سامانیان در دوره‌ای بر بخش‌های وسیعی از شرق ایران حکمرانی داشتند که از نظر بالندگی فرهنگ و تمدن ایرانی _ اسلامی، دوره‌ای نام‌دار است. نقش این دودمان در عرصه سده چهارم قمری (دهم میلادی) از نظر تأثیرگذاری در روند تاریخ فرهنگ و تمدن ایران، چندان مهم است که دوره امارت آنان را با لقب‌هایی فراتر از دیگر دوره‌های تاریخی ایران و بر پایۀ اعتلای فرهنگ و تمدن، معرفی کرده‌اند: عصر «طلایی فرهنگ و تمدن ایرانی- اسلامی»، «عصر زرین فرهنگ ایران» و «دورۀ رنسانس ایرانی- اسلامی». در این دوره دستاورد‌های عصر انتقال زمینۀ بالندگی جنبه‌های گوناگون فرهنگی و تمدنی را فراهم آورد و بخش‌های شرقی ایران به عنوان خاستگاه و قلمرو سامانیان، بستر این جریانِ اثرگذار بود.
دربارۀ اوضاع سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دورۀ سامانیان، همچنین جغرافیای تاریخی و تاریخ محلی و جغرافیای تاریخی شهرهای ایران در آن دوره، تا کنون تأملات، مطالعات و پژوهش‌های بسیاری انجام گرفته و از این نظر‌می‌توان پنداشت، به دلیل ویژگی‌های این دوره، از خوش‌اقبال‌ترین دوره‌های تاریخی ایران بوده که توجه مورخان و جغرافی‌نگاران قدیم (به ویژه در همان دوره) و پژوهشگران دورۀ معاصر را به خود معطوف کرده است. دربارۀ بیش‌تر شهرهای این دوره، دست‌‌‌کم تک‌نگاشته‌های علمی یا دربارۀ برخی از آن شهرها مانند بلخ، سمرقند، بخارا، نیشابور، مرو، هرات و … کتاب‌ها و مقاله‌های بسیاری به پژوهش و نگارش درآمده است. از این رو، همین امر دست‌کم دو موضوع را مورد تأکید قرار‌می‌دهد:
نخست آن که دوره‌ای است مهم و تأثیرگذار که به رغم انجام مطالعات و پژوهش‌های بسیار همچنان جای آن دارد تا دربارۀ موضوع‌های گوناگون آن تحقیق علمی صورت گیرد. دیگر آن که، شاخصه‌ها و عناصر گوناگون فرهنگ و تمدن ایران در این عصر به گونه‌ای از «سامانِ» اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی نائل آمدند، که از این رو جای آن دارد این مشخصه‌ها بر اساس تأثیرپذیری از پیشینۀ تاریخی ایران و اسلام تا آن زمان و اثرگذاری در روند تاریخ ایران و اسلام پس از آن، مورد تأمل قرار گیرند. در این میان بر اساس علاقه‌ای که نگارنده نسبت به دورۀ سامانیان، همچنین به موضوع «شهرپژوهی» داشت، شهر و شهرنشینی در این دوره را مورد مطالعه قرار داد. در بررسی شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان و با تأکید بر پیشینۀ این مسئله در ایران، بخش قابل تأملی از مطالعه به جریان تاریخی و مفاهیم کلیدی آن در ایران برای فهم واقعی از شهر در دورۀ سامانیان، اختصاص یافته است.
اهمیت موضوع شهر و شهرنشینی در دورۀ سامانیان:
پیدایش و بالندگی شهر و شکوفایی شهرنشینی در گسترۀ جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران‌زمین (ایرانشهر)، متأثر از عوامل طبیعی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی گوناگونی بوده است که با در نظر گرفتن این عوامل در حوزه‌های گوناگون علمی مانند جغرافیایی (طبیعی و انسانی – شهری و روستایی)، تاریخی، جامعه شناسی، علوم اقتصادی ، سیاسی و… ‌می‌توان جریان شکل‌گیری شهر و برقرار شدن زندگی شهری یا شهرنشینی را از سپیده دم تا تکوین و شکوفایی آن، بررسی کرد. گستردگی جغرافیایی، تنوع ساخت فضایی- کالبدی، اهداف، انگیزه‌ها و شیوه‌های بیش و کم متفاوت استقرار در مکان‌های گوناگون، نقش جامعه، اقتصاد، فرهنگ و … در پویایی شهرها و اثرگذاری شهرها بر جنبه‌‌های گوناگون زندگی انسان و دَه‌ها دلیل دیگر باعث شده‌اند تا شهرنشینی همچنان نیازمند مطالعات و کاوش‌های گسترده و دامنه دار از دیدگاه تاریخی باشد.
امروزه توجه به رشته‌هایی مانند جامعه‌شناسی شهری، اقتصاد شهری، جغرافیای شهری، و گروه‌های گوناگون شهرپژوهی در عرصه‌های تاریخی، باستان‌شناسی، فرهنگ و مدنیت و… برآمده از نیازهای اساسی جوامع به شناخت بستر و محیط زندگی و پویایی آن است. در این راه نظریه‌های گوناگون از سوی پژوهشگران رشته‌ها و عرصه‌های مختلف علمی ارائه شده که نشان‌دهنده اهمیت این موضوع در سطح منطقه‌ای و جهانی است. در چنین شرایطی، نقش پیشگامان مدنیت و سرزمین‌هایی که خاستگاه و بستر نخستین شهرها یا نخستین جوامع شهرنشین بوده و دوره‌های گوناگونی از بالندگی شهرنشینی را تجربه کرده‌اند، بیش از پیش نمایان ‌می‌شود.
شهر به عنوان بستر پویایی و تکوین هر جامعۀ برخوردار از ویژگی‌ها و مؤلفه‌های تمدن، ریشه در تلاش‌های جامعه‌ای دارد که با قدم و اندیشه در طی چندین هزاره زمینه‌های پیدایش و شکوفایی آن را فراهم آورده‌اند. از این رو‌ شهر می‌تواند نماد جوامعی باشد که بر شالوده و بنیاد و بر سیما و پیشینه مدنیت خود ‌می‌بالند.
در سرزمینی که به تعبیر تاریخی «ایرانشهر» یا «ایران‌زمین» خوانده می‌شود، شهر همواره پایگاه و پهنۀ انتقال دهنده دستاوردهای جامعه ایرانی در دوره‌های گوناگون بوده است. از این رو شهر و شهرنشینی در ایران ریشه و پیشینه کهن دارد. چندان که در سیر تکوین جامعه ایران توأمان با دیگر شیوه‌های زندگی، همچون روستانشینی و شبانکارگی، همواره سهم قابل تأملی داشته است. ساخت شهر و زندگی شهری یا شهرنشینی در ایران پیش از اسلام در دوره‌ای دست‌کم سه هزارساله به تجربه‌هایی نائل آمد که در دوره‌های گوناگون، بالندگی خود را نوید بخشید. شهر در ایران پیش از اسلام و پس از آن، از تلاقی و تعامل اندیشه‌ها و سنت‌های مختلف بهره برد و پویایی زندگی و تمدن بر اساس شهر و واحدهایی که زمینه بالندگی آن را فراهم آوردند(ده، روستا و…)، در ساختاری هماهنگ از فرهنگ، جامعه، اقتصاد و سیاست بر گستره جغرافیایی این سرزمین پایداری خود را بردوام نگه داشتند. از این رو، دست کم‌می‌توان باور داشت که به رغم رویدادهای گوناگونی که در طی هزاران سال بر سر شهرهای ایران گذشته و با آنها خو کرده و راه خود را پیموده‌اند، هنوز هم‌می‌توان به رغم گسترش پیوندهای میان شهرها در پهنه جهان صنعتی امروز نشانه‌های بالندگی‌های گذشته را به وضوح مشاهده کرد!
پس از اسلام با آنکه شهرهای ایرانی طی دو سده دچار آشوب‌های سیاسی و رکود اقتصادی شدند، اما در سده سوم قمری رو به توسعه گذاشتند و در عصر فرمانروایی دو دودمان سامانیان آل‌بویه، با تلاش‌های فکری اندیشمندان، شهرسازان و معماران بنیان شهرها در تلفیقی از هویت ایرانی _ اسلامی قرار گرفت.
پیشینۀ تحقیق:
دربارۀ شهر و شهرنشینی در ایران، تاکنون پژوهش‌های گوناگونی انجام گرفته است که هرکدام از دیدگاهی قابل تأمل و دربردارنده آگاهی‌هایی هستند. باستان‌شناسان در بررسی پیشینۀ شهرنشینی و چگونگی پیدایش و بالندگی نخستین شهر‌ها و تشخیص «شهر» از «غیرشهر» براساس کاوش‌های علمی، پژوهش‌های گوناگونی انجام داده‌اند. مطالعه این پژوهش‌ها برای بررسی خاستگاه و چگونگی پیدایش و بالندگی نخستین شهرها یا بستر کُهن‌شهر‌های ایران اهمیت فراوان دارد. کوشش‌هایی که در این زمینه انجام شده است در آغاز به تأثیر کاوش‌های باستان‌شناسی به صورت تک‌نگاشته‌هایی توسط محققان غربی در راستای گزارش‌های علمی کاوش‌ها به سامان رسید که در فصل یکم از بخش یکم این پایان‌نامه مورد توجه قرار گرفته‌اند. از دیگر سو کاوش‌های گوناگونی که به ویژه از سوی باستان‌شناسان روسی در دهه‌های 1950 تا 1960 انجام گرفت، برای بررسی وضعیت شهرهایی که در سده چهارم قمری خاستگاه سامانیان و در قلمرو آنها بودند، اهمیت بسیار دارد. اما در ایران پژوهش‌های درخور توجهی انجام شده که از آن میان است، آغاز شهرنشینی در ایران نوشته یوسف مجیدزاده به عنوان «نخستین اثر پژوهشی در ادبیات باستان‌شناسی فارسی» با موضوع شهرنشینی در ایران. از آن پس تلاش‌های دیگری توسط صادق ملک شهمیرزادی در قالب مقاله‌ها و کتاب‌های گوناگون و پژوهش اخیر سید منصور سیدسجادی تحت عنوان نخستین شهر‌های فلات ایران، شایان توجه و بررسی هستند. در پژوهش‌های تاریخی نیز کتاب نامدار شهر‌های ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان نوشتۀ ن. پیگولوسکایا تا به امروز جزو مهم‌ترین آثار پژوهشی در بررسی وضعیت شهر‌ها و شهرنشینی در دو دوره پارتیان (250 ق.م ـ 226 م) و ساسانیان (226ـ651 م / 31 ق) به شمار می‌رود. پژوهش‌های جغرافیایی پژوهشگرانی مانند و. و. بارتولد و گی لسترنج (گای لیسترانج) نیز نخستین تلاش‌های شهرپژوهی جغرافیایی در این زمینه به شمار می‌روند که در بررسی منابع و مآخذ مورد تأمل قرار گرفته‌اند.
مقاله مفصل «ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران دوره اسلامی» نوشته احمد اشرف، در واقع نگرش جدیدی به بررسی تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران ایجاد کرد که هنوز پس از سه دهه از تاریخ تألیف آن، بررسی پژوهش‌های انجام‌گرفته نشان می‌دهد آن مقاله الگوی پژوهشی تاریخ شهرنشینی در ایران به شمار می‌رود! بررسی مفهوم شهر، بنیان‌گذاری، گسترش و زوال شهر‌ها، سیمای شهر‌ها، بنیان‌های زندگی شهری (دستگاه حکومت شهر، دستگاه مذهبی شهر، انجمن‌های صنفی) و رابطه شهر و ده و مفهوم مناطق شهری، مباحثی هستند که اشرف در این مقاله به آنها پرداخته است.
دو کتاب روند شکل‌گیری شهر و مراکز مذهبی در ایران و مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، نوشته حسین سلطان‌زاده، و برخی دیگر از کتاب‌ها و مقاله‌های وی پس از مقاله اشرف مهم‌ترین پژوهش‌هایی بودند که در چند دهۀ اخیر در این زمینه انتشار یافتند. هر دو کتاب سیر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران را دربر دارند، اما کتاب نخست مبتنی بر شکل‌گیری، بالندگی و اثرگذاری مراکز مذهبی شهر‌های ایران است و دومی که سیمای کلی موضوع شهر و شهرنشینی را دربرمی‌گیرد نگاهی است همه‌جانبه، اما به اختصار به این‌گونه مباحث پرداخته است: شهر و شهرنشینی در ایران، عوامل مؤثر در پیدایش شهر‌ها، عناصر و ساخت شهر، ویژگی‌های شهر و شهرنشینی در ایران ماند ساخت اجتماعی، شیوه اداره شهر، قواعد و مقررات شهر، رابطه شهر و روستا، همچنین بررسی عناصر و اجزای اصلی شهر مانند محله، بازار، مسجد، مدرسه، میدان، ارگ، و بارو، ویژگی‌های اقتصادی روستا در ایران و… .
کتاب از شار تا شهر نوشته سید محسن حبیبی که تحلیلی تاریخی است از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن، بر پایۀ سیر تاریخ پیدایش و تکوین شهر در ایران و بر مبنای پایان‌نامه کارشناسی ارشد وی در سال 1355 تألیف شده است. تطبیق دو کتابِ مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران و از شار تا شهر نشان می‌دهد که کتاب نخست بیشتر بر پایه داده‌های تاریخی و پژوهش‌های مفصل در این زمینه سامان یافته است، اما در کتاب از شار تا شهر، گاه مواردی بیان شده است که نیاز به بررسی‌های بیشتر دارد و در پایان‌نامه حاضر برخی از این موارد برشمرده شده‌اند. با این همه، هر دو اثر و در پیوند با آنها مقاله احمد اشرف جزو مهم‌ترین پژوهش‌هایی بوده‌اند که مورد توجه نگارنده قرار گرفته‌اند.
در میان پایان‌نامه‌هایی که در زمینه شهرپژوهی نوشته شده است، پایان‌نامه دکتری شهرام یوسفی‌‌فر با عنوان ساختار اقتصاد شهری در ایران دوره سلجوقیان، بیشتر مورد توجه و استفاده نگارنده بوده است. این پایان‌نامه پژوهشی است مفصل در تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران که البته ساختار تحقیقی آن در این زمینه مبتنی بر پژوهش‌های پیش‌گفته، بوده است. بخش قابل‌توجهی از این رساله‌ منبع‌شناسی مفصل پیرامون پژوهش دربارۀ شهر‌های ایران، سیر تاریخ پیدایش و تکوین شهر در ایران، عناصر کالبدی شهر و ویژگی‌های زندگی شهری اعم از اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و به ویژه ساختار اقتصادی را دربرمی‌گیرد. اگرچه موضوع رساله، اقتصاد شهری در دورۀ سلجوقیان است اما کلیاتی که دربارۀ تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران تا پایان دورۀ سلجوقیان و در برخی موارد پس از آن ارائه می‌دهد، در جای خود پژوهشی مفصل و مستقل از موضوع به شمار می‌رود. بازشناسی مفهوم شهر از دیدگاه اقتصاد شهری، جامعه‌شناسی شهری، مفهوم تاریخی شهر در ایران و مباحثی از این دست در واقع بحث‌های مهمی هستند که از دیدگاهی برای نخستین‌بار از نظر تاریخی مورد تأمل قرار گرفته‌اند، تا آن جا که وی را به ارائه تعریفی مفصل از شهر براساس مطالعات تاریخی رهنمون کرده است. برخی از موضوع‌های پیشنهادی در این رساله برای انجام پژوهش مفصل‌تر مورد توجه نگارنده بوده که به آنها پرداخته شده است؛ مانند عناصر کالبدی در شهر‌های ایران (فصل دوم از بخش یکم)، مفهوم شهر در ایران (فصل سوم از بخش یکم) و بررسی مفهوم شهر در زبان و ادبیات رایج در ایران در دوره‌های گوناگون، بازشناسی سلسله مراتب ارضی ـ اداری در تقسیمات کشوری مانند دستکرت، دیه، تسوک، روستا، کوره، قصبه و مصر، استان و مفاهیم دیگری از این دست.
مجموعه مقالات شهر‌های ایران به کوشش محمدیوسف کیانی در چهار جلد از مهم‌ترین آثار پژوهشی است که به ویژه در بررسی ساخت شهر در ایران و کالبد شهر‌ها تألیف شده‌اند. مقالات این کتاب را پژوهشگرانی تألیف کرده‌اند که هر یک دربارۀ موضوعی که به آن پرداخته‌اند، صاحب‌‌نظر بوده و یا پژوهش‌های باستان‌شناختی و شهر‌سازی پیرامون شهر‌های گوناگون ایران انجام داده‌اند. دیگر کتاب شایان توجه همراه با این اثر، پایتخت‌های ایران است که آن هم به کوشش محمدیوسف کیانی مجموعه‌ای از مقالات پژوهشگران حوزه‌های علمی باستان‌شناسی، تاریخ‌ و شهر‌سازی را دربرمی‌گیرد. شهرنشینی در اسلام که مجموعه‌ای است از مقالات علمی کنگرۀ بین‌المللی شهرنشینی در اسلام پیرامون ساخت شهر، زندگی شهری، اقتصاد شهری، مفاهیم در پیوند با شهر و… از دیگر آثاری است که پژوهشگران مباحث شهرپژوهی و تاریخ در مرکز «مطالعات فرهنگی خاورمیانه‌ای توکیو» به سامان رسانده و در سال 1383 به فارسی برگردانده شده است.
مجموعه مقاله‌های سه دوره کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران در ارگ بم از مهم‌ترین اقداماتی است که تاکنون در راستای شهرپژوهی در ایران براساس معماری و شهرسازی انجام شده است. این کنگره‌ها توسط سازمان میراث فرهنگی کشور و به کوشش باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی در سال‌های 1374، 1378، 1385 برگزار شدند که مقاله‌های ارائه‌شده در سه مجموعه انتشار یافته‌اند. این مقاله‌ها پیشینه تاریخی شهر‌ها، پیدایش و تکوین شهر‌ها، عناصر کالبدی و معماری شهر‌ها، شهرنشینی و مفاهیم در پیوند با شهر و شهرنشینی و دیگر موضوع‌های شهرپژوهی را دربرمی‌گیرند.
چنان که در آغاز این نوشتار اشاره شد، دربارۀ تاریخ سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دورۀ سامانیان نیز پژوهش‌‌های قابل توجهی انجام گرفته است که از آن میان است پایان‌نامه‌های دورۀ دکتری جواد هروی دربارۀ اوضاع سیاسی و اجتماعی آن دوره و محمدرضا ناجی دربارۀ فرهنگ و تمدن اسلامی در دوره سامانیان. پیش از این آثار نیز پژوهش‌های برجسته‌ای توسط پژوهشگران این عرصه انجام شده است که از آن میان است تألیفات ریچارد نلسون فرای به ویژه دربارۀ بخارا و همچنین اثر پژوهشی آدام متز دربارۀ تمدن اسلامی در سدۀ چهارم که در این آثار به شهر و شهرنشینی این دوره نیز پرداخته‌اند.
از این گذشته برخی پژوهش‌های دیگر در راستای ماهیت شهرهای قلمرو اسلام (مدینه اسلامی) به ویژه در سده‌های میانه مورد توجه هستند که در بحث پیرامون منابع تحقیق در بخش تاریخ‌های محلی و در بحث دربارۀ عناصر کالبدی و مفهوم شهر معرفی شده‌اند.
قلمرو زمانی و مکانی پژوهش:
بررسی تاریخی شهر و شهرنشینی در ایران، گواه از آن دارد که، سدۀ چهارم قمری (دهم میلادی) جزو درخشان‌ترین دوره‌های شکوفایی در تحولات شهر به شمار‌می‌رود. در این مقطع زمانی و در گستره‌ای عظیم از قلمرو فرهنگی- تاریخی ایران، کهن‌شهرهای ایرانی پیونددهنده و تکمیل کنندۀ شهرسازی و بستر شکوفای ارائۀ شیوه‌های شهرنشینی متناسب با سنت‌های مدنی ایرانی در دورۀ اسلامی بوده‌اند. در این میان، دورۀ زمانی سامانیان مهم‌ترین نقش را در تلفیق همه جانبۀ دو ساختار کهن و نوین ایرانی و ایرانی- اسلامی، ایفا کرد. بدین ترتیب، عملاً راه را برای بالندگی ساختار شهری در مقوله‌ها و مؤلفه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی هموار کرد.
در این پژوهش تلاش بر آن بوده تا ضمن بررسی پیشینۀ شهر و شهرنشینی در ایران از نخستین نشانه‌های پیدایش شهر تا دورۀ سامانیان و ضعیت آن با تأکید بر شکل شناسی شهرها در این دوره مورد مطالعه قرار گیرد تا از این راه بهتر بتوان به تحولات ساخت فضایی- کالبدی شهر در سدۀ چهارم قمری پرداخت. از این رو، چنان که در بخش‌ «سامانِ پژوهش» بیان خواهد شد، متناسب با سیر تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران تحولات شهر و شهرنشینی در پیوند با ساختارهای فرهنگی و اقتصادی و با تأکید بر ساخت شهر در ایران مورد پژوهش قرار گرفته است. دوره‌بندی زمانی این بخش نیز بیش‌تر بر اساس تغییرات کالبدی و شرایط و ویژگی‌های زندگی شهری در ایران بوده است. با این مقدمه، شهر در دورۀ سامانیان از آن جا که در تأثیر و تأثر دیگر بخش‌های ایران بوده است و با تأکید بر سده‌های نخستین اسلامی و بازشناسی آن در سدۀ چهارم قمری مورد پژوهش قرار گرفته است. در این باره، دورۀ حکمرانی دودمان سامانی که تقریباً اثرگذاری سیاسی آن از حدود دهۀ 270 قمری تا واپسین سال‌های سدۀ چهارم را در بر‌می گیرد و دورۀ اوج اقتدار این دودمان مصادف است با دورۀ آل بویه در غرب ایران و اواخر آن همزمان است با قدرت گرفتن غزنویان در بخش‌های شرقی ایران، بررسی شده است.
پیداست که خراسان بزرگ یا خراسان و ماوراءَالنهر و بخش‌های در پیوند با آن مانند پهنۀ شمالی، مرکزی و جنوبی ایرانِ تاریخی از نظر مکانی قلمرو این تحقیق را در بر‌ می‌گیرند. شهر و شهرنشینی در این دوره و در سراسر ایران، تحت امر حکومت‌های گوناگون یا در تسلط سیاسی- دینی دستگاه خلافت، به سان دیگر دوره‌ها متأثر از سیاست‌های حکومتی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بیش و کم یکسانی قرار گرفته بود. از دیگر سو راه‌های تجاری به عنوان رشته‌ای به هم بافته، شهرها را از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب ایران به هم پیوند داده بودند. از این رو در قلمرو مکانی پژوهش، به دیگر بخش‌های ایران از جمله قلمروهای جغرافیایی و فرهنگی، گرگان و مازندران، جبال (کوهستان- بخش‌های غربی کوهستانی ایران)، اصفهان، فارس، کرمان، یزد، سیستان و مکران (بلوچستان) تا کرانه‌های سند نیز اشاره‌های چندی صورت گرفته است. بی‌تردید خاستگاه سامانیان در بخش‌های شرقی ایران و با تأکید بر «شهرواحه‌های سغد»، مهم ترین قلمرو جغرافیایی این تحقیق بوده که از آن میان کناره‌های رود سغد و شهرهای آن، دو فصل پایانی این پایان‌نامه را با عنوان «شهرواحه‌های سغد» و «بخارا» به خود اختصاص داده‌اند.
بیان مسئله و فرضیۀ تحقیق:
عوامل اجتماعی – اقتصادی (دهقانان، روستاها، تجارت، امنیت اقتصادی و…) و نوع سیاست سامانیان در پویایی اقتصادی- اجتماعی شهرهای ماوراءالنهر و خراسان و شکوفایی شهرنشینی نقش مستقیم داشته‌اند. در اثر چنین عواملی، شهرها گسترش یافتند، رو به توسعه گذاشتند و شهرنشینی به اعتلای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نائل آمد. نتیجه چنین امری می‌تواند اثرگذاری شهر و شهرنشینی در شکوفایی فرهنگ و تمدن باشد. از این‌رو گمان می‌رود ساختار شهرهای عصر سامانی که آمیزه‌ای از شهر ایرانی و چهره اسلامی آن عصر بوده است، بستر مناسبی برای اعتلای جامعه و فرهنگ به وجود آورده بود. شناخت ساختار شهرها، روابط درونی و برونی هر شهر، و نظام و مشخصه‌های اجتماعی شهرها در آن دوره می‌تواند به الگوشناسی یکی از مهم‌ترین دوره‌های شهرنشینی در ایران کمک کند. از این رو دستاورد پژوهش پیش‌رو می‌تواند از طریق بازشناسی و نقادی عقلانی داده‌های تاریخی، به روشن شدن نسبت شهر و شهرنشینی در عصر حاضر با گذشته تاریخی آن در عصر سامانیان و یافتن پاسخ منطقی برای بررسی مشکلات شهرنشینی و چگونگی حل آن کمک کند. امری که به متخصصان این موضوع در دیگر رشته‌ها مربوط خواهد شد.
ویژگی بارز این دوره در مقایسه با دوره‌های پیش و پس از آن، گسترش شهرنشینی در مقابل کوچ نشینی است. سه سده از حضور فاتحان عرب گذشته و ترک‌زادگان اگرچه در جامعه ایران راه یافته اما ساختار سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شهرها را چندان که باید تحت تأثیر قرار نداده بودند. دهقانان به عنوان گروه اثرگذار و یکی از مهمترین عوامل در پایداری ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، شیوه تولید روستایی و از آن پس صنعت و بازرگانی را رونق داده و به مرور، شهرها بستر شکوفایی صنایع گوناگون، شدند. گمان می‌رود که هر شهر تا اندازه‌ای تحت تأثیر گونه‌ای نظام اقتصادی تک‌محصولی و یا چند‌محصولی (در عرصه تولید) و مبادلات تجاری داخلی و خارجی (در عرصه بازرگانی) بوده و از این‌رو راه‌های تجاری را به خود معطوف می‌داشته است؛ هم چنان‌که، بازارها و اصناف گوناگون در هر شهر نظام اقتصادی را متحول می‌کردند. از آن گذشته، معماری و شهرسازی، امنیت و گسترش جاده‌های تجاری، توسعه شهرنشینی، و در پرتو چنین دستاوردهایی، پویایی نهادهای مدنی گواه ازآن دارند که در این دوره، شهرها نقش مهمی در شکوفایی فرهنگ و تمدن ایرانی_اسلامی داشته‌اند. بیشترین تعداد دانشمندان عرصه‌های گوناگون علمی در این زمان از شهرهای قلمرو سامانیان و دیگر حکومت‌های ایرانی پیرامون آنان به‌پاخاستند. این عصر را دورۀ بالندگی خردورزی خوانده‌اند که بارزترین نشانه آن را می‌توان در آثار ادبی – که در پیوند با این دوره و به ویژه در بخش‌های شرقی ایران نگارش یافتند – جستجو کرد. دوره‌ای که در آن، روزنه‌های نوینی از عرصه‌های گوناگون علمی گشوده شد. در بیش‌تر حوزه‌ها و نحله‌های فکری- علمی مانند فلسفه، علوم ریاضی و هندسه، جبر و فیزیک، پزشکی و داروسازی، علوم ادبی و اجتماعی، تاریخ و جغرافیا، علوم دینی، فقهی و کلامی و … و در همۀ علوم عقلی و نقلی دستاوردهای قابل تأمل و تأثیرگذاری به دست آمد. در پیوند با موضوع مورد پژوهش، شهر و شهرنشینی، بیش‌ترین کتاب‌های جغرافیای تاریخی نیز در زمینه‌های اقلیم‌شناسی، شهرشناسی، مسالک و ممالک، تاریخ‌های محلی و … برای بیان دستاوردهای شهرها و نشان دادن نقش شهرها در توسعه راه‌ها در این دوره نوشته شدند. اگرچه در آن دوره در سراسر ایران‌زمین، شهر و شهرنشینی رونق داشت، اما در اینجا بیش‌تر تأکید بر شهرهایی است که در خاستگاه حکومتی سامانیان قرار داشتند.از این رو چند پرسش قابل تأمل است که تلاش می‌شود بر اساس آنها، تداوم و بالندگی شهر در این دوره تشریح شود:
پرسش اصلی:

                                                    .