رشته حقوق

مطالعات فرهنگی

دانلود پایان نامه

. The Proceedings of the International Conference on Urbanism in Islam (ICUIT), Oct, 22-28, 1989. Urbanism in Islam, Tokyo, 1989.
. “مرکز مطالعات فرهنگی خاورمیانه‌ای توکیو”، شهرنشینی در اسلام، 3 جلد، ترجمۀ مهدی افشار (تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383).
از آنجا که در این پژوهش بیش‌تر از منابع موجود در حوزه جغرافیا‌نگاری استفاده شده است، منابعی که به این شاخه از تاریخ‌پژوهی و با تأکید بر شهر و شهرنشینی می‌پردازند، مورد بررسی قرار گرفته‌اند و از نقد و بررسی منابع تاریخ نگاری (غیرجغرافیا نگاری)که در اولویت نبوده‌اند، خودداری شده است. برخی از این آثار تاریخ‌های عمومی هستند و برخی دیگر تاریخ‌های مربوط به سلسله‌های حکومتی. در میان تاریخ‌های عمومی که به زبان عربی نوشته شده‌اند، برخی از آثار از آن رو که آگاهی‌های بیشتری دربارۀ وضعیت شهرها در بر دارند، بیشتر مورد توجه قرار گرفته‌اند: تاریخ یعقوبی نوشتۀ ابن واضح (احمد بن ابی‌یعقوب اسحاق بن جعفر بن واضح)، مورخ سدۀ سوم قمری؛ کتاب مروج ‌الذهب و معادن الجوهر نوشتۀ ابوالحسن علی بن حسین مسعودی (تألیف در سال 332 ق) و دیگر اثر وی التنبیه و الاشراف (تألیف در سال 345 ق)؛ تاریخ (اخبار) الرسل و الملوک یا تاریخ طبری نوشتۀ محمد بن جریر طبری مورخ سدۀ سوم و اوایل سدۀ چهارم قمری که آخرین جلد از این کتاب اوضاع جهان اسلام مقارن روی کار آمدن سامانیان را توضیح داده و جلد دوم این کتاب آگاهی‌هایی درباره ساختار شهرها در دوره ساسانیان و جلدهای چهارم و پنجم آن درباره وضعیت شهرها در دوره فتوح آگاهی‌هایی ارائه می‌کنند. البدء و التاریخ نوشته مطَّهَربن طاهر مقدسی و تاریخ الکامل نوشتۀ ابن‌اثیر و تاریخ ‌العبر نوشته عبدالرحمن ابن‌ خلدون، و دیگر منابع تاریخی متأخر نیز هر کدام آگاهی‌هایی پیرامون وضعیت شهرا در سده‌های نخستین اسلامی در بر دارند.
در میان تاریخ‌های عمومی که به زبان فارسی تألیف شده‌اند، آثار زیر از شهرت بیشتری برخوردارند و آگاهی‌های اجمالی دربارۀ برخی از شهرها ارائه می‌دهند. ترجمۀ تاریخ طبری توسط ابوعلی محمد بن محمد بلعمی معروف به تاریخ بلعمی که در میانۀ سدۀ چهارم به فارسی برگردانده شده است؛ تاریخ بیهقی نوشتۀ خواجه ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی دبیر نوشته شده در نیمۀ نخست سدۀ پنجم؛ زین ‌الاخبار یا تاریخ گردیزی تألیف ابوسعید عبدالحی بن الضحاک ابن محمود گردیزی که در حدود 442 تا 443 قمری تألیف شده است؛ تاریخ یمینی ترجمه ابوالشرف ناصح بن ظفر جرفادقانی (گلپایگانی) که از کتاب تاریخ عتبی نوشته ابونصر محمد بن عبدالجبار عتبی (درگذشته در سال 427 ق) با افزوده‌هایی ترجمه کرده است و… همچنین است منابع دیوانی ـ اداری با تأکید بر دورۀ غزنویان و سلجوقیان و منابع ادبی که به دلیل تکوین و بالندگی زبان فارسی در سده‌های سوم و چهارم قمری اهمیت فراوان دارند نیز آگاهی‌های پراکنده‌ای در بر دارند.
اقتباسی است در معنای جغرافیانگاری، از کتاب: Istoriia Arabskoi Geograficheskoi Literatury نوشتۀ کراچکوفسکی(Ignatii Iulianovich Krachkovskii, 1883-1951) و به زبان روسی که ابوالقاسم پاینده آن را از متن عربی (با نام تاریخ الادب الجغرافی العرب) ترجمه کرده و از سوی انتشارات علمی و فرهنگی با این مشخصات منتشر شده است: ایگناتی یولیانویچ کراچوفسکی، تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلامی، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده (تهران: علمی و فرهنگی، 1379).
برای آگاهی از مراکز یا مدرسه‌ها و مکتب‌های علمی مقارن ظهور اسلام و در سده‌های نخستین اسلامی، ر.ک: ذبیح الله صفا، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی (تهران: دانشگاه تهران، 1374).
ابوبکر احمد بن محمد بن اسحاق همدانی (ابن فقیه)، ترجمۀ مختصر البلدان (بخش مربوط به ایران)، ترجمۀ ح. مسعود (تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1349)، مقدمۀ مترجم، ص‌هفت- هشت.
کراچکوفسکی، تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلامی، ص‌157. با این همه، محمدابراهیم آیتی تاریخ تألیف آثار جغرافیایی را این گونه بیان کرده: ابن خردادبه، مسالک و ممالک، 250 ق؛ قداﻤﺔ بن جعفر، کتاب الخراج، 266 ق (که از نظر شناخت مکان‌های جغرافیایی مهم است)؛ یعقوبی، البلدان، 278 ق؛ ابن رسته، الاعلاق النفیسه، 290 ق، ابن فقیه، مختصر کتاب البلدان، 290 ق؛ مسعودی، التنبیه و الاشراف، 290 ق؛ اصطخری، مسالک و ممالک، 340ق؛ ابن‌حوقل، صوره الارض، 367 ق، مقدسی، احسن‌التقاسیم، 375ق: برای آگاهی بیش‌تر، ر.ک: احمد بن ابی‌یعقوب (ابن واضح یعقوبی)، البلدان، ترجمۀ محمدابراهیم آیتی (تهران: علمی و فرهنگی، 1381)، مقدمۀ مترجم، ص‌سیزده- چهارده. افزون بر این فهرست متن فارسی حدود العالم (تألیف 372 قمری) و برخی متون دیگر که در جای خود معرفی می‌شوند نیز قابل تأمل هستند.
برای آگاهی بیش‌تر از دسته بندی نکات مربوط به روش و بینش جغرافی نگاران، ر.ک: یوسفی‌فر، ساختار اقتصاد شهری در ایران دورۀ سلجوقیان، ص‌77.
امروزه سه متن از مسالک و ممالک مورد استفاده قرار می گیرد:
ابی‌اسحاق ابراهیم بن محمد الفارسی الاصطخری المعروف بالکرخی. مسالک و ممالک. ویرایش میخاییل یان دخویه (لیدن: مطبعه بریل، 1967)
ابواسحق ابراهیم اصطخری، مسالک و ممالک، به کوشش ایرج افشار (تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1340). این چاپ، ترجمه ای است به فارسی سلیس که به احتمال قوی از محمد بن سعد بن محمد النخجوانی معروف به ابن‌ساوجی در 726 قمری است و به روایت مصحح کتاب در سدۀ هفتم یا سدۀ هشتم انجام شده و بین 672 تا 726 ق تاریخ ترجمۀ آن را نوشته‌اند. ر.ک: مقدمۀ افشار، ص‌13.
ابواسحق ابراهیم اصطخری، ممالک و مسالک، ترجمۀ محمد بن اسعد بن عبدالله تستری، به کوشش ایرج افشار (تهران: بنیاد موقوفات افشار، 1373). مصحح کتاب، تاریخ این ترجمه را نیز در اواخر سدۀ هفتم قمری و در 696 قمری دانسته است (ص‌سی و یکم- سی و سوم). همچنین برای جلوگیری از اشتباه این نسخه با نسخۀ قبلی، آن را ممالک و مسالک نامیده است. نگارنده نیز بیش‌تر به مسالک و ممالک استناد کرده، مگر آن که بر حسب ضرورت و برای بازشناسی برخی واژه‌ها و اصطلاحات نیاز دانسته به نسخۀ ممالک و مسالک نیز ارجاع دهد.
. از این اثر تاکنون چاپ‌های متعددی انجام گرفته است که از جمله:
J. Markwart, A Cataloague of the Provincial Capitals of Eranshahr, edited by: G. Messina, Roma, 1931.
و ترجمه آن توسط صادق هدایت با این مشخصات: «شهرستان‌های ایران»، مجله مهر، سال هفتم، شماره 1ـ3. سال 1321. در پژوهش حاضر چاپ متأخر احمد تفضلی با این مشخصات مورد توجه بوده است: «شهرستان‌های ایران»، شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی (تهران: جهاد دانشگاهی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368). ص 332ـ349. همچنین چاپ جدیدی، اخیراً منتشر شده است: «شهرستان‌های ایران»، متن‌های پهلوی، گردآورنده جاماسب جی دستور و منوچهر جی جاماسب آسانا، پژوهش‌ سعید عریان (تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1382)، ص 49ـ52.
. کارنامۀ اردشیر بابکان، به کوشش و ترجمۀ بهرام فره‌وشی (تهران: دانشگاه تهران، چاپ چهارم، 1386).
. از آن میان است ترجمۀ سنگ‌نبشته‌ها و الواح دورۀ هخامنشی در این آثار: رالف نارمن شارپ، فرمان‌های شاهنشاهان هخامنشی (شیراز: دانشگاه پهلوی (شیراز)، 1355)؛ رونالد. گ. کنت، فارسی باستان (دستور زبان، متون، واژه‌نامه)، ترجمه و تحقیق سعید عریان (تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1384).
. به جز برخی از منابع کهن که در این جا معرفی شدند، دیگر متون کهن ایرانی که از آنها آگاهی‌های جغرافیایی به دست آمده است، عبارتند از: گاثاها(سروده‌های زرتشت)، گزارش ابراهیم پور داود، (تهران: دانشگاه تهران، 1354)؛ ویسپرد، گزارش ابراهیم پور داود، به کوشش بهرام فره‌وشی (تهران: دانشگاه تهران، 1357)؛ یسنا، بخش دوم، گزارش ابراهیم پور داود، به کوشش بهرام فره‌وشی (تهران: دانشگاه تهران، 1356)؛ فرمان کوروش بزرگ، به کوشش عبدالحمید ارفعی، تهران: فرهنگستان ادب و هنر، 1355)؛ منشور کورش، به کوشش رضا مرادی غیاث‌آبادی (شیراز: نوید شیراز، 1384)؛ بندهش (فرنبغ دادگی). گزارش مهرداد بهار (تهران: توس، 1385)؛ مینوی خرد، ترجمۀ احمد تفضلی (تهران: توس، 1385).
. استرابو، جغرافیای استرابو (سرزمین‌های زیر فرمان هخامنشیان)، ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده (تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1382).
. امیل. و. برتشنایدر، ایران و ماوراءالنهر در نوشته‌های چینی و مغولی سده‌های میانه (جستارهای تاریخی و جغرافیایی)، ترجمۀ‌هاشم رجب‌زاده (تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1381).

مطلب مشابه :  زنان سرپرست خانوار

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید