سبز اندیشان امروز

شبکه های ارتباطی

روش پژوهش بدین شیوه بود که ابتدا به ویژگیهای استخوانبندی ( نظیر موقعیت بستر جغرافیایی، تحول و توسعه در دوره های تاریخی، ویژگیهای کالبدی و فعالیتی و …) پرداخته خواهد شد و در نهایت با بررسی اجمالی طرحها به قانونمندیهای کلی، ورای ویژگیهای متفاوت کالبدی- عملکردی، اقلیمی و …شهرهای مورد بررسی دست یافته خواهد شد. در این قسمت در ابتدا به الگوی شهرهای سنتی ایران اشارهای مختصر میگردد و در ادامه دو شهر اصفهان و شیراز مورد تحلیل قرار خواهد گرفت. همچنین در نمونههای خارجی 2 طرح شهر فیلادلفیا اثر ارزشمند ادموند بیکن و طرح کلانپیکر توکیو اثر معمار ژاپنی کنزو تانگه مورد نقد قرار میگیرد.
2-7-1 قسمت اول : بررسی تجارب طراحی بر اساس استخوانبندی اصلی در ایران
1- بررسی الگوهای شهرسازی سنتی ایران
بررسی ساختاری شهرهای کهن ایران در موارد متعدد حاکی از وجود نظامی از سازمان فضایی و عملکردی شهرها بویژه شهر اسلامی میباشد. در مطالعه ساخت شهرهای ایران، دوره اسلامی مهمترین دوره میباشد. زیرا اغلب شهرهای این دوره دارای استخوانبندی مشخص از عناصر و عملکردهای شهری به مانند بازار، مسجد جامع، مدارس و … بوده است.
اصولاً ساختار شهرهای سنتی ایرانی تحت تأثیر نظامهای متعددی نظیر وقف، نظامهای دینی و سیاسی و … میباشد. آنچه در طرح شهرهای مثل نیشابور، تبریز، اصفهان و … قابل توجه است، یکپارچگی عناصر و فضاهای هویتی مجموعههای موجود در این شهرها و وجود استخوانبندی اصلی در محدوده قدیم و کهن شهرها میباشد.
در ابتدا به منظور شناخت ساخت شهرهای ایرانی میبایست اجزاء و عناصر اصلی آن را مورد شناسایی قرار داده و سپس به تجزیه و تحلیل رابطه میان آنها پرداخت. برای دستیابی به این منظور، به جمعبندی دیدگاههای مختلف که بر اساس بررسی تاریخی در این خصوص صورت پذیرفته، اشاره میشود.
دکتر حبیبی در کتاب ارزشمند ” شار تا شهر” در خصوص تفاوتهای شهر اسلامی با شهرهای پیش از آن از جمله شار ساسانی، شهر قرون وسطی و رومی اشاره میکند که « شهر از نظر جهانبینی حاکم بر آن یک قلعه ایمان ( مدینه ) میباشد و از اینرو نقش مذهبی شهر بر اهداف نظامی- اقتصادی حکومتهای مستقر در آن شهر اولویت دارد. بدین ترتیب شهر سکونتگاهی میگردد که وظایف مذهبی و آرمانهای سیاسی – اجتماعی دولت اسلامی در آن تحقق مییابد» ( حبیبی، 1387: 41).
براساس مطالعات تحقیقی، عناصر اصلی زندگی شهری دوره اسلامی شامل حکومت، امت، اصناف و محلات است. براین اساس عناصر شهری شامل مراکز اداری و حکومتی شهر، مساجد و مدارس مذهبی، بازار مرکز شهر و محلات زندگی گروههای اجتماعی است ( بذرگر، 1382: 97). به همین دلیل میتوان شهرهای اسلامی را شامل سه عنصر اصلی مسجد (مراکز مذهبی)، بازار (مراکز اقتصادی) و محلات ( مراکز تجمعی مردم) دانست (حبیبی، 1387: 42).
مسجد بویژه مسجد جامع از مهمترین نشانههای شهر اسلامی بوده است. به طوریکه یکی از مشخصات شهر دورهی اسلامی وجود مسجد جامع در آن است. با برپا شدن مسجد جامع، کانون زیستی پیرامون آن شهر تلقی میگردد. مسجد جامع علاوه بر نقش مذهبی خود، وظایف سیاسی و اجتماعی بسیار مهمی را نیز داراست. بنای مسجد در محل مناسبی در کنار شاهراه اصلی تشکیل میشد.
در کنار مسجد نیز ساختمانهای اصلی دولتی جای داشت. در سوی دیگر مسجد نیز بازار اصلی شهر بود و یا اینکه در بازار اصلی شهر مسجد جامع قرار میگرفت ( اشرف، 1353، 12).
دلیل ساخت بازارها را میتوان در این امر دانست که استقرار دولت اسلامی و تسلط آن بر کشورهایی با قوانین و مقررات تجاری سبب وجود بستری برای رونق بیشتر بازرگانی گردید. وجود دو عنصر بازار و میدان در کشورهای مفتوحه باعث ایجاد نقش اساسی در سازماندهی شهر و تمرکز جمعیت گردید. در این دوره بازار، شهر را در مینوردد و ازمیدان اصلی به سوی دیوارها و بارو شهر کشیده میشود. تاثیر مسجد جامع درسازمان کالبدی بازار به صورتی است که بازار به دو عنصر مسجد و مدرسه میچرخد و آنها را در برمیگیرد. به همین دلیل نخستین بازار در محدوده بلافصل مسجد، بازار شمعفروشان، عطاران و …. بوده است (حبیبی، 1387: 47).
اهمیت بازار تا آنجایی است که در شهرهایی نظیر تبریز، مشهد و کرمان پیش از آنکه محلهای ساخته شود، ابتدا بازار و میدان ساخته میشدند. به همین دلیل بازار ستون فقرات شهر بوده است، محلات مسکونی نیز گرداگرد این عنصر جای داشت. این محلات جایگاه مردم بر حسب قوم، قبیله، نژاد، مذهب، زبان، فرقه و … میباشد. در شهرهای متوسط و بزرگ، گاهی محلات دارای مسجد و بازارچه، مدرسه، آب انبار، قنات، حمام و… خاص خود را داشتند. عموماً محلات شهر نمایانگر تضادهای شدید اجتماعی – فرهنگی بود که بعضی اوقات منجر به جدایی محلات بر اساس دروازه میگردید ( حبیبی، 1387: 49).
احمد اشرف در مقالهی ” ویژگیهای تاریخی شهر در ایران دورهی اسلامی” شهرهای اسلامی دارای دو پایه اصلی مسجد جامع و بازار میداند (اشرف، 1353: 45).
محمدمنصور فلامکی در کتاب ” باززنده سازی بناها و شهرهای تاریخی” دسته بندی عناصر شهری و واحدهای معماری شهرهای قدیمی ایران در قالب زیر ارائه میدهد ( فلامکی، 1390: 128).
1- فضاهای مسکونی 2- عناصر مذهبی 3- عناصر بازرگانی نظیر سراها، تیمچه و … 4- واحدهای تولیدی 5- واحدهای عمومی خدماتی نظیر کتابخانهها، حمامها، آب انبار و …. 6- شبکه های ارتباطی
مهندس توسلی نیز در کتاب ” ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران” پنج عنصر شهرهای سنتی را مورد شناسایی قرار داده است: ( توسلی، 1379: 44)
1- مرکز اداری و حکومتی شهر 2- مساجد و مدارس به عنوان مراکز مذهبی 3- بازار به عنوان مرکز اقتصادی 4- محلات به عنوان مراکز زندگی 5- شبکه ارتباطی شهر
با آغاز دوره قاجار و ورود آثار تمدن جهانی نظیر بانکها و خیابانها، بافت شهر و سازمان فضایی آن تغییرات بسیار جزئی مینماید. بازار کماکان عنصر اصلی شهر است اما عناصر جدیدی در این دوره به شهر اضافه میشود. سبک تهران در دورهی قاجاری نمود پیدا میکند. این سبک دخالتهای سنگین در بافتهای قدیم نمیپردازد.
در این دوره نقش بعضی عناصر از جمله خیابان تغییر مییابد و علاوه بر نقش تفرجگاهی، نقش تجاری نیز مییابد. دراین دوره عنصر جدیدی درخیابان به نام وسیله نقلیه عمومی ظهور مییابد. همچنین عناصر جدیدی همچون سینما، بانک، باغ ملی و … چهره شهر را دگرگون میسازند. در این دوره دگرگونی در مفهوم عملکرد اجتماعی – فرهنگی شهر و تبلور کالبدی – فضایی آن باعث ایجاد تقابل دو مفهوم جدید و کهن میشود ( حبیبی، 1389: 25).
اما از سالهای 1300 بویژه 1310 اولین پژواک مدرنیسم تحت عنوان ” الگوی تهران” رخ مینماید. خیابان به عنوان عنصر مسلط سراسر شهر را درنوردیده و لبهای قدرتمند میگردد. در این دوره با دخالتهای کالبدی در درون شهر، دگرگونی کالبدی – فضایی شهر آغاز میشود. چهره شهر با تغییراتی همراه میگردد. تخریب دیوارها و دروازهها، خیابانکشیهای جدید، از دست رفتن نقش بازار در سازمان اقتصادی شهر و جایگزینی خیابان و … همگی حاصل این دوران بودهاند و تاکنون این روند به شیوههای گوناگون از بالا به پایین و یا از پایین به بالا ادامه داشتهاند ( حبیبی، 1389: 56-20).
این تحولات باعث ورود عناصر جدیدی به ساختار شهر میشود. این عناصر به پنج عنصر اصلی ساخت شهرهای سنتی افزوده میشوند:
1- خیابانهای جدید به عنوان عنصر اصلی توسعه شهر 2-عناصر تفریحی : شامل سینما، پارک، باغها و … 3- عناصر اداری نظیر بانکها، ادارات دولتی و …. 4- عناصر آموزشی به مانند دانشگاه، دانشسرا و … 5- عناصر حمل و نقل به مانند فرودگاه، ترمینال، راه آهن و … 6- عناصر بازرگانی تولیدی در خارج از شهرها نظیر کارخانجات
2- نمونه های موردی استخوانبندی شهرهای ایرانی
2-1- استخوانبندی اصلی شهر اصفهان
شهر اصفهان در ۴۲۴ کیلومتری جنوب تهران واقع‌ شده است‌‌. اصفهان در غرب مناطق کوهستانی‌ تا استان چهارمحال ‌ادامه‌ دارد و در شرق تا کوههای کرکس‌ و قهرود. منطقه جلگه‌ای از آبرفت‌ ‌جویبارهای کوهستانی‌ و رودخانه‌ زاینده رود به‌ وجود آمده است. اصفهان با داشتن آب ‌و هوای معتدل، فصلهای نسبتاً منظمی دارد.
هسته اولیه شهر کنونی اصفهان، دو سکونتگاه کوچک به نامهای جی و یهودیه بوده است. موقعیت مناسب جغرافیایی شامل وجود یک رودخانه دائمی، آب و هوای مناسب، خاک حاصلخیز به منظور فعالیتهای کشاورزی در جلگه رودخانه زاینده رود، عوامل موثری در استقرار این سکونتگاهها بوده است. جی در حاشیه زاینده رود واقع و یهودیه در کنار راه ارتباطی و بازرگانی منطقه، در جلگه ای هموار مستقر بوده است. ( درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان)

                                                    .