در نظر گرفتن مجازات حبس برای مرتکبین جرایم علیه میراث فرهنگی می­تواند دارای عواقب سوئی نیز باشد. از جمله این عواقب می­تواند عدم رخ دادن بازپروری در نتیجه اِعمال مجازات حبس، ایجاد مشکلات اقتصادی در نتیجه زندانی شدن مرتکبین جرایم علیه میراث فرهنگی و … باشد که در این بخش به بخشی از مهمترین آنها پرداخته می­شود.

 

الف: عدم بازپروری و جلوگیری از تکرار جرم علیه میراث فرهنگی

کیفر حبس به شکل امروزی آن عمدتاً در دو سده اخیر وارد حقوق جزای مدرن شده و از این جهت مجازاتی نوپاست. با وجود جوان بودن این مجازات، زندان به لحاظ عیب و ایرادهای بسیاری که دارد خیلی زود آماج انتقادات فراوانی واقع شد.

یکی از اهداف مجازات­ها، بازپروری بزهکار است. منظور جنبه پیشگیرانه و سودمندانه کیفر می­باشد به این معنا که مجرم پس از تحمل دوران حبس و آزادی از زندان تمایل به ارتکاب مجدد بزه را از دست بدهد. اینکه آیا کیفر حبس توانسته این هدف مجازات­ها را برآورده کند یا خیر به درستی معلوم نیست. به عبارت دیگر با در نظر گرفتن این هدف برای کیفر، آیا می­توان معتقد بود که مجرم پس از گذراندن دوره حبس تمایلی به ارتکاب مجدد بزه ندارد؟ آمارها نشان می­دهند که این کیفر در برآورده کردن این هدف موفق نبوده است و باز می­بینیم که نه تنها عموم افراد از ارتکاب جرم دست نکشیده اند بلکه همچنین بخشی از جمعیت کیفری زندان را تکرارکنندگان جرم تشکیل می­دهند و هرساله براین تعداد افزوده می شود. واقعیت این است که امروزه دیگر زندان یک مکان برای اصلاح و درمان نیست، بلکه مدرسه تکرار جرم است.[1] میزان سرسام­آور ارتکاب جرم و به ویژه نرخ افزون­تر تکرار جرم بیانگر عدم توفیق مجازات در تقلیل بزهکاری در سطح جامعه است و همین امر باعث دروغ پنداشته شدن تئوری بازدارندگی مجازات از سوی عده­ای از دیدگاه تاریخی و منطقی شده است[2].

زندان به عنوان سمبل مجازات­ها در قرن اخیر کارکرد مفیدی نداشته است. به دلیل تورم جمعیت کیفری زندان کارایی خود را در زمینه انجام اقدامات اصلاحی و بازپروری از دست داده است و صرفاً به پارکینگ انسان­ها تبدیل شده است و از طرف دیگر زندان خود فرهنگ مجرمانه­ای را پرورش می­دهد که با بازگشت زندانیان به جامعه در جامعه پراکنده می­شود.[3]

مجرمی که مرتکب جرم حفاری و کاوش شده است حداقل به شش ماه حبس و حداکثر به سه سال حبس محکوم خواهد شد که جزو حبس­های نسبتاً کوتاه مدت خواهد بود. لذا برای مجرمینی که مرتکب این جرم شده­اند به نظر می­رسد محکوم شدن به حبس موضوع ماده، عدم نیل به اهداف مجازات‏ها را به دنبال داشته باشد.

از دلایل این ناکامی در بازدارندگی این افراد برای ارتکاب مجدد جرم می­توان به نبود فرصت کافی برای شناخت شخصیت مجرم به علت کوتاه بودن زمان حبس در نظر گرفته شده در متن ماده قانونی و در نتیجه نبود فرصت‏ کافی برای اصلاح و باز اجتماعی کردن وی اشاره کرد.

زندان زمانی می­تواند نقش بازدارندگی و بازپروری خود را ایفا نماید که مدت زمان لازم جهت اجرای برنامه­ای آموزشی و تربیتی و دیگر اقدامات لازم به منظور آماده­سازی مجرم برای وارد شدن مجدد به جامعه، به عنوان یک فرد سازگار با اجتماع و فردی که از عملکرد گذشته خود نادم و متنبه است در اختیار کارشناسان و مددکاران زندان باشد[4]. در حالی که در حبس در نظر گرفته شده برای جرم حفاری و کاوش به علت کوتاه بودن مدت حبس، فرصت زمانی لازم برای اجرای تدابیر فوق وجود ندارد.

 

ب: ایجاد مشکلات اقتصادی برای مجرم و دولت

 

ساخت و نگهداری زندان­ها هزینه­های فراوان و هنگفتی را در بردارد. از یک سو دولت ناگزیر از تحمل این هزینه­هاست که در نهایت بر دوش مالیات­دهندگان سنگینی می­کند و از سوی دیگر محکوم به زندان از فعالیت­های اقتصادی و اجتماعی بازمی­ماند که این خود در مجموع تاثیرهای نامطلوبی را بر روند توسعه اقتصادی دارد و در هر حال جبران خسارت از بزه­دیده را ناهمگن کرده و با مشکلاتی رو به رو می­کند.[5]

افراد بی سابقه­ای که وارد زندان می­شوند با محیط جرم­زای زندان و سایر زندانیان آشنا شده و با پذیرش فرهنگ زندان احتمال ارتکاب مجدد عمل مجرمانه در آنها، پس از خروج از زندان بیشتر می­شود. این در حالی است که هنگامی که فرد در زندان به سر می­برد در بیرون از زندان شغل، خانواده، سرمایه و موقعیت اجتماعی خود را نیز از دست داده است[6].

شخصی که مرتکب جرم حفاری و کاوش شده بنا بر احتمال بسیار زیادی با انگیزه­های مالی دست به ارتکاب این جرم زده است، زیرا منافع حاصل از این جرم نیز تنها محدود به منفعت­های مالی است؛ و لذا دور از ذهن نیست که محرک وی برای ارتکاب این جرم عوامل و مشکلات مالی و اقتصادی بوده باشد. وقتی وی مدتی را در زندان می­گذراند علاوه بر اینکه مشکلات مالی وی حل نشده باقی می­ماند ممکن است مشکلات بیشتر و جدیدتری نیز برای شخص وی و خانواده­اش ایجاد شود و سرمایه خود را در طول دوران حبس از دست بدهد که همین مشکلات پس از آزادی مجرم از زندان انگیزه وی را برای ارتکاب مجدد جرم حفاری و کاوش  به قصد به دست آوردن آثاری ارزشمند و رهایی از مشکلات اقتصادی و حتی ارتکاب سایر جرایم علیه میراث فرهنگی از جمله قاچاق و … دوچندان می­کند.

هم­چنین مملو شدن زندان از زندانی موجب توسعه تاسیسات و افزایش نیرو و سایر هزینه­ها می­شود که تامین آن بر عهده دولت قرار گرفته و از طریق بودجه عمومی مملکت صورت می­گیرد. توضیح این که در کیفر زندان علاوه بر این که افراد زندانی از کار و فعالیت باز داشته می­شوند و جامعه از بازده آنان محروم می­شود خزانه دولت نیز به جهت زندانی کردن افراد خلافکار به گونه کنترل­نشده هزینه سنگینی را متحمل می­شود.

برای کاهش جمعیت کیفری و جلوگیری از بحران در سیستم کیفری علاوه بر اتخاذ تدابیر لازم در جهت کاهش بزهکاری باید گام­های اساسی دیگری برداشت. نخستین گام حبس زدایی است. باید تدابیری اندیشید که تعداد متهمینی که روانه زندان می­کند به حداقل ممکن برسد. برای رسیدن به این مطلوب باید گسترش کیفرهای جانشین در دستور کار قانونگذار قرار گیرد[7].

لذا مناسب­تر است در مواردی که این امکان وجود دارد از مجازات­های جایگزین و اقدامات تامینی تربیتی و یا روش­های دیگری از پیشگیری­های غیرکیفری را به کار برد. در مورد جرایم علیه میراث فرهنگی و از جمله حفاری و کاوش غیر مجاز استفاده از مجازات­های جایگزین حبس می­تواند موثرتر و دارای خاصیت بازدارندگی بیشتری نیز باشد، ضمن اینکه با کاهش میزان جمعیت زندان­ها از هزینه­هایی که بر جامعه تحمیل می­شود کاسته می­شود.

 

ج: فرهنگ پذیری مرتکب جرم علیه میراث فرهنگی از محیط زندان

 

از مضرات دیگر مجازات حبس فرهنگ­پذیری محبوس از محیط زندان است. زندانیان پس از گذشت مدتی از آزادی، دوباره با ارتکاب جرم به دستگاه کیفری باز می­گردند. بخشی از فرهنگ زندان با ترخیص زندانیان به جامعه انعکاس می­یابد و این خرده فرهنگ در برخورد با فرهنگ کل جامعه اثرات ناخواسته­ای بر آن می­گذارد. به ایرادات بالا باید مشکلات بهداشتی از جمله بیماری ایدز را نیز افزود. در جرم شناسی­های معاصر نظریه فرهنگ­پذیری از محیط و فضای زندان مطرح شده که در طول اقامت در حبس، بر شخصیت و رفتار زندانیان تاثیر می­گذارد[8].

زندان مکانی مناسب است برای آماده کردن و انتقال فنون ارتکاب بزه طی مدتی که زندانیان در یک جا با هم ارتباط دارند. بعبارت دیگر همان پدیده فرهنگ­پذیری از زندان مدنظر است. با این توضیح که در وهله اول ممکن است فرد در اثر تماس با بزهکاران حرفه­ای داخل زندان به مجرم حرفه­ای تبدیل شود. به همین خاطر برخی معتقدند که زندان موجب ارتقای کیفیت جرم می­شود چرا که هر چه تراکم جرم بیشتر باشد مقدار یادگیری شگردها و حیله­های بزهکاری نیز بیشتر می­شود. در وهله دوم نسبت به سایر افراد جامعه، زیرا زندانی با آزادشدن موجب انتقال فرهنگ و فنون مجرمانه به سایر عموم افراد جامعه می­شود و پدیده­ای به نام فرهنگ پذیری از زندان ممکن است نسبت به عموم رخ دهد و افراد زیادی به سمت ارتکاب بزه با الگو و فرهنگ پذیری از زندانی سوق پیدا کنند. در جرم شناسی معاصر نظریه­ای با عنوان فرهنگ پذیری از زندان مطرح شده که گونه­هایی از فرهنگ زندان در طول اقامت در حبس برشخصیت و رفتار زندانیان اثر می­گذارد.

حفار و کاوشگر غیر مجازی که برای اولین بار دست به ارتکاب جرم زده است و تا به حال محیط زندان را تجربه نکرده است ممکن است در طول دوران حبس خود که با توجه به مجازات در نظر گرفته شده می­تواند شش ماه یا بیشتر از این باشد، با انواع بزهکاران دیگر جرایم آشنا شود و با پذیرش فرهنگ زندان راه­های آسان­تر و سریع­تری برای ارتکاب بزهی که انجام داده و یا جرایم شدید­تر و خشن­تر بیاموزد، و حتی ممکن است پس از خروج از زندان راه­های انجام حفاری و کاوش غیرمجاز و مکان­های مناسب برای ارتکاب این جرم را نیز  که در داخل زندان از آنها اطلاع کسب کرده، به دیگران در خارج از زندان انتقال دهد. این که مجرمی که مرتکب جرم حفاری و کاوش شده تنها برای گذراندن چند ماه حبس به زندان بیفتد و با انبوهی از تجارب متعدد و خطرناک به جامعه باز گردد هم برای خود مجرم و هم برای جامعه دارای مخاطرات فراوانی است که با جایگزینی مجازات­های متناسب دیگری می­توان این خطر را برطرف کرد.

[1] – گودرزی بروجردی، محمدرضا و جوانفر، عباس، «نارسایی های زندان»، مجله تخصصی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شماره 9 و 10، 1382.

[2] – غلامی، حسین، تکرار جرم، تهران: انتشارات میزان، 1381، ص 87.

[3] – پرادل، ژان، پیشین، ص 756.

[4] – قهرمانی، عسگر؛ «تبدیل اجباری حبس­های کوتاه مدت به جزای نقدی»، مجله دادرسی، 1380، شماره 25، ص 45.

[5] – محدث، محسن، مقایسه تطبیقی تاثیر مجازات زندان با مجازات های جایگزین در پیشگیری از تکرار جرم، تهران: انتشارات نگاه بینه، 1388، ص 16.

[6] – خلیلی عمران، میثم، «نقش فرایند کیفری در پیشگیری از جرم و تکرار آن»، فصلنامه مطالعات پیشگیری از جرم، سال هشتم، شماره بیست و ششم، بهار 1392، ص 108.

[7] – کلانتری، کیومرث، «عوامل تورم جمعیت کیفری»، مجموعه مقالات (همایش علمی-کاربردی پیشگیری از وقوع جرم)، معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم، 1383، ص 86.

[8] – غلامی، حسین، «پذیرش فرهنگ زندان»(ترجمه)، مجله پژوهش حقوق و سیاست، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، سال چهارم، شماره 7، ص 682.

                                                    .