2.1.5. جایگاه ابن‌الماهیار در انتقال تراث تفسیری امامیه
همانگونه که پیشتر نیز گفته شد کتب چهارگانه تفسیری و بقیه آثار ابن‌الماهیار به طور کامل بدست ما نرسیده است. روایات تفسیری او، مانند بسیاری از میراث مکتوب شیعه به صورت تک تک و جزء جزء به جوامع حدیثی بعد از خود راه یافته است. به بیان دیگر، نیز سرنوشتی که دیگر آثار اولیه را فرا گرفت، یعنی ورود محتویات و روایات آن‌ها به آثار جامع وکتب بعد از خود، برای آثار تأویلی و تفسیری ابن‌الماهیار پدید آمده است. اما با این وجود، استفاده و بهره‌ی اکثر مفسران متأخر ابن‌الماهیار، از روایات تفسیری او در کتب تفسیری و روایی خویش ، خود دلیل قانع و محکمی است که ابن‌الماهیار در انتقال میراث تفسیری امامیه نقش مهم و جایگاه عظیمی داشته است. چرا که تا دوران معاصر، اندیشمندان و دین‌پژوهان از روایات تفسیری او در کتب خود بهره جسته‌اند و به این روایات استناد می‌دهند.
شاید بتوان گفت دلیل دیگر بهره و استفاده‌ی مفسران و دین‌پژوهان از روایات تفسیری ابن‌الماهیار، محتوای روایات تفسیری ایشان، که در باب ولایت، امامت، محبت و دوستی اهل بیت ، دشمنی ایشان و … است، باشد. همچنین طبق استناد نجاشی که در این مثل و مانند آن نگاشته نشده است خود دلیل محکمی است که روایات تفسیری که، ابن‌الماهیار در کتب خود نگاشته و جمع‌آوری کرده است، بسیار مهم و از محتوا و مضمون ( که قبلا بدان اشاره شد و در ادامه نیز بیشتر توضیح داده می‌شود ) ارزشمندی برخوردار بوده است. شایان ذکر است ابن‌الماهیار در زمان غیبت صغری و در عصر می‌زیسته است که مکاتب، فرق کلامی و مذاهب مختلفی وجود داشته است، می‌توان گفت ایشان نیز برای حفظ و دفاع از میراث حدیثی و روایی تفسیری شیعه، اقدام به نگاشتن کتب در زمینه‌های مختلف داشته‌اند تا، این روایات و میراث سترگ را به نسل‌های بعد برسانند، که طبق شواهد موجود در این امر نقش بسزایی داشته‌اند. همه‌ی این دلایل و سخنان حاکی از جایگاه رفیع و ارزشمند ابن‌الماهیار در انتقال میراث تفسیری امامیه دارد.
2.1.6. محتوا و مضمون روایات تفسیری کتب ابن‌الماهیار
با توجه به نتایج جستجوها و کنکاش‌های صورت گرفته و داده‌های ذکر شده در کتب تراجم و رجال، ابن‌الماهیار دارای کتب و مصنفات متنوع در موضوعات و مباحث متفاوت از جمله تفسیر، تأویل، اصول، قرائت قرآن، دواجن و … است؛ همانطور که در بخش‌های مورد نظر بیان و تفصیل داده شد.
در این مقال و مکان مباحث و موضوعات روایات تفسیری ابن‌الماهیار مدّ نظر است. کیفیت روایات تفسیری ابن‌الماهیار از منظر محتوایی شامل روایات سوره ـ آیه شناخت، تأویلی، جری و تطبیق، مرتبط، تفسیری ـ تبیینی و … است. همچنین از منظر محتوا اکثر روایات ابن‌الماهیار هم مضمون، هم معنا با روایات کافی، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد ، مناقب آل أبی طالب لإبن شهر آشوب، محاسن برقی، تفسیر قمی و … است. از منظر سندی با توجه به اینکه ابن‌الماهیار بر صحیح بودن این روایات اطمینان داشته است؛ چرا که معنا و کاربرد حدیث صحیح در نزد متقدمان با متأخران متفاوت بوده است. روایات ابن‌الماهیار از اعتبار کافی برخوردار است و از طریق احادیث مشابه چه از لحاظ متنی و سندی روایات او تأیید و تقویت می شود.
2.1.7. منابع کتب ابن الماهیار
منبع و مصدر حدیثی یک کتاب را به دو روش می‌توان تشخیص داد مخصوصاً اگر کتاب حدیثی موضوع خاصی داشته باشد. روش اول وجود سند مشابه متکرری که به یک راوی صاحب کتاب در موضوع مورد نظر ختم شود. روش دوم افراد واسطه بین صاحب منبع پژوهش ما تا فرد آخر؛ که اگر افراد واسطه کتابی نداشته باشند و یا کتاب به آن‌ها نسبت داده شود که در موضوع کتاب مورد نظر ما نیست، پس فرد آخر منبع می‌شود. اما اگر افراد واسطه تا راوی مورد نظر نیز صاحب کتاب باشند و کتاب آن‌ها در موضوع تفسیر باشد، در این موارد تردید می‌کنیم و احتمال می‌دهیم هر یک از این‌ها منبع احتمالی راوی مورد نظر (ابن‌الماهیار) است. به عبارت دیگر اگر در بین روایات سند مشابه وجود نداشته باشد ولی در لابه لای اسناد افرادی باشند که دارای کتاب تفسیر باشند احتمال می‌دهیم که منبع کتاب ابن‌الماهیار هستند.
منبع کتب ابن‌الماهیار به روش اول
1ـ مُحَمَّدُ بْنُ‏ الْعَبَّاسِ‏ رَحِمَهُ‏ اللَّهُ‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامِ بْنِ سُهَیْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْعَلَوِیِّ عَنْ عِیسَى بْنِ دَاوُدَ النَّجَّارِ قَالَ حَدَّثَنَا مَوْلَایَ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ … . عیسی بن داود النجار دارای کتاب التفسیر است.
2ـ وَ قَالَ أَیْضاً حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ… . جابر بن یزید أبو عبد الله الجعفی دارای کتاب تفسیر است. در بعضی موارد وسط سند قرار دارد.
3ـ وَ قَالَ أَیْضاً حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ‏ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ … . محمد بن خالد بن عبد الرحمن بن محمد بن علی البرقی له کتاب التفسیر.
4ـ وَ قَالَ أَیْضاً حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَهَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ … . محمد بن علی بن أبی شعبه الحلبی له کتاب التفسیر.
5ـ تأویله‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ‏ الْعَبَّاسِ‏ رَحِمَهُ‏ اللَّهُ‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّیَّارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَهَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ … . علی بن أبی حمزه البطائنی له کتاب التفسیر.
6ـ مُحَمَّدُ بْنُ‏ الْعَبَّاسِ‏ رَحِمَهُ‏ اللَّهُ‏ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْقَاسِمِ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّیَّارِیُّ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ… . یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ له کتاب تتفسیر القرآن و فضل القرآن. در بعضی موارد یونس بن عبد الرحمن فرد آخر سند و در بعضی موارد در وسط سند قرار دارد .
منبع کتب ابن‌الماهیار به روش دوم
1ـ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ قَالَ‏ کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ … . هشام بن سالم الجوالیقی له کتاب التفسیر.
2ـ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ‏ الْعَبَّاسِ‏ رَحِمَهُ‏ اللَّهُ‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَى عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ … . عبدالرحمن بن کثیر الهاشمی دارای له کتاب فضل سوره إنا أنزلناه است.
شایان ذکر است که یک راوی در بیشتر موارد کتب مشایخ خود را ، منبع روایاتش قرار می‌دهد. در مورد راوی مذکور نیز این امر به احتمال زیاد قابل صدق است چرا که مشایخ محمد بن‌العباس دارای کتبی در موضوعات تفسیر و فضائل بوده‌اند. از آن جمله: أحمد بن‌محمدبن‌سعید… عقده، محمد بن‌همام بن‌سهیل، محمد بن‌جریر بن‌یزید الطبری، محمد بن‌وهبان الدبیلی، علی بن‌العباس البجلی المقانعی، عبد العزیز بن‌یحیی الجلودی و أحمد بن‌هوذه الباهلی ست.
پس می‌توان گفت که ابن‌الماهیار اکثر روایات خود را از اساتید بزرگوار خود ویا کتب آنها اخذ کرده است. همچنین وجود سند مکرر مشابه همچون، عیسی بن داود النجار، جابر بن یزید، أبو عبدالله الجعفی، محمد بن خالد البرقی، محمد بن علی… الحلبی، به احتمال زیاد کتب این راویان و روایات آن‌ها از منابع ابن‌الماهیار می‌تواند باشد.
2.1.8. تفاوت پژوهه حاضر با کتاب تأویل ما نزل من القرآن الکریم
تأویل ما نزل من القرآن الکریم فی النبی و آله عنوان کتابی است حاوی روایات تفسیری ابن‌الجُحام که به تحقیق فارس تبریزیان الحسون نگاشته شده است. لازم به ذکر است زمانی‌که این طرح انتخاب و تصویب شد، با توجه به جستجوهای انجام شده از وجود کتاب تأویل ما نزل من القرآن الکریم فی النبی و آله اطلاعی یافت نشد و در میانه پژوهش به این کتاب دست یافتیم که بازیابی روایات ابن‌الماهیار انجام شده بود؛ با پیشنهادات استاد راهنما اقدامات ذیل جهت تکمیل طرح برای پرهیز از تکراری شدن انجام شد:
1ـ افزودن دو پرسش ذیل به طرح پژوهش که در این کتاب به آن‌ها پرداخته نشده و صرفاً گردآوری محض بوده است.
الف) گونه‌شناسی روایات تفسیری ابن‌الماهیار

                                                    .