رشته حقوق

دوره پهلوی اول

دانلود پایان نامه

د-1) دوران پهلوی اول
در اوایل قرن حاضر ( 1300 ) مبارزه سراسری با پشه مالاریا در گیلان، مازندران و استرآباد آغاز شد. در راستای این حرکت کوبیدن قسمتهایی از بارو و حصار قدیمی استرآباد و پرکردن خندق بیماریزای دور باروی شهر در دستور کار قرار گرفت. تا این تاریخ هنوز شهر شکل قلعهای داشت و ویرانههای برج و بارو و دروازههای قدیمی پا بر جا بود. شهر تا این دوره در داخل برج و باروی خود رشد کرد.
بر روی باروی قسمت شرق هنوز ویرانههای قلعه محمدحسن خان باقی بود که آنرا همان قلعه کهنه فعلی دانستهاند. یک ضلع باروی شهر از دروازه مازندران (فلکه مازندران فعلی) شروع و به دروازه چهل دختران (فلکه امام رضای فعلی) میرسید. ضلع دوم آن از دروازه چهل دختران شروع و به دروازه بسطام (فلکه کاخ فعلی) وصل میشد.
اواخر دوره قاجار و دوره پهلوی اول مصادف با ورود عناصر دنیای مدرن به شهرهای ایران است. اولین این عناصر خیابانهای چلیپایی و عمود برهم است. این خیابانها با ساخته شدن بر روی بافت قدیم و تاریخی شهر و یا برج وباروی آن، زمینهساز حضور عناصر دیگری چون ساختمان شهربانی و شهرداری، مریضخانه، سینما و … در مجاورت خود میشوند. این عناصر در دوره پهلوی اول و دوم در شهر گرگان به شرح زیر در تذکره ها و اسناد تاریخی نام برده شدهاند:
خیابان ها: اولین خیابان اصلی شهر، خیابان میدان عباسعلی به فلکه مرکزی (میدان شهرداری فعلی) که در حال حاضر خیابان امام خمینی نام دارد، با تخریب خانههای مسیر در سال 1311 شمسی آغاز یافت. این خیابان اوایل سنگفرش بود.
سپس خیابان سرپیر (شهدای فعلی) و بعد از آن خیابان مولن روژ ( 5 آذر فعلی) و در نهایت خیابان سرخواجه را از سال 1318 ه ش شروع به ساختن نمودند. خیابان شالیکوبی (ولیعصر فعلی) نیز در سال 1315 ه ش احداث گردید ( سازمان نقشه برداری، عکس هوایی). نقشه شماره 3-10 موقعیت گذرهای دور پهلوی اول را نمایش میدهد.
( نقشه شماره 3-10 ) بافت شهر در انتهای دوره پهلوی اول
منبع: سازمان نقشه برداری کشور، عکس هوایی سال 1335
کاروانسراها: در سطح شهر چندین کاروانسرا محل اقامت کاروانهای مقیم شهر بودند. دو کاروانسرا در غرب گذر سرچشمه قرار داشت که متعلق به شخصی کلیمی بود که به آن کاروانسرای مهدی جهود و بعدها کاروانسرای خانه ماشین میگفتند. کاروانسرای دیگر در میدان عباسعلی بنام کاروانسرای کلبعلی وجود داشت که هنوز ویرانههای آن پابرجاست.
کاروانسرای حاج عباس شفیع در راسته بازار کهنه نزدیک میدان قیصریه واقع بود که از یک طرف به راسته کفشدوزان (مکتب حسین فعلی) متصل میگردید. کاروانسرای حاج محمد تقی خان (هزار جریبی) نیز بسیار معتبر و در راستهای به همین نام در بازار کهنه قرار داشت. از کاروانسرای بزرگ نعلبندان (کوچه باریک روبروی تکیه نعلبندان) نیز باید نام برد.
صنایع و کارخانجات: یکی از کارخانههای بزرگ و مهم آن زمان، کارخانه شالیکوبی، متعلق به پهلوی اول بود. این کارخانه در خیابان ولیعصر فعلی (کمی بالاتر از سینما کاپری) قرار داشت. بعلاوه در سراسر مسیر رودخانه زیارت که از جاده ناهارخوران به داخل شهر میرسید، آسیابهای مختلف قرار داشت و همگی آنها از نیروی آب این رودخانه به گردش در میآمدند. آسیابهای مهم این دوره عبارت بودند از: آسیاب دو سنگه، آسیاب پاچنار، آسیاب صفایی، آسیاب پور اکبر، آسیاب کر رجب، آسیاب آب چرخو و … چندین کارگاه صابون پزی نیز در سطح شهر مشغول به کار بودند؛ همچنین کارگاههای رنگرزی نیز در شهر فراوان بود و پارچههای کرباس، متقال و بافتنیهای دستی را سفارشی رنگ میکردند.
ادارات وسازمان ها: بعد از اینکه تلفن مغناطیسی در سال 1305 ه ش در گرگان مورد بهره برداری قرار گرفت، برای اولین بار تلفن خودکار در سال 1343 ه ش بکار افتاد. در سالهای 1307 ش، اولین ژنراتور مولد برق در استان مازندران به قدرت 150 کیلو وات ساعت در استرآباد نصب گردید. بعدها با تاسیس وزارت برق در سالهای 1344 « روشنایی گرگان » خریداری و شرکت راساً در سال 1346 ه ش مستقل اعلام شد.
اولین اداره سجل احوال استرآباد در شیرکُش و سپس در محله پاسرو (در حاشیه مسجد جامع فعلی) قرار داشت اما در سال 1312 شمسی اداره کل آمار و ثبت احوال جایگزین اداره قبلی شد. ساختمان باغ کشاورزی و شهربانی استرآباد نیز در سال 1315 ه ش ساخته شد. اولین سینما در گرگان در حدود سالهای 1315 ه ش توسط شخصی ارمنی تاسیس شد. این سینما در مکان قبلی چاپخانه گرگان که فعلاً بانک ملت است (جنب دهنه اول بازار نعلبندان) واقع شده بود. سپس سینما دیانا (رویا) در محل هتل میامی (ساختمان ضلع شرقی فلکه شهرداری) تاسیس شد و بعد سینما مهتاب، امپایر، مولن روژ و کاپری مورد بهره برداری قرار گرفت.
در سال 1317 ه ش ساختمان فرمانداری و ارتش که از سال 1312 عملیات ساخت آن شروع شده بود مورد بهره برداری قرار گرفت. سپس دبیرستان ایرانشهر بازگشایی شد. ساختمانهای دیگر شهر از جمله اداره دارایی ، بانک ملی، اداره راه، شهرداری، امنیه (ژاندارمری)، صحیحه (بهداری)، عدلیه (دادگستری) و ارتش منظم و کلاسیک (در پادگان) در دوره رضا شاه و در همین سالها ساخته شدند. بعلاوه قسمتهای دیگر از برج و باروها و خندقهای اطراف شهر را به همت شهرداری و استفاده از نیروی کارگران ساده بویژه قزاقهائی که تازه وارد شهر شده بودند تخریب و هموار کردند.
مدارس: اولین مدرسه دخترانه در گرگان در آذر 1305 ه ش بنام « دبستان دوشیزگان» تأسیس شد. چندسال بعد این مدرسه تبدیل به دبیرستان گردید. « مدرسه ملی حسینی » که مدتی در دربنو و میخچه گران دایر بود در سال 1323 ه ش تبدیل به مدرسه عنصری شد و در محله باغشاه مشغول به فعالیت گردید. همزمان با این مدرسه، مدرسه فردوسی و بعدها دبیرستان ایرانشهر ( 1317 ش)، دقیقی، منوچهری (واقع در ضلع شمالی میدان شهرداری) ناهید، شیر و خورشید و … احداث گردیدند.
شهر گرگان در اواخر دهه 1340، 7 دبستان پسرانه، 6 دبستان دخترانه، 3دبیرستان پسرانه و 3 دبیرستان دخترانه داشت. بعلاوه یک دبیرستان بازرگانی، آموزشگاه عالی جنگلبانی و یک کودکستان (ایران) را باید به این تعداد اضافه نمود ( مهندسان مشاور پارت، 1391: 221-242).
با توجه به عناصر خدماتی که در فوق برای شهر گرگان در این دوره نام برده شد و مقایسه آن با دورهی پیشین میتوان به حضور هر چه پر رنگتر عناصر مدرن در این شهر پی برد.
این عناصر که از دوره پهلوی اول در بافت قدیم احداث شده بودند، با وجود خیابانکشیهای مستقیم، حضور خود را هر چه بیشتر در بدنه این خیابانها جستجو کردند و از این راه، سازمان فضایی شهر کهن که در طول زمان شکل گرفته بود دستخوش تغییر و تحولی شد که نه در تکامل و در امتداد با آن، بلکه در انقطاع از آن بود. گسترش جدید شهر با گسست از بافت قدیم، رشد خود را در امتداد خیابان مییافت. از این جهت شهر گرگان تا دهه 1330 رشد بطئی و آرامی را در امتداد همین مسیرها دنبال کرده است، به طوری که اولین عکس هوایی که در سال 1335 برای این شهر تهیه شده (و تنها سند موجود و قابل استناد از آخرین تحولات کالبدی شهر در این دوره، قبل از رشد یکباره آن در دهههای بعد و پس از احداث خیابانهای جدید است) نشان دهنده همین امر است.
د-2) گرگان در اواخر دوره پهلوی و پس از انقلاب اسلامی
در دورههای حاضر، شهر به طرف جنوب و شرق رشد میکند. رشد آتی شهر مجدداً در قسمت شرق و جنوب شرقی است، اما در دهههای 50 و 60 به دلیل تحولات عمیقی که در رشد جمعیت و هجوم آن به سمت نقاط شهری در کل کشور به وقوع میپیوندد، بسیاری شهرها با رشدی ناگهانی رو به رو میشوند؛ شهر گرگان نیز از این تحولات بی بهره نبوده و رشد اصلی شهر که یکباره محدودههای قبلی و رشد کند دوران گذشته را پشت سر میگذارد، در همین سالها صورت میپذیرد.
نقشه شماره 3-11 شهر گرگان در سال 1353، روند رشد و جهتگیری شهر در این دوره را نمایش میدهد. در دهه بعد نیز، شهر به صورت پراکنده و در همه جهات به خصوص در امتداد خیابانهایی که در این دوران و دوران قبل از آن (دوره پهلوی اول ) ساخته شده، گسترده میشود.
در سالهای اخیر، شهر این الگوی رشد پراکنده و در همه جهات را به خصوص در جهت شمال شرق و جنوب (محور ناهارخوران) که هردو جهت از نظر حفظ منابع طبیعی شهر (زمین های مرغوب کشاورزی در شمال شرق و باغات و جنگل های شهر در جنوب) نامناسب بوده، دنبال کرده است.
( نقشه شماره 3-11 ) توسعه شهر تا سال 1353
منبع : آرشیو شهرداری گرگان – معاونت شهرسازی و معماری – ترسیم از نگارنده، 1393.
( نقشه شماره 3-12 ) نقشه شهر گرگان – سال 1365
منبع : آرشیو شهرداری گرگان – معاونت شهرسازی و معماری، 1393

مطلب مشابه :  متن کامل پایان نامه صندوق‌های سرمایه‌گذاری

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید