فصل دوّم
موضوع تحقیق
2-1 عشق در لغت
قبل از ورود به مبحث اصلی و بررسی عشق در شعر کلاسیک و دگرگونی این مفهوم در شعر امروز ارائه تعریف لغت نامهای از این مفهوم ضروری مینماید.
از جمله تعاریفی که ذیل مدخل«عشق» در لغت نامهها آمده است؛ میتوان به موارد زیر اشاره کرد: «شگفت دوست به حسن محبوب. درگذشتن از حدّ در دوستی و از آن عام است که در پارسایی باشد یا در فسق همچنین کوری از دریافت عیوب محبوب، مرضی است وسواسی که میکشد مردم را به سوی خود جهت خلط و تسلّط فکر بر نیک پنداشتن بعضی صورتها» (دهخدا. «عشق»).
در فرهنگ معین «عشق» این گونه تعریف شده است: «به حدّ افراط دوست داشتن، دوستی مفرط و محبّت تام و آن در روانشناسی یکی از عواطف است که مرکّب از تمایلات جسمانی، حسّ جمال، حسّ اجتماعی، تعجّب، عـزّت نفس و … علاقهی بسیار شـدید و غالباً نامعقـولی است که عموماً جـزو شهوات به شمار میآید» (معین. «عشق»).
2ـ2 وجه تسمیه عشق
دربارهی وجه تسمیه عشق آمده است:«اشتقاق عشق از عشقه است و آن گیاهی است که بر درخت پیچد و درخت را بی بر و خشک و زرد گرداند؛ همچنین عشق، درخت وجود عاشق را در تجلّی جمال معشوق محو گرداند تا چون ذلّت عاشقی برخیزد، همه معشوق ماند و عاشق مسکین را از آستانهی نیاز، درمسند ناز نشاند و این نهایت مراتب محبّت است» (ستّاری، 1362: 46).
مستملی درشرح تعرف، ازریشهشناسی واژگانی این کلمه بهره گرفته است: «واشتقاق عشق،از «عَشَق» گرفتهاند وعشقه درلغت آن گیاه باشد که در درخت پیچد و درخت را فرا خوردن گیرد؛ پس گونهی او را زرد کند؛ باز ثمره از او باز گیرد. باز برگ بریزاند. باز خشک کند؛ جز افکندن وسوختن را نشاید. عشق نیز چون به کمال رسد، قوی را ساقط گرداند و حواس را از منافع منع کند و طبع را ازغذا باز دارد. میان محّب و میان خلق، ملال افکند. از صحبت غیر دوست سئامت گیرد. همه معانی از نفس او جذب کند یا بیمار کند. یا دیوانه گرداند و درعالم برماند تاهلاک کند» (مستملی بخاری، 1366: 1389).
2ـ 3 عشق و عرفان
از آنجا که بخش عظیمی از ادبیات کلاسیک فارسی که در حوزهی کار این رساله میباشد، با عرفان درآمیخته است و عشق از مهمترین و ارجمندترین و در عین حال ژرفترین مباحث مطرح شده در عرفان و تصوّف میباشد، در این بخش به ارائه تعریفی از این واژه و بیان نظریات برخی عرفا در این باب میپردازیم:
2ـ 3ـ 1 تعریف عشق در عرفان
در فرهنگ اصطلاحات عرفانی ذیل واژهی عشق چنین تعریفی آمده است: «شوق مفرط و میل شدید به چیزی. عشق آتشی است که در قلب واقع شود و محبوب را بسوزد. عشق دریای بلا و جنون الهی و قیام قلب است با معشوق بلاواسطه … عشق مهمترین رکن طبیعت است و این مقام را تنها انسان کامل که مراتب ترقّی و تکامل را پیموده است؛ درک میکند» (سجّادی، 1389: 580).
در کنار تعاریف لغوی از این واژه، در حوزهی عمومی، تعاریفی نیز در حوزههای عرفانی و فلسفی از این مفهوم ارائه شده است.
از جمله در لغتنامه دهخدا، عشق در اصطلاح عرفانی چنین معنا شدهاست: «عشق به معبود حقیقی، اساس و بنیاد هستی بر عشق نهاده شده، جنب و جوشی که سراسر وجود را فرا گرفته، به همین مناسبت است. پس کمال واقعی را در عشق باید جستجو کرد، عشق آخرین پایه محبّت است، و فقط محبّت را عشق گویندو عشق آتشی است که در دل آدمی افروخته میشود و بر اثر افروختگی آن، آنچه جز دوست است سوخته گردد و نیز گفته شده، عشق دریایی است پر درد و رنج و دیگر گویند عشق سوزش و کشته شدن است، امّا بعد از شهادت، با لطف ایزدی عاشق از زندگی جاویدان نصیب گردد، به طریقی که فنا را در پیرامون او راه نباشد.
جمیعت کمالات را گویند که در یک ذات باشد و این جز حـق را نبود. و آن را ذات احدیّت نیز ذکر کردهاند (دهخدا. «عشق»).
و زمخشری در کشّاف، مینویسد: «عشق آخرین پایه محبّت است[…] و گویند عشق آتشی است که در دل آدمی افروخته میشود و بر اثر افروختگی آن، آنچه جز دوست است سوخته گردد […] دیگری گوید عشق سوزش و کشته شدن است […] و هم گفتهاند عشـق جنون الهی است که بنیان خود را ویران سـازد و نیز گفتهاند؛ ثبات و استواری دل با معشوق باشد؛ بلا واسطه. […] و گویند در مقام عشق گاه باشد که عاشق از خود بیخبرشود، به نحوی که معشوق را در حال حاضر نشناسد و جویای او باشد […] پس عشق ذاتیست صرف و خالص که تحت اسم و رسمی و لغت و وصفی داخل نشود و در آغاز پیدایش عاشق را به وادی فنای محض کشاند» (زمخشری، 1389. ج2: 57).
در بسیاری از کتب عرفانی از واژه حُب در کنار واژه عشق، نام برده شدهاست و این دو کلمه مترادف دانسته شدهاند.
در کشف المحجوب در باب واژه محبّت چنین آمده است: «محبّت مأخوذست از «حبه» به کسر حا و آن، تخمهایی بود که اندر صحرا بر زمین افتد. پس حُب را حُب نام کردند از آنکه اصل حیات، اندر آن است. چنانکه اصل نبات اندر حُب، چنانکه آن تخـم در صحـرا بریزد و اندر خاک پنهان شود و بارانها بر آن میآید و آفتابها بر آن میتابد و سرما و گرما بر آن میگذرد؛ و آن تخم به تغیّـر ازمنه، متغیّر نمیگردد. و چون وقت وی فرا برسد، گل برآرد و ثمره دهد. همین حُب اندردلی، چون مسکن گیرد، به حضور و غیب و بلا و محنت و راحت و لذّت و فراق و وصال، متغیّر نگردد» (هجویری، 1376: 393).
و در جای دیگر از همین نویسنده میخوانیم: «مأخوذست از حبّی که اندر وی، آب بسیار باشد و آن پر گشته باشد و چشمها را اندر آن مساعی نباشد و بازدارنده آن شده باشد؛ همچنین دوستی، چون اندر دلِ طالب مجتمع شود و دل وی را ممتلی گرداند، به جز حدیث دوست را، اندر دل وی جای نماند» (همان: 394).
2ـ 3ـ 2 عرفا و عشق
بسیاری از عارفان در باب عشق سخنان نغز گفته و نوشتهاند؛ امّا اغلب عرفا بر وصف ناپذیری آن اتّفاق نظر دارند.
هر چـه گویم عشـق را شــرح و بیـان چون به عشــق آیم خجل باشم از آن
چـــون قلــم اندر نوشتــن میشتافت چون به عشق آمد قلم بر خود شکافت

                                                    .