رشته حقوق

ساخت اجتماعی واقعیت

دانلود پایان نامه

2-5-2-4-4- گفتمان در آینده پژوهی پساختارگرا و انتقادی
اگر آینده‏پژوهی پساساختارگرا و انتقادی درقلمرو آینده‏پژوهی بحساب آید، که در آن بر نقش زبان در ساخت اجتماعی واقعیت آینده، و گشودن آینده‏ها بر اساس تحلیل لایه‏های عمیق پدیده‏های اجتماعی تأکیدمی‏شود، بنابراین تمام آینده پژوهانی که در این چهارچوب معرفتی فعالیت می‏کنند، بطور مستقیم یا غیر مستقیم تحت تاثیر نظریه گفتمان و گفتمان انتقادی قرار می‏گیرند.
سهیل عنایت اللهاز آینده‏پژوهانی است که بطور مستقیم بهاهمیت مفهوم گفتمان توجه می‏کند. او بر اساس رویکردهای پساختارگرایی، و تبارشناسی تلاش می‏کند تا از سطح ظواهر و نمود پدیده‏های اجتماعی عبور نماید. او به دنبال ترکیب، یکپارچه‏سازی دیدگاه‏های تجربی، تفسیری، انتقادی است. بنابراین تحلیل لایه‏ایرا به عنوان یک روش نو با رویکرد ترکیبی و یکپارچه آینده‏پژوهی افقی و عمودی مطرح می‏کند. در تحلیل لایه‏ای هیچ‏گاه از آینده‏پژوهی افقی غفلت نمی‏شود، بلکه علاوه بر ظواهر و شواهد عینی به ریشه‏هایعمیق‏تر هم پرداخته می‏شود. هدف از تحلیل لایه‏ای پیش‏گویی نیست، بلکه خلق آینده‏های بدیل بر اساس گشودن پنجره‏هایی به زمان گذشته و حال است. عنایت‏الله برای اندیشه‏ورزی انتقادی از جعبه ابزار پساختار‏گرایی استفاده می‏کند. جعبه‏ابزار آینده‏پژوهی پساختارگراپنج مفهوم در بر دارد که شامل ساختارشکنی، در این مرحله متن مورد مطالعه(جهان‏بینی، کتاب، پدیده‏ی اجتماعی و غیره) به اجزای مختلف شکسته می‏شود و این سئوال مطرح می‏شود که چه بخشی از این پدیده قابل رویت است؟ کدام بخش از آن پنهان است؟ بخش آشکار پدیده چیست؟ بخش ناپیدا و پشت پرده چیست؟ تبارشناسی، یعنی این که پدیده چگونه در گفتمان‏های مختلف در افق زمان سفر کرده و دچار تحول شده است. سئوالی که مطرح می‏شود این است که چگونه گفتمان‏ها در ساختن وضعیت فعلی نقش داشته‏اند؟ فاصله‏گیری، یعنی فاصله‏گیری از تسلط زمان حال. می‏توان از طریق آرمان‏شهر‏ها آینده‏هایی خلق کرد که بسیار متفاوت و متمایز از وضعیت‏های زمان حال باشد. گذشته‏ها و آینده‏های بدیل،علاوه بر آینده‏های بدیل، در چهارچوب انتقادی گذشته و تاریخ هممساله‏دار می‏شود. یعنی حقیقت پنداشتن تاریخ به شدت مورد سئوال قرار می‏گیرد. از گذشته تعبیرهای مختلفی می‏شود. برخی از آنها شرایط زمان حال را توجیه می‏کنند. برخی از تاریخ‏ها اعتبار ندارند. سئوالاتی در زمینه تاریخ‏ها مطرح می‏شود. نظام‏بخشی مجدد دانش، این مفهوم با آینده‏پژوهی تمدنی سر و کار دارد(Inayatullah,2002: 479-491).تحلیل لایه‏ای عنایت الله چهار سطح دارد. لیتانی، علل اجتماعی، گفتمان/جهان‏بینی، و اسطوره /استعاره. عنایت الله روش تحلیل لایه‏ای خود را به شرح زیر بیان می‏کند، لایه لیتانی، سطح نخست هر پدیده است. با روند‏های کمی، مسایل و مشکلات ملموس سر وکار دارد. مثل وضعیت وخیم نسبت‏های مالی، بحران‏هاو شورش‏های اجتماعی و غیره. علل نظام‏مند اجتماعی، از جمله عوامل اجتماعی، فناورانه، اقتصادی، سیاسی و غیره. مثلا افزایش نرخ سال‏مندی و امید به زندگی در این سطح است. تفسیر‏هابر اساس داده‏های کمی انجام می‏شود. معمولا تحلیل‏های کمی که توسط سازمان‏های بازنشستگی انجام می‏شود در این سطح است. در این سطح گفتمان‏ها به چالش کشیده نمی‏شود بلکه پرسش از سیستم بازنشستگی است که بطور نظام‏مند بتواند بر لایه اول تاثیر بگذارد.سطح گفتمان و جهان‏بینی. این سطح نقش مشروعیت‏بخشی به سطح نظام و پارامترها و کنش‏های لایه اول را دارد. یعنی این لایه‏های سطحی‏تر، کمی‏تر، و قابل رویت پدیده اجتماعی بر لایه‏ی عمیق‏تر گفتمان‏ها و جهان‏بینی‏های قرار دارد، که این گفتمان‏ها با ظرفیت فوق‏العاده‏ای دارند که کنش‏ها و ساختارهای اجتماعی منجر می‏شوند.سطح استعاره و اسطوره. در این سطح داستان‏های عمیق و الگوهای جمعی یعنی ناخودآگاه جمعی قرار دارند(815-829:1998(Inayatullah,. شکل 2-11دیدگاه لایه‏ای عنایت الله را از پدیده اجتماعی نشان می‏دهد.
لیتانی
روندهای کمی و مسایل(که اغلب مبالغه می‏شود و برای مقاصد سیاسی استفاده می‏شود)
علل اجتماعی
شامل عوامل اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و تاریخی
گفتمان‏ها/جهان‏بینی‏ها
ساختارهای عمیق‏تر اجتماعی، زبان‏شناختی، فرهنگی
استعاره و اسطوره
ساختارهای عمیق‏تر اجتماعی، زبان‏شناختی، فرهنگی
شکل (2-11) تبیین لایه‏ای عنایت الله از پدیده اجتماعی و مدل تحلیل لایه‏ای
(:8201998(Inayatullah,
عنایت الله، درروش تحلیل لایه‏ای، کم‏تر به دنبال پیش بینی یک آینده‏ی خاص است، بلکه با گشودن فضای حال و گذشته، با خلق گفتمان‏های سازنده به دنبال گشودن آینده‏های بدیل است
(عنایت‏الله، 1388:10). در واقع او برای خلق فضاهای تحول آفرین، گفتمان‏های را مورد توجه قرار می‏دهد. از نظر دیتور توجه عنایت‏الله بر ساختارهای عمیق‏تر اجتماعی، فرهنگی، زبان‏شناسی باعث شد تا آینده‏پژوهی از جایگاه ” فرزند نامشروع اثبات‏گرایی(پیش‏بینی) به جایگاه تحلیل‏های عمیق، تفسیری و قوم‏نگاری (معنابخشی به داده‏ها)برای تحول‏آفرینی ارتقا یابد(Inayatullah,2004:9).
2-5-4-5-نقش گفتمان‏ها در ساخت واقعیت اجتماعی آینده‏های بدیل
بر اساس نظریه گفتمان(لاکلاو و موفه) و نظرات پساختار گرایان، گفتمان جهان اجتماعی را در قالب معنا بر می‏سازد. یعنی هر گفتمانی که غلبه کند، جهان اجتماعی متناسب با خود را خلق می‏کند. مثلا تسلط گفتمان ” شهر بزرگ” موجب مهاجرت، تراکم جمعیت در شهرها، ترافیک در شهرهای بزرگ و گسترش آلودگی در محیط زیست ناشی از شهری کردن می‏شود. نکته مهم این است که نسبت دادن معنا به پدیده‏ها در چهارچوب گفتمان‏های متفاوت نیز منجر به کنش‏های متفاوتمی‏شود. به عنوان مثال پدیده ترافیک در گفتمان” شهر بزرگ” به معنای کمبود بزرگ راه‏ها، معنایابی می‏شود، بر همین اساس کنش‏های سیاستی حول” ساخت و ساز بزرگراه‏های طبقاتی”شکل می‏گیرد. بنابر ایندر یک امتداد معنایی و سازه گفتمانی آینده‏های بدیل نیز بر ساخته می‏شود. مثلا یکی از آینده‏های بدیل تحت تاثیر “گفتمان شهر بزرگ” ممکن است این باشد که خود راه حل یعنی (ساختن بزرگراه‏های طبقاتی) در یک رابطه دو سویه، موجب بازتولیدمساله از طریق تحریک خودروسازان به عرضه بیشتر خودرو شود. و عرضه خودرو بیشتر نیز موجب تشویق به ساختن جاده‏های بیشتر گردد و این آینده‏ی گردابه‏ای می‏تواند براساس تسلط و بازتولید گفتمانی تشدید شود.درحالی کهپدیده ترافیک در گفتمان دیگرمثلاکیفیت زندگی ومراقبه، به مفهوم زیاده خاهی و حرص معنایابی می‏شود. نکته مهم این است، که زبان صرفاً مجرایی برای عبور اطلاعات نیست، بلکه کلیت یا منظومه معنایی است که جهان اجتماعی آینده را برمی‏سازد. در واقع با تغییر زبان، یعنی نسبت دادن معناپدیده در چهارچوب، جهان اجتماعی آینده را خلق می‏‏شود. در حقیقت تغییر در گفتمان باعث تغییر در آینده‏ها می‏شود. بر این اساس در گفتمان دوم کهپدیده ترافیک در چهارچوب گفتمان کیفیت زندگی و مراقبه، به معنای حرص و آز معنایابی می‏شود، کنش‏های خاص منجر به ساخت اجتماعی واقعیت آینده می‏شود. در این گفتمان برای حلمساله ترافیک ممکن است، در محلات باغچه‏هایی ایجاد شود، افراد بجای این که با خودرو وارد خیابان شوند تشویقگردند تا بافعالیت‏های باغبانی به تعدیل زیادخواهی خود پرداخته،و از خود مراقبه کنند. در واقع باغ، باغچه، و محیط سبز دراین گفتمان به معنای محل اندیشه ورزی عمیق، تعدیل حرص و آز، حتا محل شفابخشی معنایابی شود.
شکل (2- 12) نقشگفتمان‏های شهر بزرگ و گفتمان مراقبهدر ساخت اجتماعی واقعیت آینده‏های بدیل ترافیک
شکل 2- 12نشان می‏دهد معنا دادن به پدیده ترافیک در چهارچوب موجب خلقآینده می‏شود، و تغییر معنا نیز موجب تغییر در ظهور آینده‏ها می‏گردد.

مطلب مشابه :  رحم چایگزین از دیدگاه قرآن

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید