رشته حقوق

رستم و اسفندیار

دانلود پایان نامه

آن گاه که گشتاسپ از پدرش، درخواست کنار رفتن از پادشاهی میکند تا خود به جای او بنشیند، لهراسب در نصیحت وی، برخی صفات گشتاسپ را بازگو میکند؛ صفاتی چون تند بودن، بلندی جستن، پایگاه خود را نشناختن:
بـــه گشتــاسپ گــفت: ای پســر گوشدار کـــه تنـــدی نـــه خــوب آیــد از نامدار …
جــــوانی هـــنوز، این بلـــندی مجـــوی سخـــن را بســـنج و بـــه انـــدازه گـــــوی
(فردوسی،622:1389،ب46-42).
تا اینکه در داستان رستم و اسفندیار علاقهی فراوان او به تخت و تاج پادشاهی به روشنی نمایان میگردد. به طور کلی میتوان گفت در سخن فردوسی گشتاسپ پس از پذیرفتن و گسترش دادن دین زرتشتی، از جنبهی آیینی دور میگردد به گونهای که نشانههایی از سرپیچی و عدم پایبندی به آموزههای دین در شخصیت او به چشم میخورد. او شخصیتی پیمانشکن است و نسبت به حفظ جایگاه خود حرص و طمع دارد و حتی برای ادامه یافتن ایدهآل خود پدر و برادرش(زریر)، و بعدها هم پسرش اسفندیار را به کام مرگ میفرستد. افزون بر آز ورزی و پیمان‌شکنی نسبت به کردگار و فرزند، غفلت و کوته اندیشی گشتاسپ نیز در شاهنامه آشکار است. او بدگوییهای گَرزم را در حق اسفندیار میپذیرد:
بـــــدان ای شــــــهنشاه کـــــاسفندیار بـــــسـیچد همـــــی رزم را روی کـــــــار
بســـی لشـــکر آمــــد بـــه نـزدیک اوی جــهانــــــی ســــــوی او نهــــادست روی
بــــرآن است اکنـــون کـــه بـنــدد تو را بـــه شاهــــی همـــی بـــد پسندد تــــو را
(همان:670،ب877-875)
از دیگر نمونههای دور شدن گشتاسپ از شخصیت دینی، پیمانشکنیهای مکرر اوست.گشتاسپ پس از این که دخترانش به دست ارجاسب تورانی در رویین دژ، به اسارت برده میشوند، خطاب به اسفندیار میگوید:
پـــــذیرفــــتم از کردگــــــار بلنـــــــد کـــه گـــــر تو به توران شـــوی بـــی گزند
بــــه مـــردی شـــــوی در دم اژدهـــــا کنــــی خــواهـــــران را زتـــرکان رهـــــا
ســــپارم تـــــو را تـــــــاج شاهنشهــی هــــمان گــــــنج بـــی رنــج و تخت مهی
(همان:688،ب487-485)
که همگی این موارد در تعارض با آموزههای دین زرتشتی است و نمایانگر بد دینی و چرخش شخصیتی گشتاسپ (از خوب به بد) است به همین دلیل در شاهنامه گشتاسپ شخصیتی منفی دارد.
در آغاز تعریفی از قدرت را ذکر میکنیم سپس به بررسی آن در شخصیت گشتاسپ میپردازیم. «قدرت، یعنی تحمیل ارادهی کسی بر دیگران»(رحیمی،11:1376). برتران دوژوِوِنل که در این باره- مقولهی قدرت- صاحب آثار گران‌قدری است مینویسد: «بی آنکه بخواهیم قدرت را تعریف کنیم میتوانیم آن را همچون نیرویی دائمی شرح دهیم که عادتاً ازآن پیروی میشود و وسایل مادی اجبار را در اختیار دارد، و پشتیبانش عقیدهای است که مردم دربارهی نیروی آن دارند. چنین اعتقادی که مردم دربارهی مشروعیتش دارند، و نیز امیدی که به خیر آن بستهاند، پشتیبان قدرت است»(همان).
قدرت در اصطلاح دانش جامعهشناسی به معنای توانایی افراد یا اعضای یک گروه برای دستیابی به هدفها و یا پیشبرد منافع خود از راه واداشتن دیگر افراد جامعه به انجام دادن کاری خلاف خواستهی آنهاست (گیدنز،238:1376). این تعریف در واقع مصداق عملکرد گشتاسپ است. او دارای شخصیتی قدرت‌طلب و خودخواه و حتی حسود است. او پسرش را رقیب خود در قدرت به شمار میآورد و همهی عواطف انسانی خود را فدای حرص و طمع خود میکند.
در ادبیات کهن، قدرت‌طلبی و ثروت و دوستی و حب جاه و مال معمولاً در عرض یکدیگر آورده شده است….بنابراین در ادبیات ایران، قدرت و ثروت هر دو از علل از خود بیگانگی انسان شمرده میشود (رحیمی،105:1376). همچنان که حافظ میگوید:
حافظ ار بر صدر ننشیند ز عالی منصبی است عاشق دُردی کش اندر بند جاه و مال نیست (حافظ،791:1381)
«بررسی پدیدهی قدرت در شاهنامه از این رو جالب توجه است که این شاهکار حماسی، تنها به بیان رویدادهای نظامِ پهلوانی نمیپردازد، بلکه در میان داستان های آن، حکمت و اخلاق نیز موج می زند و به حکمت عملی که سیاست باشد،… در این اثر توجه شده است. در هر رویداد شاهنامه، دست قدرت در کار است و حوادث بیشتر بنا به ملاحظاتِ سیاسی روی میدهند و برخوردها و کشمکشها میان شاهان و دارندگان قدرت است»(اصیل،3:1369).
4-9-4. عقدهی قدرت خواهی و حقارت در شخصیت گشتاسپ:
عقدهی حقارت اصطلاح مشهور روانشناسی فردی است که برای نخستین بار توسط آدلر مطرح شد. گرچه بسیاری از دانشمندان علوم انسانی همچون استاندهال، ژانه و فروید، قبل از آدلر آن را به کار گرفته بودند اما تنها آدلر بود که با تشریح و توصیف دقیق و صحیح از عقدهی حقارت، به آن عمق و مفهومی تازه بخشید و آن را اساس تمام نظریات روانشناسی فردی قرار داد(آدلر،55:1370). فرد دارای عقدهی حقارت، برای رسیدن به برتری و قدرت به هر حیلهی پست و بیارزشی دست میزند، که آن شامل تحمیل نمودن کارها و وظایف ناخوشایند، مطالبهی خواستههای غیر واقعی و توهمی، پر توقّع بودن از دیگران، مقصر دانستن دیگران نسبت به اشتباهات و قصورهای خود، تشویش و هراس داشتن و اصولاً هر راهکار دیگری که ظاهراً حقارت وی را به صورت سود و منفعتی برای وی تبدیل نماید(ایون،102:2003). مجموعه ویژگیهای رفتاری فرد دارای عقدهی حقارت، او را به سوی رفتارهای غیر اجتماعی میکشاند، که از مجموعهی این نوع رفتارها، وی به فردی غیر اجتماعی و یا با روابط ناسالم اجتماعی تبدیل میگردد.
همان‌گونه که پیش‌تر، در روانکاوی شخصیت اسفندیار از دیدگاه یونگ بیان شد؛ گشتاسپ در آغاز جوانی دچار خودبینی زیادی بوده و همین غرور بیجا او را وادار کرد که پدرش را مجبور به واگذاری تاج و تخت پیش از موعد مقرر کند. و چنان محو این قدرت و اریکه پادشاهی بود که بعدها هم پسرش را به قتلگاه فرستاد. با توجه به متن شاهنامه ما از کودکی گشتاسپ و کیفیت آن خبری در دست نداریم ولی با عملکردی که در قبال پدرش لهراسپ و بعدها در قبال فرزندش اسفندیار صورت میدهد، به نظر میرسد تا حدودی ریشه در کودکیاش داشته باشد همان چیزی که در نظام یونگ عقده نامیده میشود.
ناخودآگاه شخصی به باور یونگ از همهی کیفیات و ویژگیهایی تشکیل یافته است که زمانی خودآگاه بودهاند ولی به دلایلی واپس زده و طرد گردیدهاند. محتویات ناخودآگاه شخصی ممکن است به خودآگاه بیایند، و از این رو میان این دو منطقهی شخصیت تبادل فراوان صورت میگیرد(سیاسی،73:1367). فروید نیز علت پدید آمدن عقده را زمانی میداند که تمایلات ارضا نشود و پیوسته پس زده و در ناخودآگاه انباشته شود. در چنین حالتی، میان “من” و ناخودآگاه کشمکش پدید میآید. پیشگیری از تمایلات غریزی، چه به سادگی و چه همراه برخی تهدیدها، سبب سرکوب شدن تمایلات غریزی و پدید آمدن عقدهها میشود(امامی،137:1377). با توجه به این سخنان میتوان گفت، عقدهی قدرتطلبی گشتاسپ که در دورهی جوانی به صورت درخواست تاج و تخت از پدرش بروز میکند، به دلیل رد درخواست اولیه او توسط لهراسپ این عقده برای مدتی فروکش میکند حتی گشتاسپ برای واپس زدن عقدهی قدرتطلبی راهی هند و سپس برای بار دوم رهسپار روم میشود. ولی این عقده همچنان در ضمیر او وجود دارد تا اینکه با سخنان قیصر روم عقدهی قدرتطلبی گشتاسپ برای دیگر بار بروز میکند و به پدرش و ایرانیان پشت میکند. و قیصر روم که قصد باژ خواهی و نابودی ایران را داشت؛ گشتاسپ ضمن تأیید کردن سخنانش او را برای نابودی ایران تحسین میکند:

مطلب مشابه :  بررسی رابطه بین

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید