رشته حقوق

عبدالکریم سروش

دانلود پایان نامه

3- دستاورد یا نظریه علمی باید در دسترس قرارگیرد در غیر این صورت نمیتوان بحث تولید علم را مطرح نمود. اگر زمانی معیار اوّل و دوّم بوجود آمد ولی در جایی سرپوش گذاشته شد و به دست کسی نرسید، از قلمرو تولید علم خارج شده است.
4- نظریه ای که در دسترس قرار گرفته باید مورد رجوع و استناد واقع شود، بدین معنا که روح تولید علم در رجوع و استناد شکل میگیرد چرا که در غیر این صورت در این مضمون قرار نخواهد گرفت.( موسوی موّحدی، 1381: 144 )
در بحث تولید علم در داخل کشور تعابیر اشتباهی دیده میشود. بدین معنا که تا زمانی یک دستاورد علمی یا نظریهای که حاصل تولید علم است در مجلات ISI چاپ نشده و یا در سطح بینالمللی مطرح نشود، عنوان تولید علم بر آن اطلاق نمیشود. « مفهوم تولید علم به معنای تولید نظریهی علمی دسته اوّل است که در سطح بینالملل، به شکل مقاله علمی مورد داوری تخصصی قرار گرفته، چاپ شده و در دسترس همگان قرارخواهد گرفت. » (موسوی موّحدی و دیگران، 1382) و یا در جای دیگر آمده که « تولید علم، اسناد سازی، ثبت اختراعات، چاپ مقالات در مجلات معتبر داخلی و خارجی و ارائه تفکّر و ایدههای جدید پس از مطالعات نظری و علمی است. به عبارت دیگر هر دانشی که ایدهای جدید را در سطح بینالمللی ارائه دهد و به ثمر رساند، تولید علم محسوب میشود » (فضل الهی، 1388: 17) این تعابیر از تولید علم چندان دقیق و کامل نیست. صرف چاپ مقاله به هیچ وجه تولید علم حساب نمیشود. در قسمت معیار تولید علم به تفصیل به این موضوع خواهیم پرداخت. از طرف دیگر هیچ لزومی ندارد که بپذیریم که تولید علم زمانی صورت میگیرد که در سطح بینالمللی باشد. علم یا نظریه ای میتواند در سطح ملّی و حل کننده معضلات داخلی یک کشور باشد و در کشور دیگری کارایی نداشته باشد. پس حتماً یک علم یا نظریه نباشد لزوماً جنبه بینالمللی داشته باشد تا بتوان قائل به تولید علم بود.
7-1-2-نظریه
تولید علم در علومانسانی در قالب نظریه و نظریهپردازی صورت میگیرد. در واقع مولود تولید علم و جنبش نرمافزاری در علومانسانی و بالاخص علم سیاست، نظریه است. نظریه نیز از آن دست واژگانی است که تعاریف متعدّدی برای آن وجود دارد. در اینکه نظریه چیست و چه کارکردی دارد اتفاق نظر چندانی وجود ندارد. حتّی ریمون آرون نظریهپرداز معروف روابط بینالملل معتقد است واژههایی که از واژه نظریه مبهمتر باشند بسیار محدودند. ( مشیرزاده، 1386: 5 )
از لحاظ لغوی نظریه در فارسی و تئوری در انگلیسی از واژه یونانی « تئوریا » گرفته شده است. تئوریا در متون باستانی یونان به معنای نگاه کردن و مورد مداقه ذهنی قراردادن پدیدهها به کار میرفت ( سیف زداه، 1383: 26 ). از لحاظ اصطلاحی اندیشمندان تعاریف متعدّدی را برای نظریه ذکر کردهاند که به تعدادی از آنها اشاره میکنیم.
کارل همپل نظریه را اینگونه تعریف میکند: « نظریه، حاوی دستگاه منظمی است که برای پدیدههای بسیار متنوع خارجی، تبیین منظم و یکسانی ارائه میدهد. هر نظریه به تنوع و تکثر خارجی نوعی وحدت و یگانگی میبخشد که به ظاهر از دید غیر نظری پنهان است.» (همپل، 1369: 93) ایان باربور نظریه را تقریباً مساوی با چهارچوبهایی مفهومی و مدونی میداند که میتوان از آنها قوانین را استخراج کرد.(باربور، 1362 :173) از نظر مونتی پالمر « نظریه بیان وضعیتی است که در آن یکسری از متغییرها ( مفاهیم ) با گروه دیگری از متغییرهای ( مفاهیم ) معین تحت شرایط معین در ارتباطند. نظریه بیان رابطهای مسلم از نظر تجربی بین متغییرهاست.» ( پالمر، 1360: 11-14 )والتز معتقد است که « نظریهها قوانینی را که مشخص کننده ارتباطات احتماًلی میان پدیدههاست توضیح میدهد».( Waltz، 1979 : 17 ) واسکز نیز عنوان میدارد که « نظریهها جهان را با ایجاد ارتباط میان پدیدههایی که ظاهراً نامرتبط و بیمعنا هستند برای ما معنادار میکنند» ( مشیرزاده، 1386 : 5 )
یکی از ضعفهایی که ما در حوزهی تفکّر و اندیشه در داخل کشورمان داریم این است که همواره چشم به متفکّران خارجی داشته و در توضیح، تبیین و تفسیر پدیدهها سعی میکنیم به آنها استناد کنیم، امّا از اندیشمندان و متفکّران داخلی معمولاً غافلیم. این امر باعث میشود که تواناییهای موجود در داخل کشور نادیده گرفته شده و اعتماد به نفس از فضای فکری و آکادمیک کشور رخت بربندد و به دنبال آن خود را جذب و هضم در اندیشه و تفکّر غربی بیابیم. اولین گام در بحث جنبش نرمافزاری و تولید علم و نظریهپردازی این است که حداقل وقتی در باب یک موضوع علمی نقل قولی از دانشمندان غربی میکنیم در کنار آن ببینیم آیا کسی در داخل نیز در این باب نظریهای داده یا اظهار نظری کرده است یا نه.
از نظر سیف زاده « نظریه به تفسیری اطلاق میشود که حداقل از یک دستگاه منطقی قیاسی استثنایی ناشی شده باشد. چنانچه نظریهای بتواند قانونمندیهای رفتاری را تبیین کند و از محک تجربه علمی ابطال نشده بیرون آید، نظریهی علمی تجربی نامیده میشود».(سیف زاده، 1383 : 7) همچنین دکتر فرامرز رفیع پور « نظریه را مجموعه به هم پیوسته و نظام یافتهای از گزارهها میداند که « بیانگر بخشی از واقعیت » باشد». ( رفیع پور، 1370 :95 )
شاید ویژگیهایی که عبدالکریم سروش برای نظریه مطرح میکند بهترین جمعبندی در باب مفهوم نظریه باشد. ایشان بیان میدارد «هر نظریه علمی حداقل از سه صفت برخوردار است : 1- نظریه یک قانون همیشگی و پایدار بین دو وضعیت را در قالب یک گزاره مطرح میکند که حالت کلّی دارد و با واژههای هیچ، همیشه، هر و همه محصور شده است. 2- نظریات علمی توانایی پیشبینی مشروط دارند و به کمک آنها میتوان آینده حادثه ای را پیش بینی کرد. 3- نظریههای علمی وقوع بعضی پدیدها را در جهان ناممکن اعلام می کنند. منظور این است که در صورت وقوع و ظهور آن پدیده، نظریه ابطال و صحت آن نقض میشود». ( سروش، 1361: 11-16)
هدف از نظریهپردازی نیز ارائه توضیحی متقن از فرایندهای مبتنی بر روابط انسانی در صحنه اجتماع است ( سیف زاده، 1383: 20 ). در سایه نظریهپردازی میتوان به افکار و دیدگاهها در واکنش به پدیدههای به ظاهر پراکنده و مبهوت کنندهای که در حول و حوش ما می گذرد نظم و معنا داد.(قوام، 1386: 8 )
وظیفه نظریهپرداز نیز یافتن قوانین کلّی است ( سیف زاده، 1383: 20 ). نظریهپرداز به چند دلیل به دنبال یافتن قوانین کلّی و مطرح کردن آن به عنوان یک نظریه است. اوّل، حفظ یا تغییر وضع موجود است و دوّم ساده سازی و فهم آسان یک پدیده.
2-2- معیار تولید علم
1-2-2- توضیحی در باب ISI
بحث سنجش تولید علم در چهارچوب بحث علمسنجی مطرح میشود. علمسنجی یک رشته مطالعاتی است که بطور مشخص بر روی بحث سنجش میزان تولید علم کار میکند. اساس کار علمسنجی بر چهار متغیر اساسی مؤلفان، انتشارات علمی، مراجعات و ارجاعات استوار است. یکی از رایجترین روشهای ارزیابی فعّالیتهای علمی، علمسنجی میباشد. این روش از روسیه آغاز شد و در کشورهای اروپای شرقی رشد کرد و بعد در سطوح بینالمللی مورد استفاده قرار گرفت. به دنبال مطرح شدن این علم، دانشمندان برجستهایی ازجمله کول، ایلز و هولم از مقالات علمی به عنوان ملاکی برای مقایسه تولیدات علمی کشورهای مختلف استفاده کردند و تولیدات علمی کشورهای مختلف را از لحاظ کمّی و کیفی مورد مقایسه قرار دادند و وضعیت کشورهای مختلف را در تولید اطّلاعات علمی مشخص نمودند. (صیادنژاد، 1382)
امروزه بحث تعداد مقالات چاپ شده در ISI به عنوان یکی از مهمترین معیارهای تولید علم به حساب میآید. « تولید علم در وهله نخست در مقاله علمی تجلّی می یابد و ترویج آن از طریق مجلهی بینالمللی انجام میگیرد »( عصاره و فارسی، 1380: 226 ) « مفهوم تولید علم دارای معیار بینالمللی بوده و کشورهای دارای این معیارها در زمره تولیدکنندگان علم به حساب میآیند. مهمترین شاخص تولید علم، تعداد مقالات منتشر شده از کشورهای مختلف در نشریات معتبر دنیا میباشد. »(ریاحی اصل، 1383: 2) تحقیقات نشان میدهد که وضعیت تولیدات علمی نمایهسازی شده کشورها در نمایهای معتبر بینالمللی، بخشی از مهمترین شاخصهای توسعه علمی و جز شاخصهای بروندادی علم و فناوری آنها محسوب میشود.( نوروزی چالکی و همکاران، 1387: 76 ) میزان تولیدات علمی یک کشور، مؤسسه، و یا سازمانی که به نحوی به فعالیت علمی، آموزشی، و پژوهشی مشغول میباشد، میتواند از ابعاد ملّی و بینالمللی مورد توجّه قرارگیرد. از نظر ملّی، تعداد کتابها، نشریات، مقالات نشریات، ثبت اختراعات، گزارش تحقیقات، و سمینارها میتواند به عنوان برخی از شاخصهای علم سنجی مد نظر قرارگیرد و از منظر بینالمللی نیز تنها زمانی مورد ارزیابی قرار میگیرند که در قالب یک چهارچوب معین قرار گیرند و در سطح جهانی نیز مورد توافق و پذیرش همگان قرارگیرد. بر این اساس اطّلاعات ارائه شده در پایگاه wos مؤسسه اطّلاعات علمی ISI به عنوان قدرت تولید علمی یک کشور و معیار تولید علم در سطح بینالمللی مورد محاسبه و ارزیابی قرار میگیرد، چرا که در این صورت امکان مقایسه یکسان و دقیق عوامل شناسایی شده و توانمندیهای علمی هر کشور در معرض نمایش قرار میگیرد.(نوروزی چالکی و نور محمدی، 1382: 2)
امروزه در جهان بیش از 70000 عنوان مجلهی علمی منتشر میشود. با توجّه حجم انبوه و روز افزون مجلات علمی، نیاز به مرکزی که بتواند معتبرترین و با کیفیتترین مجلات را انتخاب کرده، مقالات موجود در آن را نمایهکند، احساس می شد. بنابراین در اسل 1958 در ایالت فیلادلفیای آمریکا مرکزی تحت عنوان « مؤسسه اطّلاعات علمی » تأسیس گردید که امروزه مهمترین و معتبرترین پایگاه اطّلاعات علمی دنیا به شمار میرود. از آنجا که این مؤسسه در انتخاب مجلات مورد نمایه خود استاندارهای علمی خاصّی را اعمال مینماید، تعداد مقالات علمی به ثبت رسیده در آن به عنوان میزانی از تولید علمی پذیرفته میشود. مؤسسه اطّلاعات علمی حدود 16 هزار مجله با کیفیت برتر نسبت به سایر مجلهها را در سیستم خود قرار داده که آنها دارای مدارج و سطوح گوناگونی هستند و نمایه میگردد. زمانی که تعداد مراجعات به یک مجله و یا مقاله بیشتر شود به همان میزان اعتبار آن نیز بالاتر خواهد رفت. (موسوی موحدی، 1381: 144)
آمارهای مربوط به تعداد مقالات علمی منتشر شده از نمایههایی همچون نمایه استنادی علوم محض، نمایه استنادی علوم اجتماعی، نمایه استنادی هنر و علومانسانی که توسط مؤسسه اطّلاعات علمی منتشر میشود استخراج میگردد. در این روش، مقالات علمی، از ابعاد کمی (شاخص تولید) یا کیفی (شاخصهای استناد، عامل اثرگذاری، درصد مدارک استناد شده) بررسی میشوند. شاخص عامل اثرگذاری از مهمترین شاخصهای کیفی است.( ابراهیم و حیانی، 1387: 106-107). این شاخص به میزان استنادات و ارجاعات اشاره میکند. اگر یک مقاله علمی طی چندین سال پس از انتشار سالانه 5 تا 10 مورد ارجاع داشته باشد، به احتماًل زیاد محتوای آن مقاله در بدنه معرفتی حوزهی علمی مرتبط با آن رشته حلخواهد شد، به گونهای که این مقاله, سهمی در افزایش میزان معرفت علمی آن رشته خواهد داشت. ارجاعات نشان دهندهی نفوذ و تأثیر علمی هستند. این شاخص میتواند تا حدی کمبود شاخص تعداد مقالات را جبران کند. ارزش یک مقالهی علمی بر مبنای تأثیر در مقالات و نوشتههای بعدی معین میشود.(صبوری، 1383) بنابراین کمیّتها در کنار کیفیتها اهمیّت دارند. تعداد تولیدات علمی به عنوان کمّیت عینیتها، در کنار استنادات به عنوان نمودی از کیفیت معنی پیدا میکند. این دو مقوله روح غالب پایگاههای استنادی است که در سالهای اخیر به عنوان منبع اصلی برای بخشی از دادههای مورد نیاز در مطالعات علم سنجی مورد استفاده قرار گرفته است.(نوروزی چالکی و همکاران، 1388: 176 )
در باب مقالات باید به این نکته اشاره کرد که کلیه مقالات یک کشور که در رشتههای مختلف علوم در مجلات معتبر به چاپ میرسد، شاخص تولید علم آن کشور محسوب نمیشوند بلکه یک مقالهی علمی باید حداقل دارای ویژگیهای زیر باشد:
1. در این مقاله نظریه یا متدی برای اولینبار ارائه شود. به عبارت دیگر نباید قبلاً توسط شخص دیگری مطرح شده باشد.
2. این مقاله در یک مجله علمی به چاپ برسد به گونهای که مورد داوری تخصصی قرارگیرد.
3. این نظریه یا دستاورد علمی باید در دسترس همگان قرار بگیرد.
4. مقاله یا نظریه منتشر شده توسط دیگران مورد استناد و رجوع قرار گرفته تا اعتبار آن بیشترگردد. (موسوی موحدی، 1381: 143)
البتّه علاوه بر مقالات شاخصهای دیگری هم برای سنجش پیشرفت علمی هست که لزوماً تعداد مقالات منتشره ممکن است شاخص مکفی نباشد. شاخصهای ترکیبی که بر اساس آن علاوه بر مقالات به چیزهای دیگر توجّه میشود. همانطور که قبلاً نیز اشاره شد کتابها، نشریات، مقالات نشریات، ثبت اختراعات، گزارش تحقیقات، و سمینارها میتواند به عنوان برخی از شاخصهای علم سنجی مد نظر قرارگیرد. حتّی برخی معتقدند « باید تمام اشکال ارائه دانش مرسوم در این رشتهها- علومانسانی- شامل کتاب، رساله، مونوگراف و روشهاس مستندسازی مانند فیلم، عکس و طراحی و البتّه مقاله در کنار هم در نظر گرفت »(فاضلی، 1386 :76) امّا ارائه مقاله در مجلات ISI امروزه مهمترین معیار تولید علم قرا گرفته است.

مطلب مشابه :  منابع مقاله درباره خلیج فارس و دریای عمان

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید