در این جا شاید بتوان جمع بندی مختصری از نتایج مطالعات پیشین مرتبط با موضوعات زیست محیطی ارائه داد . شاید بتوان گفت که نکته بارز مطالعات پیشین این است که هر کدام با توجه به تخصص خود در یک زمینه ای خاص به نیروگاه اتمی بوشهر و اثرات آن توجه داشته اند .
پژوهش های پیشین به بررسی موردی پرداخته اند و اصلاً به جنبه های حقوقی نپرداخته اند . بررسی تحقیقات انجام شده در بخش منابع داخلی در دوره زمانی از ساخت نیروگاه و قبل و بعد از انقلاب اسلامی و در بخش منابع خارجی در سال های اخیر نشان دهنده این مطلب است که بدون تردید عزم راسخ جمهوری اسلامی ایران بر توسعه تکنولوژی نیروگاه های با مقیاس متوسط 360 مگاوات و راکتورهای تحقیقاتی سازمان انرژی اتمی ایران را بر آن خواهد داشت که با اتکا به نیروی انسانی متخصص و منابع داخلی به چنین دانشی دست یابد. ایران در زمینه ایمنی هسته ای و نیز ایمنی نیروگاه اتمی بوشهر با آژانس همکاری دارد. همکاری ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی در زمینه ایمنی هسته ای در چارچوب قراردادهای موجود انجام شده است.
این پژوهش در پی شناخت و معرفی نیروگاه اتمی بوشهر به عنوان یک نیروگاهی برای کاربرد ایمن از انرژی و فناوری های هسته ای است .
2 – 3 پیشینه تاریخی
برای آنکه پژوهش حاضر انجام شود لازم است سابقه و تاریخچه و تعاریف مفاهیم مطرح شده در محدوده موضوع پژوهش ، مورد بررسی قرار گیرد . لذا در این قسمت نگاهی تاریخی به مفاهیم مطرح شده در مسئله پژوهش انداخته می شود .
2 – 3 – 1 محیط زیست
در این بخش ابتدا اشاره ای به وضعیت محیط زیست خواهیم داشت ، سپس تاریخچه اجلاس و کنفرانس های زیست محیطی که به اهمیت رفتارهای زیست محیطی انسان ها پرداخته اند ، می پردازیم . بنابراین لازم است ابتدا محیط زیست تعریف گردد . محیط زیست از دو واژه محیط و زیست تشکیل شده که در فرهنگ فارسی محیط به معنای احاط کننده ، در برگیرنده ( فرهنگ معین ، 1385 : 201 ) و جایی که انسان در آن زندگی می کند اعم از کشور ، شهر ، جامعه یا خانواده و زیست نیز به معنای زیستن ، زندگانی و زندگی ( فرهنگ عمید ، 1382 : 163 ) تعریف شده است . بنابراین ، در اصطلاح محیط زیست زندگی کردن در محیط احاطه شده و محیط در بر گیرنده تعریف می شود . بدین ترتیب محیط زیست جدا از طبیعت و جامعه ای که انسان در آن زندگی می کند ، نیست و بر کنش های انسان تأثیر گذار و تحت تأثیر آنها است . محیط زیست ، مجموعه عوامل طبیعی ، مصنوعی و اجتماعی است که بشر مستقیماً با آن ها در تماس بوده یا خواهد بود . این تماس عبارت است از تغییراتی که بشر در محیط خود ایجاد می کند و اثراتی که محیط بر انسان دارد ، یعنی تأثیر متقابل انسان و محیط بر یکدیگر . ( فقیهی قزوینی ، 1375 : 138 و 139 )
2 – 3 – 1 – 1 وضعیت محیط زیست
به اعتقاد اکثر صاحب نظران ( امیل دورکیم ، اولوین تافلر ، کارل مارکس ، گرهارد و جین لنسکی و … ) تمدن بشر مراحلی را طی کرده است . مثلاً تافلر در کتاب موج سوم از سه مرحله ، کشاورزی صنعتی و فراصنعتی نام می برد و هر مرحله را به موجی تشبیه می کند که فراگیر بوده و تمامی حوزه های زندگی انسان را دست خوش دگرگونی و تلاطم قرار می دهد ( تافلر ، 1380 : 125 ) و ( گرهارد و جین لنسکی ، 1369 : 150 ) در اثر جامع شان با عنوان ” سیر جوامع بشری ” به بررسی و سیر تحولات جوامع بشری پرداخته اند . بر این اساس تعامل بشر به عنوان جزئی از طبیعت با محیط پیرامونش نیز دست خوش تلاطم و دگرگونی قرار گرفته که شامل سه مرحله می گردد : 1 . دوران تسلط طبیعت بر انسان 2 . دوران شروع تسلط انسان بر طبیعت 3 . دوران تسلط بلامنازع انسان بر طبیعت و تخریب محیط زیست ( فیروزی ، 1384 ، 11 ) . دوره اول در بر گیرنده عصری است – شامل جوامع متکی به شکار و جوامع متکی به کشاورزی ساده – این دوره با پیدایش و آفرینش انسان شروع می شود . در این دوره ، بشر کاملاً مقهور طبیعت بوده و قادر نبود دخل و تصرفی در طبیعت انجام دهد ، اعمال و رفتار انسان در این دوره تأثیر آنچنانی بر طبیعت نداشته است . در این دوره محیط زیست ، به صورت بکر و دست نخورده باقی مانده است . اما دوره دوم از زندگی انسان ، – دوره جوامع متکی بر کشاورزی پیچیده و اوایل دوران صنعتی شده جوامع غربی – دوران شروع غلبه و تسلط انسان بر محیط زیست است . در این دوره بشر با دستیابی به صنعت ماشینی و به وجود آوردن کارخانه های کوچک و بزرگ ، رابطه ی خود را با طبیعت متحول کرد و برای افزایش تولید ، منابع بیشتری را مورد بهره برداری قرار داد و در نتیجه استفاده بی رویه از طبیعت صدمات زیادی را به طبیعت وارد کرد و طبیعت رو به تخریب و نابودی گذاشت . در دوره سوم که از دهه 1970 به بعد شروع می شود ، بشر این امکان را یافت که با تصرفات بی رویه طبیعت را بر هم زده و علاوه بر تخریب محیط زیست ، آلودگی آن را نیز موجب شود . رفتار او در این دوره به گونه ای بود که فکر می کرد مالک زمین است ، نه ساکن آن . لذا پیشرفت خود را پیروزی به حساب آورد ، با این وجود ، این پیروزی تخریب بخش هایی از محیط زیست و طبیعت را در پی داشت .
انسان در دوران تسلط بلامنازع بر طبیعت ، در سرمستی ناشی از قدرت علمی و فنی خویش ، رویه و روالی را در پیش گرفت که زندگی خویش و ساکنین کره زمین را به خطر انداخته است . دستاوردهای قدرت علمی و فنی انسان ، هر چند منجر به پیشرفت هایی در بخش اقتصادی و تکنولوژیکی شد ، اما این دستاوردها دارای پیامدهای پیش بینی نشده ای بود که تخریب محیط زیست ، کاهش منابع زیر زمینی و تهدید زندگی انسان از جمله دستاوردهای پیش بینی نشده قدرت علمی و فنی است . این پیامدهای پیش بینی نشده ناشی از خودخواهی ها ، سودجویی ها و خودکامگی های انسان در این دوره است . بر این اساس ، مردم این دوره ، به طبیعت چنان می نگرند که می توان آن را به میل خود در اختیار گرفت و با بهره برداری از منابع آن می توان نیازها ، جاه طلبی ها و هوس های خویش را برآورده سازند . روند تخریب و آلودگی زیست محیطی برای طبیعت غیر قابل تحمل ، جبران و بازسازی است . انواع آلودگی های آب ، خاک ، هوا ، صوتی ، شیمیایی ، هسته ای ، دریایی و … آثار زیان باری را برای انسان و محیط زیست به ارمغان داشته است ، به طوری که طی سال های اخیر به صورت تهدیدی عظیم درآمده و زنگ خطر را برای بشر به صدا در آورد ، گسترش آلودگی های زیست محیطی موجب شد که در برخی از کشورهای پیشرفته و صنعتی و سپس در سطح جهان ، اقداماتی برای جلوگیری از آلودگی محیط زیست صورت گیرد . در نتیجه این تهدیدات بشر دست به اقداماتی برای حفاظت کردن از محیط زیست پرداخت . برگزاری اجلاس ها وکنفرانس ها زیست محیطی یکی از راه کارهای پی گیری شده ، اما کم تأثیر برای جبران و بازسازی این تخریبات صورت گرفته ، بود .
2 – 3 – 2 تدوین رهنمودهای ارزیابی اثرات زیست محیطی
در این فصل از تحقیق به منظور بررسی سابقه انجام ارزیابی های زیست محیطی و مطالعات انجام شده جهت تدوین دستورالعملها و الگوهای انجام ارزیابی زیست محیطی، سابقه الزامات قانونی و رهنمودهای ارزیابی زیست محیطی کشورهای مختلف جهان مورد مطالعه و بررسی قرار می گیرد.
2 – 3 – 2 – 1 ارزیابی زیست محیطی
در حال حاضر، نه تنها سازمان های بین المللی بر استفاده از ارزیابی اثرات زیست محیطی جهت اکثر پروژه های بزرگ توسعه تاکید می نمایند، بلکه آنرا یکی از الزامات قانونی نیز محسوب می دارند. همچنین در سال های اخیر، در انجام پروژه های بزرگ عمرانی توجه زیادی به جذب اعتبارات مالی خارجی شده است و از آنجایی که مؤسسات مالی تأمی نکننده چنین اعتباراتی، لزوم تهیه گزارش ارزیابی تأثیرات را یکی از پیش شرط های اعطای اعتبارات مالی می دانند، در نتیجه، یکی از اساسی ترین اهداف متخصصین محیط زیست تهیه گزارش های ارزیابی اثرات زیست محیطی و تکامل تکنیکهای آن است. هرچند تهیه چنین گزارشی برای طرح های توسعه مستلزم هزینه بوده و تا حدی اجرای طرح را به تأخیر می اندازد. اما با توجه به خسارت های حاصله از طرح های توسعه و عمرانی کشور که بدون توجه به این مسأله و تنها براساس بازده اقتصادی و حتی در پاره ای از طرح ها براساس اهداف اجتماعی و غیره اجرا شده است لزوم انجام چنین گزارش هایی و تقبل هزینه های آن مشهود می باشد.
براساس ماده یک آیین نامه اجرای تبصره 82 قانون برنامه دوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران اجرای طرح ها و پروژه های بزرگ تولیدی و خدماتی در کشور موکول به انجام ارزیابی زیست محیطی براساس مصوب شورای عالی حفاظت محیط زیست و تأئید سازمان حفاظت محیط زیست و بر مبنای نتایج بررسی و ارزیابی زیس تمحیطی طرح ها و پروژه های مذکور می باشد که در صورتجلسه مورخ 23/1/1378 شورایعالی حفاظت محیط زیست مجریان پروژه های بزرگ بایستی به همراه گزارش های امکان سنجی و مکان یابی نسبت به تهیه گزارش جامع ارزیابی زیست محیطی پروژه اقدام نمایند . ( معاونت انرژی وزارت نیرو ، 1382) همچنین براساس مصوبه شورایعالی حفاظت محیط زیست برای پروژ ههای عمرانی همچون سد، نیروگاه) با ظرفیت تولیدی بیش از یکصد مگاوات(، پالایشگاه، پتروشیمی، فولاد، بزرگراه، آبیاری و زهکشی قبل از اجرا می بایست بیانیه ارزیابی اثرات زیست محیطی تهیه شود و در صورتی که اثرات مخرب زیست محیطی از خود بر جای نگذارند، سازما نهای مربوطه اجازه خواهند داشت تا مبادرت به اجرای آن پروژه بنمایند.
در حال حاضر ارزیابی اثرات زیست محیطی نیروگاه اتمی بوشهر در نوع خود از لحاظ حقوق محیط زیست بین المللی و داخلی اهمیت دارد . امروزه اسناد بین المللی به طور مشترک دولت ها را ملزم به مسئولیت پذیری یا انجام فعالیت هایی همراه با ملاحظات اولیه در هر مرحله از اثرات زیست محیطی می داند . در ماده 11 کنوانسیون 1978 کویت برای همکاری حفاظت از محیط زیست خلیج فارس و دریای عمان در برابر آلودگی مزبور آمده است : هری یک از دولت های عضو کوشش خواهند کرد در کلیه فعالیت های برنامه ریزی که متضمن اجرای پروژه هایی در داخل سرزمین خود و به خصوص در مناطق ساحلی که ممکن است خطر قابل توجه آلودگی در منطقه دریایی ایجاد نماید ، ارزیابی اثرات بالقوه این فعالیت ها را بر محیط زیست منظور کند .
” خطر قابل توجه ” تعریف نشده است . منطقه دریایی شامل دریای آزاد ، دریای سرزمینی و منطقه انحصاری اقتصادی در چارچوب محدوده تعیین شده ، این کنوانسیون است . برای ارزیابی خطر فعالیت های مهم ، الزام مشابهی در ماده 206 کنوانسیون 1982 حقوق دریاهای سازمان ملل متحد به شرح زیر آمده است :
هر گاه دولت ها دلایل منطقی در دست داشته باشند حاکی از این که فعالیت هایی که تحت صلاحیت یا نظارت آنها برنامه ریزی شده است می تواند موجب آلودگی شدید محیط زیست دریایی شده یا تغییرات اساسی و زیان آوری در آن بوجود آورد ، باید تا حدی که عملی باشد ، اثرات بالقوه این فعالیت ها را بر محیط زیست ارزیابی کرده و گزارش های مربوط به نتایج این ارزیابی را منتشر نمایند . این التزام به طور واضح به هر بخشی از محیط زیست دریایی قابل گسترش است . از جمله شامل آب های ساحلی تحت نظارت کشورها می شود . به طور مشابه چارچوب کنوانسیون 1992 سازمان ملل در خصوص تغییرات آب و هوا در ماده 4 خواهان به کارگیری ارزیابی پیامدهای زیست محیطی به عنوان ابزاری برای به حداقل رساندن تأثیرات نامناسب زیست محیطی به شمار می رود . فصل بیست و دوم دستور کار 21 و بند (ج) ماده 8 اعلامیه اصول جنگل ها بر ضرورت ارزیابی پیامدهای زیست محیطی فعالیت های طرح ریزی مشخص تأکید دارد . ردیف های الف و ب بند یک ماده 14 کنوانسیون تنوع زیستی به جنبه های ملی و بین المللی موضوع مربوط می شود .
اصل 17 اعلامیه ریو شامل قاعده ارزیابی قبلی از فعالیت های بالقوه آسیب رسان به محیط زیست می شود که عبارت از آن دسته از فعالیت هایی است که پیامدهای آن منحصراً مربوط به داخل یک دولت می شود که این اصل می گوید : تجزیه و تحلیل پیامدهای زیست محیطی باید به عنوان یک تدبیر ملی برای آن دسته از فعالیت هایی که احتمالاً اثرات منفی زیادی بر محیط زیست می گذارند ، بر عهده کارشناسی از مقامات کشوری باشد . بنابراین ،ارزیابی پیامدهای زیست محیطی در زمینه فرامرزی نیاز است . و دولت ها باید شیوه ارزیابی پیامدهای زیست محیطی را نسبت به فعالیت هایی که احتمال اثرات نامطلوب قابل توجه فرامرزی از طریق آبها بر محیط زیست می رود تأسیس و اجرا نمایند . پیامدها در نتیجه هر نوع فعالیت موثر بر محیط زیست شامل سلامت و ایمنی انسان ، گیاهان و جانوران ، خاک ، هوا ، آب ، اقلیم ، چشم انداز و بناهای تاریخی یا سایر سازه های فیزیکی یا ارتباط متقابل بین این عوامل تعریف می شود ، که همچنین شامل اثر بر میراث فرهنگی یا شرایط اجتماعی ، اقتصادی حاصل از تغییرات عوامل ذکر شده نیز می باشد . برای این فعالیت ها باید ارزیابی پیامدهای زیست محیطی تدوین شود . به منظور تعیین آثار یک فعالیت در محیط زیست ، ملاک هایی پیش بینی گردیده است که عبارت می باشد از : اندازه ، مکان و اثرات ، که شامل آن دسته از پیامدهای اثرگذار بر انسان ها یا گونه های ارزشمند یا ارگانیسم ها می شود ، آن تأثیراتی که استفاده بالقوه یا موجود منطقه تأثیر یافته را تهدید می کند و نیز آن دسته از تأثیرات که بار سنگین تر از ظرفیت پذیری محیط زیست را بر آن تحمیل می کنند .
کشور مبدأ باید گزینه های مناسب نسبت به فعالیت مربوطه را مورد توجه قرار دهد و بعلاوه تدابیر لازم برای کاهش تأثیرات غیر قابل پیش بینی را نیز مورد ملاحظه قرار دهد . پس از اتخاذ تصمیم نهایی ، کشور مبدأ این اطلاعات را باید به کشور تصمیم گیرنده تأثیر پذیر جهت اظهار نظر برساند که این اطلاعات باید شامل تمامی ملاحظات اولیه باشد . گام بعدی در فرآیند ارزیابی پیامدهای زیست محیطی عبارت از تجزیه و تحلیل پس از انجام بررسی است . دولت ها باید تعیین کنند چه آنالیزی تا مراحل نهایی پروژه به چه میزان مورد نیاز است ، که این نکته نظارت بر روی پروژه ها را به عنوان یک روش برتر ترجیحی تکلیف می کند. این همفکری شامل اجرای نظارت بر شرایط تصویب آن فعالیت و کاهش آثار تدابیر اتخاذ شده می شود و بعلاوه تصدیق پیش بینی های نتایج دستور و مورد استفاده قرار دادن آن نسبت به فعالیت های مشابه ، در آینده می باشد . ارزیابی پیامدهای زیست باید در بردارنده حداقل موارد زیر باشد :
1 . شرحی از فعالیت های پیشنهادی و هدف آن
2 . شرحی از راه حل معقول به انضمام راه های بدون اقدام
3 . اطلاعات راجع به محیط زیستی که احتمالاً به طور قابل توجه تحت تأثیر قرار گرفته و راههای چاره آن

                                                    .