رشته حقوق

فواید و مضرات پیشگیری وضعی در جلوگیری از جرم حفاری

دانلود پایان نامه

پیاده­­سازی اقدامات پیشگیری وضعی با فواید و مضرراتی روبه­رو است که بررسی آنها به شناخت راهکارهای بهتر پیشگیری کمک می­کند. در ادامه فواید و مضرات پیاده­سازی اقدامات پیشگیری وضعی به منظور کاهش جرایم علیه میراث فرهنگی و از جمله حفاری و کاوش غیرمجاز مورد بررسی قرار می­گیرد.

الف: فواید

1- سهولت طراحی و اجرای پیشگیری وضعی در جلوگیری از جرم حفاری و کاوش

 

برخلاف تدابیر پیشگیری اجتماعی که طراحی آن نیازمند برناه­ریزی­های دقیق است اقدامات پیشگیری وضعی به آسانی قابل طراحی و اجراست و هر فرد یا نهادی می­تواند این تدابیر را اجرا کند[1].

پیشگیری وضعی از طریق روش­های ذکر شده در بالا اگرچه ممکن است اندکی هزینه­بر باشد اما دارای این مزیت و ویژگی است که اجرایی کردن آن به سهولت امکان­پذیر است. برای انجام این نوع از پیشگیری با صرف اندکی هزینه و وقت می­توان تمام موارد ذکر شده در بالا را اعمال کرد و از نتایج آن بهره­مند شد. برخلاف پیشگیری اجتماعی که برنامه­ریزی­های دقیق و طولانی مدت می­طلبد پیشگیری وضعی به سهولت قابل پیاده­سازی است. افزایش نظارت بر محوطه­های تاریخی و باستانی، استفاده از گشت­های ویژه، استفاده از دوربین های مدار بسته و … همگی در صورت وجود هزینه کافی به راحتی قابل اجرا می­باشد.

 

 

 

2-بازدهی سریع پس از اجرا

 

یکی از ویژگی­های پیشگیری وضعی تمرکز آن بر عوامل مستقیم جرم و احتراز از پرداختن به علل و عوامل مع­الواسطه است. این خصوصیت سبب می­شود که هرگونه سرکایه­گذاری در امر پیشگیری وضعی به سرعت نتیجه بدهد[2].

پیشگیری وضعی، نوعی از پیشگیری است که نتایج و فواید آن بلافاصله پس از اِعمال راهکارهای این نوع پیش­گیری قابل مشاهده است. از آنجایی که این نوع از پیشگیری بیشتر با استفاده از ابزار به جلوگیری از ارتکاب جرایم می­پردازد تاثیر این ابزارها بلافاصله پس از استفاده در روند پیشگیری از جرم، قابل درک و لمس است و نیازی به گذراندن دوره طولانی برای بررسی تاثیر این اقدامات بر روند کاهش جرم ندارد. به همین علت است که در صورتی که برای جلوگیری از ارتکاب بیشتر جرایم علیه میراث فرهنگی اقدامات ذکر شده در بالا صورت پذیرد می­توان امیدوار بود که به محض انجام این اعمال، بتوان کاهش نرخ جرایم علیه میراث فرهنگی و از جمله جرم حفاری و کاوش غیر مجاز را ملاحظه کرد.

 

ب: مضرات

 

1-جابجایی جرایم علیه میراث فرهنگی

 

یکی از ایراداتی که با تاکید از سوی برخی منتقدین پیشگیری وضعی مطرح شده موضوع جابجایی بزهکاری پس از اعمال تدابیر پیشگیری وضعی می­باشد. این دسته از ایرادکنندگان معتقدند اقدامات پیشگیری وضعی به جای آنکه مجرمان را مجبور به اعراض از عمل مجرمانه نماید، موجب جابجایی بزهکاری از مکانی به مکان دیگر، از زمانی به زمان دیگر، یا از آماجی به آماج دیگر می­گردد. از آنجایی که هدف اصلی پیشگیری از جرم آن است که افراد دارای انگیزه مجرمانه از ارتکاب جرم منصرف شوند و آن را ترک نمایند، لذا باقی بودن انگیزه مجرمانه و هدایت کردن مجرمان به دیگر زمان­ها و دیگر مکان­ها یا سایر آماج­ها، به عنوان یکی از نقاط ضعف این روش پیشگیری به حساب می­آید[3].

پیشگیری وضعی از جرم بر این دیدگاه مبتنی است که رفتار مجرمانه با گسستن یک حلقه از زنجیره حوادث و وقایع، قابل خنثی شدن است. بر این اساس در صورتی که در نتیجه اتخاذ تدابیر وضعی جرمی خنثی یا عقیم شود این اطمینان خاطر وجود ندارد که مجرم بالقوه برای ارتکاب جرم به دنبال فرصت دیگر در جای دیگر نخواهد رفت. تدابیر اتخاذی از سوی این نوع پیشگیری سبب جابجایی فعالیت­های مجرمانه در مکان، شیوه ارتکاب و نوع جرم می­شود.

اساس پیشگیری وضعی حذف یا کاهش فرصت ارتکاب جرم است، اما از بین رفتن یک فرصت، انگیزه مجرمانه یا عوامل موثر دیگر در ارتکاب جرم را از میان نمی­برد، ممکن است مجرم بالقوه به دنبال فرصت مناسب دیگر برای ارتکاب همان جرم یا جرم دیگر باشد. این است که بحث موقتی بودن یا اصطلاح مسکن بودن اقدامات پیشگیرانه وضعی مطرح می­شود.

منتقدان پیشگیری وضعی، استدلال می­کنند که در نتیجه تحقیقات انجام شده در این نوع پیشگیری ادعای کاهش آمار جرم با جابجایی جرم منتقی است؛ چرا که بزهکاران توجه خود را به مکان، زمان و آماج دیگر معطوف نموده از شیوه­های متفاوت یا ارتکاب جرایم دیگر استفاده می­نمایند؛ هم­چنین پیشگیری وضعی موجب افزایش تدریجی ارتکاب جرم می­شود. مانند اینکه بزهکاران به شیوه­های بسیار خطرناک­تر برای رسیدن به اهداف خود متوسل می شوند. حتی در فرض عدم حدوث فوری جابه­جایی، بزهکاران در طولانی مدت برای فرصت­های کاهش یافته با یافتن شیوه­های جدید خود را با ارتکاب جرم تطبیق می­دهند[4].

مطلب مشابه :  بررسی حجاب در آیین های مختلف

ادعای جابجایی جرم در پیشگیری وضعی چندان دور از ذهن نیست. مجرمی که مبادرت به حفاری و کاوش در محوطه­های باستانی می­کند و پیش از شروع کار یا در حین انجام عمل حفاری و کاوش به دلیل اقدامات صورت گرفته در چارچوب پیشگیری وضعی مجبور به توقف اقدامات خود می­شود همچنان آمادگی ارتکاب این جرم را در موقعیت مناسب دارد. چنین فردی که در ارتکاب عمل مجرمانه خود ناکام شده است ممکن است هر آن در صورت مناسب دیدن شرایط برای انجام عمل حفاری و کاوش اقدامات خود را از سر گیرد.

جابجایی زمان ارتکاب جرم علیه میراث فرهنگی وقتی اتفاق می­افتد که اقدامات پیشگیری وضعی در زمان خاصی مانع تحقق فعل حفاری و کاوش غیرمجاز شود. در چنین شرایطی اگر هدف مورد نظر مرتکب، در اوقات خاصی محافظت شود (مثلا در شرایطی که گشت سیار برای برخی مناطق در نظر گرفته شده و نیروی گشت تنها در برخی ساعات در محل مورد نظر حضور دارند) ممکن است ارتکاب جرم حفاری و کاوش به ساعات و زمان­های دیگری موکول شود و حفار و کاوشگر غیرمجاز به دنبال فرصتی باشد که محل مورد نظر را فاقد نگهبان و نیروی گشت بیابد. علاوه بر این ممکن است وی برای انجام دوباره عمل مجرمانه خود محلی دیگر را که دارای اقدامات پیشگیرانه کمتری است در نظر بگیرد.

جابجایی مکان ارتکاب جرم زمانی روی می­دهد که اقدامات پیشگیری وضعی مجرم را مجبور به ارتکاب جرم در مکان دیگری نماید[5].به کار گرفتن اقدامات پیشگیری وضعی اگرچه ممکن است حفار و کاوشگر غیرمجاز را از انجام عمل حفاری و کاوش در محلی منصرف کند، اما به دلیل اینکه انگیزه و علت ارتکاب جرم باقی است گرایش وی را به سمت مکان­هایی سوق می­دهد که فاقد محافظت است یا محافظت صورت گرفته درآن محل کمتر است. طی این جابجایی ممکن است حفار و کاوشگر غیرمجاز محلی را که دارای قدمت و ارزش بیشتری است برای انجام حفاری و کاوش در نظر بگیرد و به این ترتیب شدت جرم خود و عواقب ناشی از آن را افزایش دهد.

البته در مقابل این انتقاد برخی معتقدند حتی اگر در چنین مواردی، جابجایی جرم رخ دهد، باز می­توان پیشگیری را موفق دانست؛ زیرا دست کم ارتکاب جرم به تأخیر می­افتد و در اثنای این تأخیر امکان

پیشگیری از وقایع مختلف وجود دارد. بنابراین، زمانی که فرصت ها به نحوی از مرتکبان احتمالی گرفته شود یا آماج­ها مورد محافظت قرار گیرد احتمال ارتکاب جرم تا حدی کاهش خواهد یافت.[6]

ضمن اینکه طیف وسیعی از اقدامات پیشگیرانه وضعی بر انگیزه مجرمانه نیز تاثیرگذار بوده و فراهم نبودن شرایط باعث می­شود فرد از ارتکاب جرم به کلی صرف نظر نماید. چه بسا جابجایی به سمت اعمال غیرمجرمانه سوق پیدا نموده و فرد به جای انتخاب روش دیگری برای تحقق هدف خود، به دلیل افزایش خطر ارتکاب جرم یا کاهش منافع حاصله از آن که به عنوان هدف تدابیر پیشگیری وضعی مطرح است به فکر انتخاب یک شیوه کاملاً غیرمجرمانه بیفتد و آن را عملی سازد[7].

 

2-ابزار محوری در پیشگیری وضعی از حفاری و کاوش غیرمجاز

 

یکی از انتقادات وارد بر پیشگیری وضعی از جرم ابزارمحوری بودن آن است. منتقدین در بررسی پیشگیری وضعی همواره به این نکته اشاره می­کنند که پیشگیری وضعی، روشی ابزار محور و نه انسان محور در پیشگیری می­باشد و صرفاً در تلاش است تا با به کار گیری ابزاری خاص از ارتکاب برخی جرایم جلوگیری کند در حالی که با تمرکز پیشگیری بر تربیت و آموزش افراد جامعه نتیجه مؤثرتری به دست می­آید.

پیشگیری وضعی مبتنی بر تقویت ارزش­های جامعه و متعالی کردن نهادهای آن و بررسی ریشه­های بزهکاری و قطع آن نیست، بلکه به طور ساده بر کاهش فرصت­ها و موقعیت­های ارتکاب جرم تاکید دارد. این شیوه به جای پرداختن به انگیزه و نیات درونی افراد که تغییر آنها دشوار و ارزیابی اقدامات انجام شده به مراتب دشوارتر است، بیشتر به بستن راه­های دستیابی مرتکب به موضوع جرم و بزه­دیده یا به افزایش زحمت و خطر برای مرتکب می­پردازد تا راه حلی عملی برای پیشگیری از جرم ارائه دهد.[8] لذا عقیده ابزارمحور بودن این نوع از پیشگیری تا حدی قابل قبول است.

مطلب مشابه :  توسعه میادین نفت و گاز

در پیشگیری از جرم حفاری و کاوش غیرمجاز این نوع از پیشگیری با استفاده از دوربین­های مدار بسته و قفل­ها و حفاظ­ها و نرده­ها و سایر وسایل حفاظتی می­تواند تا حدی از میزان ارتکاب این جرم در جامعه بکاهد و راه دستیابی به محوطه­های باستانی و تاریخی را برای افراد سودجو دشوار و گاهی غیر ممکن کند.

اما توجه این نوع از پیشگیری بر استفاده از چنین روش­هایی برای پیشگیری از جرم حفاری و کاوش و تمرکز آن بر استفاده از وسایل و ابزاری که موجب کاهش جرم می­شود از توجه جرم شناسان به انواع دیگر پیشگیری که بیشتر بر افراد جامعه متمرکز است، ممانعت به عمل می­آورد. منتقدان پیشگیری وضعی، انسان محور بودن پیشگیری را بر پیشگیری های ابزار محور ترجیح می­دهند.

 

3-موقتی و مقطعی بودن پیشگیری وضعی

 

اثر پیشگیرانه تدابیر پیشگیری وضعی مقطعی است. برخلاف پیشگیری اجتماعی که هدف آن تاثیر ماندگار و دراز مدت بر بزهکار یا بزه­دیده است در پیشگیری وضعی تاثیرات کوتاه مدت آن منظور نظر است. تعمیم تدابیر پیشگیری وضعی در سطح کل جامعه ممکن است منتهی به اصلاح رویه پایدار شود ولی این امر عمومیت ندارد[9].

پیشگیری وضعی محدود به زمانی خاص است و نمی­توان همواره به تاثیر آن بر کاهش روند ارتکاب جرم امید داشت. مادامی که راهکارهای این نوع از پیشگیری در جامعه رعایت می­شود می­توان به تاثیر آن تا حدی امیدوار بود اما به محض اینکه این اقدامات وضعی کاهش یافته یا از بین بروند آمار جرم به میزان قبلی خود باز خواهد گشت.

در جرم حفاری و کاوش نیز می­توان این مطلب را تا حدی تایید کرد. مادامی که اقدامات پیشگیری وضعی در محوطه­ها و سایر اماکن رعایت می­شود ممکن است جرایم ارتکابی علیه این آثار تا حد محسوسی کاهش یابد. به عنوان مثال تا زمانی که استفاده از دوربین­های مدار بسته، نرده­ها، یگان حفاظتی، و … در دستور کار قرار می­گیرد می­توان به کاهش آمار این جرایم امیدوار بود. اما زمانی که این اقدامات اندکی کاهش یابد بعید نیست که به علت راحتی دسترسی به محوطه­ها و نیز از بین رفتن خطر دستگیری افراد سودجو بار دیگر فکر سوء استفاده از میراث ملی را در ذهن بپرورانند.

لذا به نظر می­رسد راهکارهایی که منجر به پیشگیری دراز مدت و نه موقتی شود، بسیار موثرتر و کارآمدتر خواهد بود و اثر بیشتری نیز در کاهش جرایم به دنبال خواهد داشت.

 

4-هزینه بر بودن اقدامات پیشگیری وضعی از جرم حفاری و کاوش

 

پیشگیری وضعی نوعی از پیشگیری است که برای اجرا نیاز به صرف هزینه نسبتاً زیادی دارد. اِعمال اقدامات پیشگیری وضعی برای جلوگیری از بروز جرایم علیه میراث فرهنگی و تاریخی و از جمله جرم حفاری و کاوش غیرمجاز نیاز به بودجه و تامین هزینه لازم دارد. نصب دوربین، اجرای اقدامات حفاظتی، اختصاص گشت­های شبانه و … همگی نیازمند صرف هزینه هنگفتی است در حال حاضر سازمان دارای چنین بودجه­ای نمی­باشد و به همین علت امکان برقراری اقدامات پیشگیری وضعی در بسیاری از مناطق در معرض خطر، بخصوص مکان­های دور از دسترس و تپه­های دورافتاده وجود ندارد[10].

[1] – محمد نسل، غلامرضا، پیشین، ص 77.

 

[2] – پیشین، ص 78.

[3] – میرخلیلی، محمود، پیشین، ص 83.

[4] – Bright, Jon, Crime Prevention in America, Chicago: University of Illinois at Chicago, 1992, p 228.

[5] – میرخلیلی، محمود، پیشین، ص 85.

[6] – بابایی، محمد علی و نجیبیان، علی، «چالش­های پیشگیری وضعی از جرم»، مجله حقوقی دادگستری، سال 75، شماره 75، پاییز 1390، ص 160.

[7] – میرخلیلی، محمود، پیشین، ص 89.

[8] – میرخلیلی، محمود، پیشین، ص 52.

[9] – محمد نسل، غلامرضا، پیشین، ص 64.

 

[10] – نقل مضمون از مصاحبه با آقایان صالحی و قیاسی، کارشناسان حقوقی اداره حقوقی سازمان میراث فرهنگی، مورخ 20/10/93.

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید