4-5-1-5- ماتریدیه
بر پایه اصل تنزیه در باب خداشناسی معتزله به نفی رؤیت خدا قائل شدند و آن را مستلزم جسم داشتن او و درنتیجه محال دانستند، اما ماتریدیان به رغم پذیرش اصل تنزیه و کاربست آن در دیگر مباحث خداشناسی، در باب رؤیت به جواز و امکان رؤیت خدا و تحقّق آن در روز قیامت برای مؤمنان قائل شده اند.
4-5-1-6- مرجئه
«مرجئه در مسأله رؤیت از دو نظر پیروی می کنند:
گروهی که به معتزله نزدیک اند، رؤیت را به هر حال باور ندارند.
این گروه گویند خدا را در جهان دیگر با چشم توان دید».
4-5-1-7- شیعه
شیعه معتقد است که خداوند هرگز نه در دنیا و نه در آخرت با چشم بشر دیده نمیشود. آنان حد اعلای ایمان را یقین قلبی میدانند که همان عین الیقین و شهود خدا با قلب است. پس خداوند با چشم دیده نمیشود، اما با دل دیده میشود.این موضوع در روایات شیعه خصوصاً شیعۀ امامیّه نمایان است. «جَاءَ حِبْرٌ إِلَى أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ هَلْ رَأَیْتَ رَبَّکَ حِینَ عَبَدْتَهُ فَقَالَ وَیْلَکَ مَا کُنْتُ أَعْبُدُ رَبّاً لَمْ أَرَهُ قَالَ وَ کَیْفَ رَأَیْتَهُ قَالَ وَیْلَکَ لَا تُدْرِکُهُ الْعُیُونُ فِی مُشَاهَدَهِ الْأَبْصَارِ وَ لَکِنْ رَأَتْهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِیمَان».‏
از میان فرق کلامی تنها دیدگاه شیعه است که منطبق با دیدگاه عارفان است. شیعه معتقد است که لقاءپروردگار یک ملاقات معنوی است و با چشم دل ممکن است.
4-5-1-8- رؤیت در دیدگاه عرفا
«در اصطلاح عرفا رؤیت عبارت از مشاهده به بصر است، خواه در دنیا و خواه در آخرت باشد و مراد از رؤیت در اصطلاح صوفیان رؤیت حق و لقاء او است که مَنْ کانَ یَرْجُو لِقاءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ رؤیت عیان در این جهان متعذر است».
کلام حضرت علی (ع) در کلام عارفان نیز بازتاب یافته است. عارفان دیدن خدا را با چشم دل ممکن میدانند. این دیدگاه عارفان منطبق با نظر شیعه است.
4-5-1-9- رؤیت از دیدگاه جامی
دیدگاه جامی در باب رؤیت حق در قیامت به گونهای با نظر اشاعره و ماتریدیه موافق است. او دیدار خداوند را در قیامت با چشم میپذیرد و به دیدار پروردگار در این دنیا نیز باور دارد، اما این دیدار در دنیا با چشم سر نیست، بلکه این دیدار به معنای رسیدن به کشف و شهود است و هرکس حجاب تعین از پیش چشم بردارد، حق را در تمام مراتب وجود می بیند و مشاهده می کند. او در این نوع دیدار با شیعه و عرفا همداستان میشود و به گونه ای شهود قلبی می رسد.
جامی معتقد به نوعی دیدار معنوی دراین دنیاست و دیدگاه معتزله را در باب نفی رؤیت نمیپذیرد.
رویش آن مظهر صافیست که برصورت اصل صورت اصل
آشکار است درو عکس جمال ازلی
چشم از پرتو رویش به خدا بینا شد
جای آن دارد اگر کور شود معتزلی
(دیوان، ص 108)
این ابیات را جامی در مدح امیرالمؤمنین علی (ع) سروده است و معتقد است که انسان می تواند به جایگاهی برسد که آینه جمال حق شود و جامع صفات او شود؛ علاوه بر این،اگر پردهها و تعین هستی کنار رود انسان با کشف و شهود به خداوند بینا میشود و میتواند حق را ببیند. او حتی معتزله را مورد سرزنش قرار میدهد، زیرا همانگونه که گفته شد معتزله دیدار خداوند را قبول ندارند.
جامی دیدار پروردگار را در آخرت از همۀ پاداشها برتر و بالاتر میداند و نعمت دیدار را در شمار پاداشهای اخروی آورده است.
وصف ریاض خلد ز واعظ چو بشنوی

                                                    .