مسئولیت کیفری از شرایط اوصافی بحث می کند که امکان منطقی تحمیل مجازات را بر مرتکب جرم فراهم می آورد گرچه بی تردید تنها در فرض وقوع جرم سخن از تحمیل مجازات صحیح و منطقی است اما دیری است که صاحب نظران جزایی بر این باورند که مسئولیت کیفری در برابر جرم در گروی وصف خاص و مرهون حالت ویژه ای است نزد مرتکب که در غیاب آن تحمیل کیفر بر او منطقاً و عقلاً نا ممکن می نماید عنایت به همین وصف خاص که از آن به (اهلیت جزایی) تعبیر می کند در مقام جوهر و بن مایه مسئولیت کیفری است سبب شده تا نهاد مسئولیت کیفری موجودیتی متمایز از دو نهاد در جرم و مجازات یافته و مبحثی جداگانه و دامنه دار را در بخش حقوق جزای عمومی خود اختصاص داده «جرم و مجازات» دو نهاد مهم جزایی اند که به دو شکل متفاوت با مرتکب جرم ارتباط پیدا می کنند یکی از مرتکب «صادر» و دیگری به مرتکب «تحمیل» می گردد حقوق جزا به تعیین و تحویل شرایط و اوصافی در مرتکب می پردازد که در پرتو آن ها از یک سو «صدور جرم» از مرتکب و از سوی دیگر «تحمیل مجازات» بر وی امکان پذیر می شود گو این که شر ایط لازم برای «صدور جرم» با شرایط ضروری برای «تحمیل مجازات» بر هم انطباق کامل ندارند.
مسئولیت در معنی عام آن از نظر قانون شامل مسئولیت مدنی و کیفری است و مسئولیت کیفری ناشی از جرم و یکی از بنیادهای حقوقی است که بدون اثبات آن، احقاق حق مفهوم عینی خود را از دست داده و صرفاً جنبه ذهنی خواهد داشت زیرا در جریان رسیدگی به هر پدیده جزایی یگانه عاملی که حق را از قوه به فعل در آورده به آن عینیت می بخشد و به طور ملموس در اختیار صاحب حق قرار می دهد، اثبات مسئولیت کیفری است.
بند اول: مفاهیم مسئولیت
الف:مفهوم لغوی مسئولیت
در کتاب های فرهنگ لغات زبان های مختلف مسئولیت به معنی قابل باز خواست بودن انسان آمده و غالباً به مفهوم تکلیف و وظیفه و آن چه که انسان عهده دار آن باشد تعریف شده است.
1) در فرهنگ فارسی معین، مسئول به معنی، چیزی خواهش شده کسی که فرضیه ای بر ذمه دارد که اگر عمل نکند از او باز خواست شود و مسئولیت به معنی مسئول بودن و موظف بودن به انجام دادن امری است1.( معین 1362 ،70)
2) در فرهنگ فارسی عمید، مسئولیت عبارت است از آن چه انسان عهده دار و مسئول آن باشد و مسئول به معنی پرسیده شده و خواسته شده آمده است.( عمید 1387 ،95)
3) بنابر آن چه در ترمینولوژی حقوق آمده است مسئولیت عبارت است از تعهد قانونی شخص، بر رفع ضرری که به دیگری وارد کرده است3.( لنگرودی 1388 ،643)
ب:مفهوم کلی مسئولیت
برای این که مفهوم کلی مسئولیت از نظر کلی مصداق پیدا کند وجود دو دست از عوامل و شرایط ضرورت دارد. دسته اول، عوامل ابتدایی یا مقدمات مسئولیت، دسته دوم شرایط مسئولیت.
1-عوامل مسئولیت
اول :وجود انسان مکلف و آگاهی که اهلیت لازم برای انجام یا خودداری از انجام ممنوعیت قانونی را داشته باشد.
دوم:وجود آمر یا مقامات صلاحیت داری که حق وضع هر قاعده و یا قانون و یا تکلیفی را دارا باشد.
سوم:وجود قواعد و مقررات مشروع قانونی و یا اجتماعی که مطابق آن وظایف و تکالیف اطاعت کنندگان از قانون به خوبی مشخص و معلوم شده باشد با توجه به این مقدمات حال اگر از بین عوامل سه گانه فوق الذکر وجود عامل و هم چنین وجود قواعد و مقررات قانونی را به طور ثابت در نظر بگیریم و در ارتباط با تعیین نقش سومین عامل در مراتب مذکور هرگاه انسانی مرتکب انجام یا ترک یکی از ممنوعیت های قانونی گردد موضوع مسئول شناختن او مطرح خواهد شد.
بند دوم:مسئولیت در قرآن کریم
در قرآن کریم، راجع به مسئولیت و مشتقات آن آیات فراوانی وارد شده است به طور کلی شأن نزول، مفاهیم و موارد استعمال مسئولیت را در بعضی از این آیات می توان به ترتیب زیر مطالعه قرار داد.
الف:اثر وضعی اعمال و رفتار آدمی
از جمله در آیه سوره مدثر و آیه 21 سوره طور و آیه 7 سوره اسراء و 202 سوره بقره آمده است کل نفس بما کسبت رهینه. کل امری بما کسب رهینه، هر کس در گرد اعمال و دستاورد خویش است. ان احسنتم احسنتم لا نفسکم و اساتم فلها. اولائک لهم نصیب مما کسبوا وا… سریع الحساب. در منطق قرآن افعال ارادی انسان معیار سنجش مسئولیت قرار خواهد گرفت و هر نوع اعمال و رفتار انسان با حسابگری دقیق محاسبه می شود و هر عملی دارای عکس العملی متناسب است و به همین جهت در روز قیامت هر انسانی در مقابل آن چه که به دو دست خویش به انجام رسانیده است جوابگو خواهد بود.
ب:مورد باز خواست قرار گرفتن
از جمله در آیه 56 و 93 سوره نحل و آیه 24 سوره صافات و آیه 23 انبیاء آمده است: تا لله لتسئلن عما کنتم تفترون و لتسئلن عما کنتم تعلمون. وفقوهم انهم مسئولون. لا یسئل عما یفعل و هم یسئلون. مسلماً انسان ها در برابر اعمالی که انجام می دهند مورد باز خواست قرار خواهند گرفت.
ج:شخصی بودن مسئولیت
در منطق قرآن کریم پدیده مسئولیت واجد خصیصه شخصی است. چنان چه در آیه 164 سوره انعام و آیه 18 سوره فاطر و آیه 28 سوره النجم ولاتزر وازره وزراخری. در آیه 286 سوره البقره، لها ما کسبت و علیها ما اکتسبت و آیه 6 و 7 سوره زلزال.
فمن یعمل مثقال دره خیرا یره و من یعمل مثقال دره شرا یره و ان لیس للانسان الا ما سعی و ان سعیه سوف یری. سوره النجم آیه 39 و 40.
به موجب آیات فوق «آثار نتایج کردار نیک و یا بد هر کس، نه تباه می شود و نه به دیگری بر می گردد. بلکه این خود انسان است که نتایج کار نیک و یا کیفر و اعمال زشت را خواهد دید و قرآن با صراحت ویژگی شخصی بودن مسئولیت انسان را تبیین می کند که بر طبق آن هر کس پاسخ گوی اعمال زشت و رفتار خویش است و مسئولیت هیچ کس به عهده دیگری واگذار نمی شود».

                                                    .