها روزگار می‌گذراندند در واقع کار فتوح را محدوده دارالکفرادامه می‌دادند. واژه‌ای عربی است که در قرآن کریم نیز به معنای اطمینان، آرامش و آمادگی به کار رفته است، از آن میان سوره‌های قصص(آیه 10)، کهف (آیه 14)، انفال (آیه 12 و 63). برای آگاهی بیشتر ر.ک: پازوکی طرودی، استحکامات دفاعی در ایران دورۀ اسلامی، ص277-278؛ محسن کیانی، تاریخ خانقاه در ایران (تهران: طهوری، 1369). بنا به روایت نرشخی بیکند بر سر راه بخارا به آمل، بیش از هزار رباط داشت و اهل هر دیه در آن جا رباطی بنا کرده بودند و به رباط نشینان نفقه می‌دادند تا در برابر کفار (صحرانوردان شرقی) جهاد کنند: نرشخی، تاریخ بخارا، ص‌35. همچنین مقدسی دربارۀ اسپیجاب می‌گوید: «یک هزار و هفتصد رباط در آن جا هست، مرزی مهم و نبردگاه است». احسن‌التقاسیم، ص‌394. برخی از این رباط‌ها به تدریج از حالت دژ دفاعی درآمده به آبادی، روستا و حتی شهر تبدیل می‌شدند.
مقدسی، احسن‌التقاسیم، ص‌39؛ یعقوبی، البلدان، ص‌21.
مکی، تمدن اسلامی در عصر عباسیان، ص‌103. وی عواصم را به معنی پایتخت دولت‌های جدید و امصار (جمعِ مصر) را به معنی شهرهای نوبنیادِ هجر (مدینه‌های مهاجرت) نوشته است.
فسطاط در مصر و در کنار بابلیون (Babylion) در پی فتح مصر در سال 20 و به روایتی 25 قمری توسط عمرو بن عاص‌بنا نهاده شد: طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج5، ص1919 – 1925.
در فلسطین، توسط سلیمان برادر ولید بن عبدالملک توسعه و مسجد و کاخ در آن بنا نهاده شد: یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج2، ص250.
در سال 84 قمری توسط حجاج بن یوسف در میانۀ بصره، کوفه، اهواز و بغداد بنا نهاده شد. یعقوبی، همان، ج2، ص230.
مسعودی، التنبیه و الاشراف، ص‌240- 243. برای آگاهی کلی درباره ساخت بغداد و سامرا، ر.ک: یعقوبی، البلدان، ص4 – 33.
دربارۀ تاریخ ساخت بصره منابع نظرهای گوناگونی مانند سال‌های 14 تا 16 قمری را ارائه داده‌اند. از آن میان ر.ک: طبری، همان، ج5، ص‌1767- 1775؛ مسعودی، مروج الذهب، ج1، ص‌676. کوفه نیز در سال 17 تا 18 قمری بنیاد نهاده شد که در واقع برای نقل مکان مسلمانان (سپاهیان مسلمان) از مدائن به آن جا این شهر را پی نهادند. سیاست عمر در فتوح این بود که دشت، رودخانه، کوه، دریا و عارضه ای طبیعی میان مرکز خلافت اسلامی (مدینه) و پایگاه‌های مهم سپاهیان اسلام حائل نباشد. طبری، همان، ج5، ص‌1843- 1846. از این رو در مکان‌یابی کوفه سرداران اسلام، از آن میان سلمان فارسی، تلاش‌های بسیار کردند و سرانجام ساحل غربی فرات را انتخاب کرده، شهر را بنا نهادند.
بلاذری، فتوح البلدان، ترجمۀ توکل، ص 432؛ لسترنج، جغرافیای تاریخی سرزمین‌ها خلافت شرقی، ص‌404 و 412. دربارۀ این که دقیقاً چه شهرهایی لقب ماه‌الکوفه و ماه‌البصره را داشتند منابع اظهارنظرهای گوناگون کرده‌اند: برای نمونه، در تاریخ یعقوبی (ج2، ص‌166)، آمده است که «و خراج نهاوند و ماه کوفه که دینور باشد و ماه بصره که همدان است و مضافات آن را از اراضی عراق عجم، چهل میلیون درهم…». مقدسی به مانند دیگر منابع تاریخی نهاوند را ماه‌البصره و دینور را ماه‌الکوفه نامیده است (احسن‌التقاسیم، ص‌373 و 587).
عباسیان از آغاز دعوت تا تسخیر بغداد به دست مغولان به ترتیب این شهرها را مرکز خود قرار دادند: حُمَیْمَه واقع در شَراﺓ در منطقۀ بَلقاء شام تا 132، کوفه و ‌هاشمیۀ کوفه در سال 133، انبار در شمال کوفه در سال 134، هاشمیۀ انبار تا سال 136 قمری زمان درگذشت سفاح (طقّوش، دولت عباسیان، ص‌31- 32)؛ بغداد در روزگار منصور که تا پایان دورۀ عباسیان مرکز خلافت بود (یعقوبی، البلدان، ص‌7 و 21)؛ سامرا (سرّ من رأی) که در واقع واپسین شهر بنا شده توسط عباسیان بود و هفتمین شهر بنا شدۀ اسلامی تا سدۀ چهارم قمری (مسعودی، التنبیه و الاشراف، ص‌340) و هشت تن از خلفای عباسی (از معتصم تا مهتدی، در سدۀ سوم قمری) در آن سکونت کردند. ر.ک: یعقوبی، البلدان، ص‌22.
بادوریا پس از بنای بغداد اهمیت روزافزون یافت و در سدۀ چهارم قمری یکی از مهم ترین تسوک (طسوج)‌های بغداد بود. مقدسی، احسن‌التقاسیم، ص‌165؛ یعقوبی، البلدان، ص‌5.
چهار هزار هزار و هشتصد و سی و سه درم: مقدسی، همان، ص‌167.
یعقوبی، البلدان، ص‌4- 20. وی بیان می‌کند که در پی ساخت و سازهایی که چند خلیفه از منصور و مهدی تا موسی، هادی، هارون، مأمون و معتصم در آن انجام دادند، چهار هزار گذر و کوچه، پانزده هزار مسجد و پنج هزار حمام در شهر موجود بوده است. البلدان، ص‌20. برای آگاهی بیش‌تر، ر.ک: ابن اثیر، الکامل، ج9، ص‌202؛ اشرف، «ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران»، ص‌20؛ سلطان‌زاده، مقدمه ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، ص‌90، همچنین برای آگاهی از وضعیت شهر در دورۀ سامانیان، ر.ک: مقدسی، احسن‌التقاسیم، ص‌165- 167؛ اصطخری، مسالک و ممالک، ص‌84.
یوسفی‌فر، ساختار اقتصاد شهری در ایران دورۀ سلجوقیان، ص‌165؛ حبیبی، از شار تا شهر، ص‌40.
اگرچه، مساجد جامع در شارستان بنا نهاده می‌شدند اما به تدریج که ربض گسترش می‌یافت برخی اماکن عمومی مانند مساجد، نمازگاه‌های عید و … در ربض ساخته شدند. این مسئله در شهر بخارا در دورۀ سامانیان به شکل‌بندی همه‌جانبه ربض بخارا را متحول کرد. تا آن جا که علی رغم مسجد جامع و نمازگاه عید، دیوان‌خانه‌های سامانی، کوشک‌های امیران و وزیران و سپهسالاران، باغ‌ها و حمام‌ها و مدارس در ربض بنا نهاده شدند. ر.ک: نرشخی، تاریخ بخارا، ص‌36، 39، 48، 67 و 71.
اشرف، «ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران»، ص‌21؛ همچنین برای آگاهی از تفصیل این بحث، ر.ک: سلطان‌زاده، مقدمه ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، ص‌251- 274 و 322- 356؛ همچنین برای بررسی نقش بازار در تحول شهرهای دورۀ اسلامی، توسعۀ کالبدی ربض و تأثیر آن در پویایی اقتصاد شهری، ر.ک: سلطان‌زاده، «بازارها در شهرهای ایران»، ص‌395- 400؛ سلطان‌زاده، بازارهای ایرانی، ص‌20- 23.
برای نمونه بازار زرنگ (زرنج) در سدۀ چهارم قمری: «بازارهای شارستان گرد بر گرد مسجد آدینه است و به غایت انبوه و آبادان و بازارهای ربض هم آبادان است»: اصطخری، مسالک و ممالک، ص‌193؛ در شهر دارابگرد نیز «برخی بازارها در شهر و باقی در حومه و همه در یک سمت» بودند: مقدسی، احسن‌التقاسیم، ص‌638؛ همچنین است بازار بم (ص‌687) و بازار همدان که در شارستان بود (ص‌585) و بسیاری دیگر از شهرها که نشانی بازار‌های آنها در منابع جغرافیانگاری این دوره بیان شده است.
اشرف، «ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران»، ص‌24.

مطلب مشابه :  مسئولیت کیفری قتل حین جنون مقتول

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید