صفت تعداد غوزه در بوته بر صفات تعداد دانه در گیاه و عملکرد دانه مؤثر است و از این رو با اهمیت می باشد. با افزایش شدت تنش به علت کاهش رشد گیاه تعداد غوزه های کمتری در گیاه تشکیل می شود. از طرفی زئولیت و سالیسیلیک اسید اثر سوء تنش آبی را کاهش داده و با مصرف بیشتر زئولیت و مصرف سالیسیلیک اسید تعداد غوزه های بیشتری نسبت به حالتی که بدون زئولیت و سالیسیلیک اسید می باشد، تشکیل می شود. پس می توان گفت که با تأمین نیاز رطوبتی گیاه و کاهش تبخیر و تعرق در گیاه، گیاه توانایی تولید و رشد بهتری دارد و تعداد غوزه نیز افزایش می یابد.
4-6: تعداد غوزه ی نابارور:
در جدول تجزیه واریانس صفات، صفت تعداد غوزه ی نابارور تحت تأثیر مصرف زئولیت، سالیسیلیک اسید و
اثرات متقابل آن ها در سطح آماری یک درصد و تحت تأثیر تنش آبی در سطح آماری پنج درصد قرار گرفت (جدول4-5). طبق نتایج جدول مقایسه میانگین اثرات اصلی مشاهده شد که با افزایش شدت تنش آبی تعداد غوزه ی نابارور در گیاه نیز افزایش می یابد به طوری که بیشترین تعداد غوزه ی نابارور با میانگین 61/0 غوزه متعلق به تیمار تنش آبی شدید (آبیاری بر اساس 70 درصد نیاز آبی گیاه) و کمترین آن با میانگین 47/0 غوزه مربوط به تیمار عدم تنش آبی (شاهد) بود. در بین سطوح مختلف مصرف زئولیت نیز با افزایش مقادیر مصرف زئولیت تعداد غوزه ی نابارور افزایش می یابد، البته لازم به ذکر است با افزایش بیشتر مصرف زئولیت این تعداد غوزه نسبت به تیمار عدم مصرف زئولیت کاهش می یابد، به طوری که بیشترین و کمترین تعداد غوزه ی نابارور با میانگین های 60/0 و 54/0 غوزه به ترتیب مربوط به تیمار های مصرف 4 و 8 تن زئولیت در هکتار بود، این در حالی می باشد که در تیمار عدم مصرف زئولیت، تعداد غوزه ی نابارور با میانگین 54/0 غوزه بدست آمده است (جدول4-6). طبق نتایج این جدول با محلول پاشی سالیسیلیک اسید نیز تعداد غوزه ی نابارور نسبت به تیمار عدم مصرف سالیسیلیک اسید افزایش نشان داده است (جدول4-6). نتایج جدول مقایسه میانگین اثرات متقابل سه گانهی صفات نشان داد که بیشترین تعداد غوزه ی نابارور با میانگین 87/0 غوزه به تیمار (آبیاری بر اساس 70 درصد نیاز آبی گیاه + مصرف 4 تن زئولیت در هکتار زئولیت + عدم مصرف سالیسیلیک اسید) و کمترین تعداد غوزه ی نابارور با میانگین 22/0 غوزه مربوط به تیمار (آبیاری بر اساس 100 درصد نیاز آبی گیاه + مصرف 4 تن زئولیت در هکتار + عدم مصرف سالیسیلیک اسید) بود (جدول4-8). فراست (1389) در پژوهشی عنوان کرد که صفت تعداد غوزهی نابارور تحت تأثیر تیمار آبیاری قرار گرفت و در سطح احتمال پنج درصد معنی دار شد و همچنین بیشترین تعداد غوزه ی نابارور در تیمار آبیاری معادل 100 درصد نیاز آبی گیاه با میانگین 56/6 غوزه بدست آمد و بین تیمار آبیاری 75 و 50 درصد نیاز آبی گیاه تفاوت معنی داری مشاهده نشد.
در حقیقت این صفت اثر کاهنده بر عملکرد دانه دارد و با افزایش آن از تعداد غوزه های بارور نسبت به کل تعداد غوزه های یک گیاه کاسته می شود. احتمالاً تنش آبی از گیرایی مادگی و همچنین دوام گرده می کاهد و باعث کاهش درصد تلقیح گلچه ها و باروری آن ها می شود و در نتیجه غوزه های نابارور را افزایش می دهد. مصرف زئولیت با منافذ بسیار ریزی که دارد و خاصیت برگشت پذیری جذب آب، رطوبت مورد نیاز گیاه را در ساختمان چند بعدی خود به هنگام تنش آبی حفظ کرده و به مرور در اختیار گیاه قرار داده، به همین جهت گیاه با در اختیار داشتن رطوبت مناسب مراحل رشد را به خوبی طی کرده و در تشکیل غوزه های بارور نسبت به زمانی که در شرایط تنش آبی قرار دارد موفق تر بوده. وجود سالیسیلیک اسید نیز بر تشکیل غوزه های بارور بیشتری در زمان مواجه شدن گیاه با تنش های محیطی مؤثر بوده و حافظ بقای بیشتر گیاه است.
4-7: قطر غوزه ی اصلی:
بر اساس نتایج جدول تجزیه واریانس تیمار تنش آبی و مصرف سالیسیلیک اسید به ترتیب در سطح آماری پنج و یک درصد بر صفت قطر غوزه ی اصلی معنی درا شد. ولی مصرف زئولیت و اثر متقابل این تیمارها از لحاظ آماری تأثیر معنی داری را بر این صفت نداشت (جدول4-5). در جدول مقایسه میانگین اثرات اصلی، با افزایش شدت تنش آبی قطر غوزه ی اصلی کاهش یافت به طوری که بیشترین قطر غوزه ی اصلی با میانگین 36/2 سانتی متر مربوط به تیمار بدون تنش آبی (شاهد) و کمترین قطر غوزه ی اصلی با میانگین 17/2 سانتی متر متعلق به تیمار تنش آبی شدید (آبیاری بر اساس 70 درصد نیاز آبی گیاه) بود (جدول4-6). در بین سطوح مختلف مصرف زئولیت نیز با افزایش مقدار مصرف زئولیت قطر غوزه ی اصلی نیز افزایش یافت به طوری که کمترین و بیشترین قطر غوزه ی اصلی با میانگین های 19/2 و 27/2 سانتی متر به ترتیب متعلق به تیمارهای عدم مصرف و مصرف 8 تن زئولیت در هکتار بود. همچنین مصرف سالیسیلیک اسید نیز بر قطر غوزه ی اصلی تأثیر مثبتی را نشان داد. و با مصرف سالیسیلیک اسید قطر غوزه ی اصلی افزایش پیدا کرد (جدول4-6). بر اساس نتایج مقایسه میانگین اثرات متقابل دو گانهی آبیاری و زئولیت مشاهده شد که بیشترین قطر غوزهی اصلی با میانگین 37/2 سانتی متر مربوط به تیمار آبیاری بر اساس 100 درصد نیاز آبی گیاه و مصرف 8 تن زئولیت در هکتار و کمترین قطر غوزهی اصلی با میانگین 12/2 سانتی متر مربوط به تیمار آبیاری بر اساس 70 درصد نیاز آبی گیاه و عدم مصرف زئولیت بود (جدول4-7). در بین اثرات متقابل دوگانهی آبیاری و سالیسیلیک اسید نیز بیشترین قطر غوزهی اصلی با میانگین 44/2 سانتی متر مربوط به تیمار آبیاری بر اساس 100 درصد نیاز آبی گیاه و عدم محلول پاشی سالیسیلیک اسید و کمترین آن با میانگین 06/2 سانتی متر مربوط به تیمار آبیاری بر اساس 70 درصد نیاز آبی گیاه و عدم مصرف سالیسیلیک اسید بود. همچنین در بین اثرات متقابل زئولیت و سالیسیلیک اسید نیز بیشترین قطر غوزهی اصلی با میانگین 37/2 سانتی متر مربوط به تیمار مصرف 8 تن زئولیت در هکتار به همراه محلول پاشی سالیسیلیک اسید و کمترین آن با میانگین 12/2 سانتی متر مربوط به تیمار عدم مصرف زئولیت و سالیسیلیک اسید بود (جدول4-7). در تحقیقات انجام شده، تأثیر تنش خشکی بر قطر غوزه معنی دار بوده، به صورتی که باعث کاهش قطر غوزه در گلرنگ شده است (Camas et al., 2007; Ozturk et al., 2008). در بین اثرات متقابل سه گانهی صفات بیشترین قطر غوزه ی اصلی با میانگین 49/2 سانتی متر متعلق به تیمار (آبیاری بر اساس 100 درصد نیاز آبی گیاه + مصرف 4 تن در هکتار زئولیت + محلول پاشی سالیسیلیک اسید) و کمترین قطر غوزه ی اصلی با میانگین 99/1 سانتی متر مربوط به تیمار (آبیاری بر اساس 70 درصد نیاز آبی گیاه + عدم مصرف زئولیت و سالیسیلیک اسید) بود (جدول4-8). فراست (1389) در پژوهشی عنوان کرد که قطر غوزه تحت تأثیر تیمار آبیاری قرار نگرفته ولی در بین ارقام مورد بررسی تفاوت معنی داری در سطح احتمال یک درصد مشاهده شد.
صفت قطر غوزه ی اصلی از این جهت مهم است که با افزایش قطر غوزه، تعداد دانه ی بیشتر و بزرگتری را می تواند در خود جای دهد. با افزایش شدت تنش آبی، به علت کمبود آب در گیاه فرایندهای متابولیکی و انتقال مواد فتوسنتزی و در نهایت مقدار اسمیلات در گیاه کاهش می یابد که منجر به کاهش رشد سلولی و کوچکتر شدن غوزه ها می گردد. اما مصرف زئولیت به نوبه ی خود در تأمین رطوبت مورد نیاز گیاه نقش مثبتی را ایفا کرده به طوری که با افزایش سطوح مختلف مصرف زئولیت رطوبت بیشتری در اختیار گیاه قرار گرفته و سالیسیلیک اسید نیز با کاهش مقدار تبخیر و تعرق در گیاه مانع از خروج بیش از حد آب از گیاه شده که این عوامل در افزایش قطر غوزه ی اصلی در گلرنگ مؤثر بوده اند.
4-8: تعداد دانه در غوزه:
یکی از فاکتورهای مهم در عملکرد دانه صفت تعداد دانه در غوزه می باشد. در این صفت با افزایش تعداد دانه در غوزه، تعداد دانه در تک بوته و در نهایت عملکرد دانه در هکتار بالا می رود. نتایج جدول تجزیه واریانس نشان داد که اثر تیمار آبیاری، مصرف زئولیت و مصرف سالیسیلیک اسید بر صفت تعداد دانه در غوزه در سطح آماری یک درصد معنی دار شدند (جدول4-5). اثر متقابل آبیاری و زئولیت در سطح آماری پنج درصد معنی دار شد، ولی تعداد دانه در غوزه تحت تأثیر اثر متقابل آبیاری و سالیسیلیک اسید و همچنین اثر متقابل زئولیت و سالیسیلیک اسید و اثر متقابل سه گانه ی آبیاری، زئولیت و سالیسیلیک اسید قرار نگرفت (جدول4-5). بیشترین تعداد دانه در غوزه با میانگین 42/11 دانه مربوط به تیمار آبیاری بر اساس 100 درصد نیاز آبی گیاه و کمترین تعداد دانه در غوزه با میانگین 7 عدد مربوط به تیمار تنش آبی بر اساس 70 درصد نیاز آبی گیاه بود( جدول4-6). در بین سطوح مختلف مصرف زئولیت بیشترین تعداد دانه با میانگین 65/10 دانه مربوط به مصرف 8 تن در هکتار زئولیت و کمترین تعداد دانه با میانگین 49/8 دانه مربوط به تیمار عدم مصرف زئولیت بود. همچنین در تیمار محلول پاشی سالیسیلیک اسید با میانگین 98/9 دانه در غوزه بیشترین تعداد دانه نسبت به تیمار عدم مصرف سالیسیلیک اسید بدست آمد (جدول4-6). کافی و رستمی (1386) طی تحقیقی در مشهد، اظهار داشتند که در هر دو سال آزمایش اثر تیمار تنش آبی بر تعداد دانه در غوزه در سطح احتمال پنج درصد معنی دار بود. به طوری که در سال اول بیشترین تعداد دانه در غوزه با میانگین 1/34 عدد مربوط به تیمار آبیاری کامل (شاهد) و کمترین تعداد دانه در غوزه با میانگین 25 عدد مربوط به تیمار تنش خشکی شدید در همان سال بود. نتایج مقایسه میانگین اثرات متقابل دوگانهی آبیاری و زئولیت نشان داد که بیشترین تعداد دانه در غوزه با میانگین 74/11 دانه مربوط به تیمار آبیاری بر اساس 100 درصد نیاز آبی گیاه و مصرف 4 تن زئولیت در هکتار و کمترین آن با میانگین 79/5 دانه مربوط به تیمار آبیاری بر اساس 70 درصد نیاز آبی گیاه و عدم مصرف زئولیت بود (جدول4-7). در بین اثرات متقابل دوگانهی آبیاری و سالیسیلیک اسید نیز مشاهد شد که بیشترین تعداد دانه در غوزه با میانگین 94/11 دانه متعلق به تیمار آبیاری بر اساس70 درصد نیاز آبی گیاه و عدم مصرف سالیسیلیک اسید بود. همچنین در بین اثرات متقابل زئولیت و سالیسیلیک اسید بیشترین تعداد دانه در غوزه با میانگین 97/10 دانه متعلق به تیمار مصرف 8 تن زئولیت در هکتار به همراه محلول پاشی سالیسیلیک اسید و کمترین آن با میانگین 74/7 دانه مربوط به تیمار عدم مصرف زئولیت و سالیسیلیک اسید بود (جدول4-7). امیدی (1388) طی بررسی اثر تنش آبی بر ویژگی های زراعی و فیزیولوژیکی سه رقم گلرنگ بهاره در کرج اظهار داشت که در بین سطوح مختلف تنش آبی، بیشترین و کمترین تعداد دانه در غوزه به ترتیب با میانگین 55/36 و 75/26 عدد مربوط به تیمار شاهد و تیمار قطع آبیاری در دو مرحله تکمه دهی و گلدهی بود. نتایج مقایسه میانگین های اثرات متقابل سه گانهی صفات نشان داد که بیشترین تعداد دانه در غوزه با میانگین 9/12 دانه متعلق به تیمار آبیاری بر اساس 100 درصد نیاز آبی گیاه، مصرف 4 تن در هکتار زئولیت و محلول پاشی سالیسیلیک اسید و کمترین تعداد دانه در غوزه با میانگین 60/4 دانه متعلق به تیمار آبیاری بر اساس 70 درصد نیاز آبی گیاه و عدم مصرف زئولیت و سالیسیلیک اسید بود (جدول4-8).
با افزایش شدت تنش کمبود آب، در میزان رشد رویشی و مقدار مواد فتوسنتزی گیاه کاهشی مشاهده خواهد شد و در نتیجه ی آن تأثیرات منفی چشمگیری در فاز زایشی گیاه به وجود می آید. از آن جمله می توان به کاهش تعداد غوزه در بوته و کاهش تعداد گل در هر غوزه اشاره نمود. ضمن اینکه تنش آبی گرده افشانی گل های موجود در هر غوزه را نیز تحت الشعاع خود قرار داده و این امکان وجود دارد که تمام گل ها به دانه تبدیل نشوند. همچنین اگر همهی گل ها نیز موفق به تلقیح شوند ولی چون در اثر تنش شدید آبی، مقدار اسیمیلات تولید شده در گیاه کاهش شدیدی یافته است، بنابراین برخی از گل های تلقیح شده موفق به دریافت کربوهیدرات کافی برای توسعه و پر شدن نخواهند شد و ناچاراً تعداد دانه در هر غوزه کمتر خواهد شد.
نتایج محققان نشان می دهد که تنش خشکی در مرحله ی گل دهی باعث اختلال در تلقیح و کاهش گلچه ها و در نتیجه کاهش تعداد دانه در غوزه می گردد، که هرچه زمان تنش به مرحله ی گل دهی نزدیک تر باشد، کاهش تعداد دانه در غوزه بیشتر است (یزدی صمدی، 1375 ؛ توکلی، 1381). ابوالحسنی (1381) در بررسی 15 لاین بومی گلرنگ در شرایط تنش و بدون تنش اظهار داشت، صفت تعداد دانه در غوزه در شرایط تنش 71% و در شرایط بدون تنش 70% از تغییرات عملکرد دانه در بوته را توجیه می نماید.
(جدول4-5) نتایج تجزیه واریانس صفات
میانگین مربعات MS
تعداد دانه در غوزه
قطر غوزهی اصلی
تعداد غوزهی نابارور
تعداد غوزه در بوته
درجه آزادی
منابع تغییرات
**167/9

                                                    .