سازمان بین‌المللی مهاجرت و اهداف آن

سازمان ملل متحد به دلیل توجه خاص به پدیده مهاجرت ضمن نامگذاری و تخصیص دادن یک روز به عنوان «روز بین‌المللی مهاجران»[1]، سازمانی را نیز در سال 1951 میلادی به عنوان سازمان «بین‌الدولی» در حوزه مهاجرت تأسیس کرد. البته این سازمان جزئی از ساختار سازمان ملل متحد محسوب نمی‌گردد، ولی رابطه‌ای تنگاتنگ با قسمتهای اجرایی و عملیاتی بزرگترین و معتبرترین سازمان جهانی دارد. این سازمان در بدو امر تحت عنوان «کمیته بین‌الدولی اروپایی مهاجرت» تأسیس شد و بعدها با تجدیدنظر در اساسنامه خود به «سازمان جهانی مهاجرت» تغییر نام داد[2] و سریعاً رشد کرد.

سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) تشکیلاتی بین‌دولتی است که در سال 1951 با رسالت سازماندهی امور مهاجرت در سرتاسر جهان تأسیس گردید. این سازمان دارای 132 کشور عضو، 97 ناظر و بیش از 460 دفتر در 100 کشور جهان است. اهم فعالیتهای سازمان در دو بخش «خدمات» و «برنامه‌ها و سیاستگذاری» در قالب پنج محور اصلی شامل مهاجرت و توسعه، تسهیل مهاجرت، قانونمندسازی مهاجرت، مهاجرت اجباری و حوزه میان‌بخشی (همکاری‌های فنی، پژوهش، حقوق بین‌المللی مهاجرت، مباحث سیاستگذاری و تدوین خط مشی، حقوق مهاجرین، مهاجرت و بهداشت، ابعاد جنسیتی مهاجرت و…) متمرکز است.

بودجه برنامه‌های سازمان بین‌المللی مهاجرت و هزینه‌های کلی آن از 2/242میلیون دلار در سال 1998 میلادی به 8/783میلیون دلار در سال 2007 میلادی افزایش پیدا کرد که نقطه اوج آن مبلغ 952میلیون دلار در سال 2005 میلادی بوده است. این سازمان در بیش از 1770 برنامه فعال مرتبط با پدیده مهاجرت اقدام به سرمایه‌گذاری نموده است. در سال 2007 میلادی بیش از 96درصد وجوه سازمان بین‌المللی مهاجرت در شکل مشارکت در پروژه‌ها صرف شده بود، مابقی بودجه‌ها نیز صرف پروژه‌های اداری می‌شد که از طریق مشارکت کشورهای عضو تأمین وجه می‌گردید. به منظور پوشش هزینه‌های غیرمستقیم، سازمان بین‌المللی مهاجرت معادل 5 درصد کل هزینه‌های پروژه را به حمایت‌های اداری تخصیص می‌دهد. هزینه‌های حمایتی سازمان بین‌المللی مهاجرت در پایین‌ترین حد هزینه‌های حمایتی در بین سازمانهای بین‌المللی وابسته به سازمان ملل متحد قرار دارد. حوزه‌های میدانی فعالیتهای این سازمان از 119 حوزه در سال 1998 میلادی، در حال حاضر به بیش از 420 حوزه افزایش یافته است و تعداد 5600 کارمند در بیش از یکصد کشور در این حوزه‌های مشغول فعالیت می‌باشند، البته می‌بایست به این نکته توجه داشت که ساختار سازمان بین‌المللی مهاجرت به طور کلی نامتمرکز می‌باشد. پروژه‌های فعال این سازمان از 686 پروژه در سال 1998 میلادی به بیش از 1770 پروژه تا سال 2008 میلادی افزایش یافته است. در سال 2008 میلادی، تعداد 16 مأموریت با عملکرد منطقه‌ای در دستورکار این سازمان قرار گرفته است. همچنین تعداد 7 مأموریت نیز با موضوع ویژه در فعالیتهای جاری این سازمان قرار دارد. هر فعالیت در سازمان بین‌المللی مهاجرت با یک کد پروژه خاص مشخص می‌گردد. هر پروژه به وسیله یک مدیر پروژه مدیریت می‌شود تا تضمین گردد که این پروژه‌ها به طرق مسئولانه، شفاف و کارا هدایت می‌شوند.

سازمان بین‌المللی مهاجرت به منظور رشد اثربخشی و کارآمدی، اقدام به انتقال مرکز فعالیت‌ها از محل‌های پرهزینه به محل‌های کم‌هزینه نموده است. مرکز اداری این سازمان واقع در مانیلا در حال حاضر حمایتهای جهانی را در حوزه‌های مالی، مدیریت منابع انسانی، تکنولوژی اطلاعات، امنیت کارکنان، بررسی پروژه و طرح دعاوی بهداشتی ارائه می‌نماید. ایجاد مرکز اداری اخیر در شهر مشهور پاناما در مسیر توسعه و گسترش روند تمرکززدایی سازمان بین‌المللی مهاجرت می‌باشد.

2-1-1. مبحث الف: اهداف سازمان بین‌المللی مهاجرت

این سازمان به منظور گسترش و مدیریت بر پدیده مهاجرت قانونی و منظم، از طریق ارائه خدمات و مشاوره به دولتها و مهاجران فعالیت می‌نماید و همسو با تلاش دولتها در جهت افزایش پتانسیل‌های مهاجرت از طریق برنامه‌های متعددی که با هدف استفاده از مهارتهای متقاضیان مهاجرت در پر کردن خلأ مشاغل استراتژیک در کشورهای مبدأ و مقصد است، یاری می‌رساند.[3]

ضمناً تلاش می‌نماید تا مشارکتهای بین‌المللی در موضوعات مرتبط با مهاجرت ترفیع یابد. همچنین در راستای تحقق و مساعدت راهکارهای عملی در مورد مسئله مهاجرت بسیار کوشش می‌نماید و به مهاجران محتاج، پناهندگان و آوارگان کمکهای بشردوستانه ارائه می‌نماید. اساسنامه سازمان بین‌المللی مهاجرت صریحاً ارتباط بین مهاجرت و توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، همچنین حق آزادی و جابجایی افراد را مورد شناسایی قرار داده است.[4]

سازمان بین‌المللی مهاجرت به این اصل متعهد می‌باشد که اقدام به مهاجرت قانونی و منظم می‌بایست برای شخص مهاجر، جامعه مهاجرفرست و مهاجرپذیر مزیتی به همراه داشته باشد. همچنین این سازمان به عنوان مهم‌ترین سازمان بین‌المللی در برخورد با پدیده مهاجرت با همکاری شرکای خود در جامعه بین‌المللی در حوزه‌های ذیل عمل می‌نماید.[5]

  • همیاری در اجلاس‌های مرتبط با افزایش بهره‌وری از مدیریت مهاجرت[6]
  • پیشبرد تفاهم در موضوعات مرتبط با مهاجرت
  • پیشبرد توسعه اجتماعی و اقتصادی از طریق مهاجرت
  • حمایت از تمامیت فردی و آسایش شخص مهاجر

2-1-2. مبحث ب: حوزه‌های فعالیت سازمان بین‌المللی مهاجرت

سازمان بین‌المللی مهاجرت در پنج حوزه گسترده مدیریت مهاجرت فعالیت می‌نماید که شامل تسهیل مهاجرت، تنظیم مهاجرت، مهاجرت اجباری، رویه‌های مهاجرت و پیشبرد حقوق بین‌الملل مهاجرت می‌باشند که به طور کلی این حوزه‌ها فعالیتهای منقطع این سازمان را شامل می‌گردد.[7]

  • تسهیل مهاجرت

سازمان بین‌المللی مهاجرت مشاوره‌های رویه‌ای و فنی را درخصوص تنظیم کار موقت مهاجران و دیگر جابجایی‌های مهاجرتی به دولتها عرضه می‌دارد و برنامه‌هایی را تدارک می‌بیند تا به دولتها و مهاجران در انتخاب یا استخدام، زبان و موقعیت فرهنگی، خدمات کنسولی، آموزش، پذیرش، یکپارچه‌سازی و بازگشت مساعدت لازم رسانده شود.

این خدمات متناسب با هر برنامه، عرضه می‌گردد و شامل اطلاعات و اجرا، مصاحبه و تصویب و مراحل بعد از تصویب می‌باشد. سازمان بین‌المللی مهاجرت برای بیش از 15 میلیون نفر در سراسر جهان سنجش پزشکی مهاجرت به اجرا درآورده و به مهاجران مساعدتهای حمل و نقل و مسافرتی نیز عرضه می‌دارد.

  • تنظیم مهاجرت

دولتها و جوامع علاقمندند که بدانند چه کسانی در پی حصول مجوز ورود به مرزهای آنها هستند تا بتوانند تدابیری اتخاذ کنند که اولاً مانع دستیابی افرادی گردد که مجاز به حصول به این مرزها نمی‌باشند و ثانیاً بتوانند تسهیلاتی را برای ورود افراد مستعد فراهم آورند. برای نیل به این دو مقصد سازمان بین‌المللی مهاجرت کمکهای فنی و آموزشی را درخصوص مدیریت مرزها برای مدیران دولتی مهاجرت، سیستم روادید، تنظیم ورود و اقامت را به صورت اطلاعات بیومتریک، عرضه می‌دارد.

جایگزینی مهاجرتهای نامتعارف به مهاجرتهای منظم برای تمامی دولتها سودمند می‌باشد و سازمان بین‌المللی مهاجرت می‌تواند برنامه‌های گسترده‌ای برای مقابله با حمل و نقل و قاچاق انسانها از جمله جلوگیری از وقوع و یاری به قربانیان ارائه نماید. همچنین سازمان بین‌المللی مهاجرت جهت تسهیل بازگشت آزادانه و استقرار مجدد آوارگان، پناهجویان و دیگر مهاجران با لحاظ نمودن احتیاجات و نگرانیهای جامعه مهاجرپذیر برنامه‌هایی را به اجرا در می‌آورد.

  • مهاجرت اجباری

پناهندگان و تبعیدیها دو دسته متمایز از «افراد درحال جابجایی» هستند که شایسته توجه ویژه می‌باشند. سازمان بین‌المللی مهاجرت در زمینه یاری‌رسانی به پناهندگان در طی و پس از اتمام شرایط اضطراری، مانند شرایطی که در کوزوو و تیمور شرقی رخ داده بود، فعالیت می‌نماید. همچنین سازمان بین‌المللی مهاجرت هرساله اسکان مجدد هزاران پناهنده را که وضعیت استقرار این افراد در یک کشور جدیدالتأسیس تصویب شده باشد را تسهیل می‌نماید.

اغلب از سازمان بین‌المللی مهاجرت درخواست می‌گردد که برای افراد تبعیدی داخلی، مبارزان پیشین، قربانیان طرح تفکیک نژادی و جمعیتهای درحال انتقال یا افراد واقع در سرزمینهای در حال بازسازی، جهت حصول به شرایط مناسب مساعدت نماید. سازمان بین‌المللی مهاجرت دارای برنامه‌ها و متخصصین زبده در زمینه دعاوی پس از جنگ و مسائل مربوط به جبران خسارت می‌باشد.

  • رویه‌های مهاجرت

تحقیق درخصوص علل مهاجرت، بررسی رویه‌های جدید در اقدام به مهاجرت، طرح روشهای عملی مناسب، اراده اطلاعات عمومی درخصوص روند مهاجرت و بازنگری چالشها و فرصتها از نقشهای کلیدی سازمان بین‌المللی مهاجرت می‌باشد.

تحقیقات و انتشارات سازمان بین‌المللی مهاجرت موجب افزایش درک موضوعات مرتبط با این پدیده، برای دولتهای مهاجرپذیر، مهاجرفرست، گذر مهاجرتی  همچنین شخص مهاجران می‌گردد. گزارش دوسالانه مهاجرت در جهان که توسط سازمان بین‌المللی مهاجرت منتشر می‌گردد، بیانگر مرور کلی بر اکثر روندهای مهاجرت و موضوعات رویه‌ای در جهان می‌باشد.[8]

  • پیشبرد حقوق بین‌الملل مهاجرت

سازمان بین‌المللی مهاجرت نقش خود را در حوزه حقوق بین‌الملل با تأکید ویژه بر تلفیق، انتشار، تفهیم  اجرای این حقوق گسترش داده است. به طور گسترده این سازمان آموزشهای جامع و برنامه‌های گسترش استعدادها را برای دولتها و دیگر شرکای خود به عنوان بخشی از شبکه‌های مدیریت مهاجرت به اجرا درمی‌آورد. در تمام فعالیتهای اخیرالذکر توجه به حقوق و تعهدات مهاجران، بعد جنسیتی و لزوم بهداشت مهاجرت مبنا و بنیان اصلی می‌باشد، به ویژه مشاوره‌های منظم کشورها در برخورد با چالشهای معمول مهاجرت دارای اهمیت بسیاری شده است.

با حمایتهای اساسی سازمان بین‌المللی مهاجرت فرایند مشورتهای منطقه‌ای در قاره‌های آمریکا، اروپا، آسیا و اقیانوسیه فراهم شده است، البته نباید از نظر دور داشت که مکانیسم افزایش مشارکتهای بین‌المللی که پیشبر تشریک اطلاعات و تجربه‌ها، ایجاد اعتماد و مشارکت در موضوعات مرتبط را در پی دارد نگرانیهای معمول را از سوی برخی از کشورها سبب شده است.

لازم به توضیح است که در سطح بین‌المللی، شورای گفتگوی بین‌المللی مهاجرت که زیر نظر سازمان بین‌المللی مهاجرت فعالیت می‌نماید، در حوزه مباحث رویه‌های بین‌المللی پدیده مهاجرت و پیشبرد تفهیم و مشارکت درخصوص آن به عنوان اصلی‌ترین مرجع بین‌المللی عمل می‌نماید.

2-1-3. مبحث پ: مأموریتهای سازمان بین‌المللی مهاجرت

سازمان بین‌المللی مهاجرت در حوزه‌های مختلف و متنوعی در سطح بین‌المللی مأموریت داشته و فعالیت می‌نماید که شامل موارد ذیل‌الذکر می‌باشد:

تدارک خدمات ایمن، قابل اطمینان، قابل انعطاف و از نظر مالی مقرون به صرفه برای افرادی که به کمک بین‌المللی جهت اقدام به مهاجرت نیازمند هستند. ارتقای مدیریت مهاجرت قانونی و منظم و احترام به حقوق بشر شخص مهاجر بر طبق حقوق بین‌الملل، همچنین ارائه مشاوره، تحقیق، مشاوره فنی و همیاری علمی و عملی کارشناسانه به کشورها، سازمان‌های بین‌الدولی و غیردولتی و سهامداران به منظور ایجاد توانایی‌های ملی و تسهیل مشارکتهای بین‌المللی، منطقه‌ای و دوجانبه درخصوص پدیده مهاجرت، مشارکت در توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورها از طریق تحقیق، گفتگو، طرح و اجرای برنامه‌های مرتبط با مهاجرت برای به حداکثررسانی مزایای مهاجرت، حمایت از کشورها، مهاجران و جوامع در مقابله با چالشهای مهاجرت بی‌رویه از جمله تحقیق و بررسی سرمنشأ علل این نوع از مهاجرت، به اشتراک‌گذاری اطلاعات و اشاعه بهترین رویه و همچنین تسهیل راه‌حل‌های مرتبط با توسعه این پدیده، پیشبرد، تسهیل و حمایت از مباحث و گفتگوهای منطقه‌ای و جهانی درخصوص مهاجرت از جمله ایجاد تعاملات بین‌المللی درخصوص مهاجرت به گونه‌ای که سبب افزایش درک فرصت‌ها براساس حقوق بین‌الملل توسعه گردد، شناسایی و توسعه خط‌مشی‌های مؤثر جهت مقابله با این چالشها و تعیین روشها و اقدامات جامع جهت پیشبرد مشارکت بین‌المللی همچنین کمک به کشورها جهت تسهیل انطباق‌پذیری مهاجران در محیط جدید و ادغام سریع در اجتماع به مانند شریکی جهت توسعه کشور مهاجرپذیر اقدام می‌نماید.[9]

از دیگر مأموریتهای سازمان بین‌المللی مهاجرت می‌توان به مشارکت در عکس‌العمل‌های هماهنگ بشردوستانه در چارچوب مقررات بین سازمانی در این حوزه و ارائه خدمات مهاجرتی مناسب در دیگر شرایط اضطراری یا بعد از شرایط بحرانی که مرتبط با نیازهای افراد باشد و در حفاظت از آنها مؤثر واقع گردد، اشاره نمود.[10]

اجرای برنامه‌هایی که بازگشت آزادانه و استقرار مجدد پناهندگان، آوارگان، مهاجران و دیگر اشخاص محتاج به خدمات بین‌المللی مهاجرت را تسهیل نماید که این برنامه‌ها با مشارکت دیگر سازمانهای مرتبط بین‌المللی می‌باشد و در این امر باید احتیاجات و نگرانی‌های جامعه محلی مدنظر قرار گرفته شود و یاری به کشورها در توسعه و ارائه برنامه‌ها، مطالعات و مهارتهای فنی درخصوص مقابله با قاچاق و حمل و نقل مهاجران به ویژه زنان و کودکان به شیوه‌ای متناسب با حقوق بین‌الملل، حمایت از تلاشهای کشورها در حوزه مهاجرت برای کار به ویژه جابجایی‌های کوتاه مدت و دیگر انواع مهاجرتهای دوره‌ای را برشمرد. به طور کلی تمامی فعالیتهای اخیرالذکر در راستای ایجاد مرجع متمرکز اطلاعاتی و تحقیقی به منظور ارائه بهترین رویه‌ها براساس اطلاعات مستدل جهت سازماندهی اقدامات سایر کشورهای دنیا در برخورد با مهاجرت شکل گرفته و نظام یافته است.[11]

 

2-1-4. مبحث ت: دستاوردهای سازمان بین‌المللی مهاجرت

تجربه سازمان بین‌المللی مهاجرت در حوزه اقدام مهاجرت و توسعه آن، بیانگر این مطلب می‌باشد که استراتژیهای مشارکت مهاجران در توسعه و بازسازی کشور مبدأ امکان‌پذیر است و این امر می‌بایست توسعه یابد. پروژه‌های انجام شده توسط این سازمان این دیدگاه را تقویت می‌نماید که مهاجران کشورهای درحال توسعه مهارتها، تخصص و ابزارهای مالی ارزشمندی برای کشورهای مبدأ ایجاد می‌نمایند و مهاجران نیز برپایه نفع و انگیزه شخصی اقدام به مشارکت می‌نمایند، مشروط بر اینکه فرصتهای پیشنهاد شده موثق باشد و همچنین از طرف دولت کشور مبدأ نیز مورد حمایت قرار گیرد.[12]

سازمان بین‌المللی مهاجرت توانسته است فعالیتهای عامه مهاجران و سیاستهای رسمی توسعه کشورها را به یکدیگر نزدیک نماید. این امر موجب می‌گردد که خلاقیتهای مهاجران، مؤثرتر و پایدارتر گردد و به تبع خود کنترل بهتر مزیتهای بالقوه مهاجرتهای کاری را برای کشورهای مبدأ و مقصد و همچنین برای مهاجران و خانواده‌های آنها فراهم آورد.

سازمان بین‌المللی مهاجرت که به پشتوانه سازمان ملل متحد تأسیس گردیده است، تلاش می‌نماید با مرکزیت تحقیقاتی و مطالعاتی، پدیده مهاجرت را جهت‌دهی و سازماندهی نماید. ولی سایر سازمانهای بین‌المللی از جمله سازمان بهداشت، مرکز بین‌المللی مهاجرت و بهداشت، سازمان بین‌المللی کار، اداره کمیساریای عالی حقوق بشر و پناهندگان و سازمانهای کلیدی جامعه مدنی، نیز پدیده مهاجرت را مورد بررسی قرار داده‌اند.[13]

[1] – به پیشنهاد دبیرکل سازمان ملل متحد، آقای بان کی مون، به منظور توجه بیشتر در جهت حمایت از حقوق مهاجران، از سال 2008 میلادی روز هجدهم دسامبر، ازطرف سازمان ملل به عنوان روز بین‌المللی مهاجران (International Migrants Day) نامگذاری گردید.

[2] – عباس تشکری، پیشین، ص 47

[3] . statement by IOM at the high level Asia Pacific Conference for the World Summit on the Information Society Preparatory Meeting for Tunis Phas of WSIS, OP. Cit, p.4

[4]– “Managing for Benefit of All The International Organization for  Migration in Brief”, OP, Cit., p. 1

[5]– “Strategic focus & mission”, IOM publication series, December 2008, p. 2

[6] – به طور مثال می‌توان به اجلاس مقدمات سران کشورهای آسیایی- اقیانوسیه که درخصوص «ارتباط مهاجران با پیشرفت صنعت اطلاعات و ارتباطات» که در سال 2005 میلادی در تهران برگزار گردید، اشاره نمود.

[7]– “Managing migration for the benefit of all the International organization for migration in brief”, OP. cit., pp. 1-30

[8] – آخرین گزارش سازمان بین‌المللی مهاجرت که در سال 2007 میلادی انتشار یافته است، بر هزینه‌ها و مزایای مهاجرت بین‌المللی تمرکز دارد.

[9]– “Strategic focus & mission”, OP. cit., p. 1

[10]– اگرچه سازمان بین‌المللی مهاجرت هیچ قیمومیت قانونی ندارد، ولیکن حقیقت این است که فعالیتهایی که این سازمان در حمایت از حقوق بشر انجام می‌دهد دارای آثار یا نتایج حمایت از اشخاص درگیر در مهاجرت می‌باشد جهت کسب اطلاعات بیشتر ر.ک. به رضا موسی‌زاده، سازمانهای بین‌المللی، تهران، انتشارات نشر میزان، چاپ هشتم، پاییز 1386

[11]– “Stratgic focus & mission”, OP, cit., p. 3

[12]– Statement by IOM at the high level Asia Pacific conference for the world summit on the information society regional preparatory meeting for Tunis phas of WSIS, OP. Cit., p.3

[13]– Paul, Hunt, etc., OP. Cit., p. 13

                                                    .