منابع مقالات علمی : حکم صدقه به بنی‌هاشم از دیدگاه مذاهب فقهی- قسمت ۱۸

رکنیت حیات نبی حضور ولی و عدم غیبت او به‌عنوان قید مؤثر و دخیل در حرمت صدقه
ادعا مجوزین مبنی بر وجود بر رکنیت حیات نبی (حضور ولیّ) در حکم عدم حلیت زکات غیرهاشمی بر بنی‌هاشم یا حیثیت تقییدیه بودن آن
با توجه به این دلیل مجوزین، فقط در صورت حیات نبی اکرم صلّی‌الله‌علیه‌وآله و امام معصوم علیه‌السلام حکم حرمت صدقه بر بنی‌هاشم، جاری می‌دانند (زیرا فقط در آن زمان این بزرگواران در معرض تهمت و سوءاستفاده از اموال عمومی مسلمین هستند و با عدم وجود آنها دیگر مورد اتهام قرار نمی‌گیرند)
به بیان دیگر، حضور نبی علیه‌السلام (ولیّ علیه‌السلام در نزد امامیه) علت حکم است به این معنی که حکم دائر مدار آن است، باوجود آن حکم موجود می‌شود و با عدم آن حکم معدوم می‌گردد.
به‌عبارت‌دیگر حضور پیامبر و امام بعد از او به‌عنوان حیثیت تقییدیه موضوع، در حکم حرمت صدقه بر بنی‌هاشم، دخیل می‌دانند بنابراین صدقه در این زمان که زمان غیبت محسوب می‌شود (حتی در غیر اضطرار و در زمان برخورداری از خمس) بر بنی‌هاشم جایز است زیرا که بعد از وفات پیامبر (و غیبت ولی) مطلقاً چنین شبهه‌ای در میان نیست، دیگر نبی در قید حیات نیست و ولیّ حضور ندارد تا بستگانش به‌واسطه‌ی قرابت به او موظف به عدم استفاده از زکات شوند. بنی‌هاشم در دوران غیبت ائمه علیه‌السلام هیچ فرقی با دیگر مردم در حقوق و تکالیف دینی ندارند.
دلیل چهارم
فتوای متفاوت شیخ صدوق در آثارش
: یکی از ادله قول به جواز صدقه به بنی‌هاشم، استناد کرده‌اند فتوا و رأی متفاوت محمد بن علی بن بابویه معروف به شیخ صدوق، مبنی بر جواز صدقه بر بنی‌هاشم، (البته این فتوا در مقابل فتوا مشهور نظر آنان حرمت صدقه بر بنی‌هاشم است صادر شده است) این بزرگوار در کتاب‌هایش به‌ویژه در کتاب الاعتقادات فی دین الامامیه، در کتاب الهدایه و بالاخره در دیگر آثارش رأی و فتوای متفاوتی داده است
الف. صدوق در الاعتقادات
شیخ صدوق در کتاب الاعتقادات فی دین الامامیه بابی را به «باب الاعتقاد فی العلویه» اختصاص داده و نوشته است: «اعتقاد ما در علویه این است که ایشان آل رسول‌الله بوده‌اند و مودتشان واجب است، زیرا این مودت اجر نبوت است، خداوند فرموده است: «بگو (ای پیامبر) من از شما بر رسالتم اجری نمی‌خواهم، مگر مودت نزدیکانم[۱۹۹]» و صدقه بر ایشان (آل رسول) حرام است، چرا که صدقه چرک دستان مردم است و (دادن صدقه) تطهیر (مال) ایشان است. مگر صدقه‌‌ی مردم به کنیزان و غلامان آل رسول و صدقه بعضی از آل رسول به بعضی دیگر (که جایز است) اما زکات امروز برای آل رسول حلال است، در عوض خمس که از ایشان منع شده است[۲۰۰]
و از این فتوا شیخ صدوق، در کتاب اعتقادات این‌گونه برداشت می‌شود که شیخ صدوق در کتاب اعتقادات قائل به حلیت اخذ زکات هاشمی از غیرهاشمی نه‌تنها در عصر غیبت است بلکه از حدود سال ۴۱ هجری که بنی‌هاشم از خمس غنائم محروم بوده‌اند زکات بر ایشان حلال بوده است. به‌عبارت‌دیگر از آن زمان هیچ تفاوتی بین هاشمی و غیرهاشمی در جواز استفاده از زکات واجب نبوده است.[۲۰۱]
ب: صدوق در الهدایه
شیخ صدوق در کتاب الهدایه در آخرین باب کتاب الزکاه آن «باب من یعطى ومن لا یعطى من الزکاه» نوشته است: «وقد فضل ‌الله بنی‌هاشم بتحریم الزکاه علیهم، فأما الیوم فإنها تحل لهم، لأنهم قد منعوا [من] الخمس» خدا بنی‌هاشم را به تحریم زکات [از غیر بنی‌هاشم] فضیلت داده است، اما امروز زکات بر ایشان حلال است، زیرا ایشان از خمس منع شده‌اند[۲۰۲]
تحلیل نگارنده: از فتوای شیخ صدوق نمی‌توان، به‌عنوان ادله جواز مطلق صدقه بر بنی‌هاشم استفاده کرد بلکه نهایتاً چیزی که از این فتوا فهمیده می‌شود جواز صدقات در زمان محرومیت از خمس که دیگر علمای امامیه هم در این زمان که به حالت اضطرار تعبیر می‌شود را جایز می‌دانند
دلایل قائلین به‌تفصیل در صدقه به بنی‌هاشم
برخی از علمای امامیه در حرمت و عدم حرمت صدقه بر بنی‌هاشم بین صدقه واجب و مستحب و در حرمت صدقه، بین مطلق صدقات واجب، (که شامل کفارات و نذورات و غیره می‌شود) یا حرمت، فقط منحصر در زکات مال و فطره است، قول به‌تفصیل را پذیرفته‌اند و بر اثبات نظراتشان خود دلیل آورده‌اند ما ابتدا بررسی ادله‌ی قائلین به‌تفصیل بین صدقه واجب و مستحب و در ادامه به بررسی ادله، قائلین به‌تفصیل درباره مطلق صدقات می‌پردازیم و به بعد از آن، به بررسی فتوای صاحب جواهر درباره حکم پرداخت زکات فطره از غیرهاشمی به هاشمی، خواهیم پرداخت.
صدقات مستحبی
اکثر علمای امامیه در حرمت و عدم حرمت صدقات بین واجب و مستحب بر بنی‌هاشم، قول به‌تفصیل را پذیرفته‌اند صدقه واجب حرام (که ادله قائلین به این قول، بررسی شد) و صدقه مستحبی را جایز می‌دانند بنابراین لازم است که به بررسی ادله قائلین به جواز مستحبی، پرداخته شود
ادله جواز صدقات مستحبی بر بنی‌هاشم
دلیل اول: عدم صفت وسخ در صدقات مستحبی
زیرا وسخ بودن زکات در کلمات اهل‌بیت علیهم‌السلام ناظر به آیه شریفه «خذ من اموالهم صدقه تطهرهم بها وتزکیهم» است و امر در آیه شریفه در مورد زکات واجب وارد شده است و به زکات مندوبه هیچ ارتباطی ندارد. شاهد بر این مطلب برخی روایاتی است که از جایگزینی خمس به جای زکات سخن گفته بود، زیرا این قاعده جایگزینی فقط، در صدقه و زکات واجب معنا دارد.[۲۰۳]
دلیل دوم: روایات
اکثر فقها قائل به جواز گرفتن زکات مستحبی، بر بنی‌هاشم شده‌اند دلیلشان هم روایات فراوانی است که زکات ممنوع بر بنی‌هاشم را منحصر در زکات واجب یا مفروض می‌داند.[۲۰۴]
ادله قائلین حرمت صدقه مستحبی
برخی حتی صدقات مستحبی را هم حرام می‌دانند علت آن را روایاتی می‌دانند که دلالت بر حرمت مطلق صدقات می‌کند به وسخ[۲۰۵] بودن آن اشاره ‌کرده‌اند که در بحث ادله قائلین تحریم مطلق صدقات، به این مسئله پرداخته شد.
مرحوم شیخ انصاری در کتاب الزکاه خو د فرموده: «عده‌ای زکات مندوب را مثل زکات واجب می‌دانند که گرفتن آن بر بنی‌هاشم غیرمجاز و حرام است. به روایاتی بر اثبات ادعا خود استناد می‌کنند» شیخ انصاری ضمن ذکر این دو روایت از سوی قائلین به حرمت این نوع صدقات، این روایات را توجیه کرده است
روایت اول
روایاتی که دلالت بر نهی امام (هاشمی را) که از آب مسجد ننوشند زیرا این آب از صدقه (و یا با پول زکات و صدقه) است از ادله حرمت صدقات مستحبی، محسوب می‌شود[۲۰۶]
روایت دوم: مشهور است که حضرت زینب کبری و حضرت ام‌کلثوم سلام‌الله علیهما در جریان اسارت، در شام کودکان از گرفتن غذا ونان خرما و غیره از مردم نهی می‌کردند، زیرا اینها صدقه هست و صدقه بر اهل‌بیت پیامبر حرام است.[۲۰۷] البته شیخ انصاری دلالت این روایات بر حرمت صدقات مستحبی، بر بنی‌هاشم را قبول ندارد و دو توجیه برای آن بیان کرده است.
الف: شاید بتوان استفاده از این نوع صدقات مستحبی را حمل بر کراهت کرد[۲۰۸]
ب: یا حمل بر حرمت زمانی که قبول کردن و أکل این صدقه، مستحبی همراه با توهین به بنی‌هاشم باشد[۲۰۹]
(تحلیل نگارنده): بنابراین اگر دادن صدقه‌ی مستحبی به هاشمی همراه با توهین و منت و ذلت باشد، حرام می‌شود؛ حتی اگر به‌واسطه‌ی دادن صدقه‌ای که کم و بی‌ارزش باشد که باعث کسرشأن، هاشمی شود.
صدقه‌ یا زکات مستحبی سایر مردم مانند زکات تجارت برای آنان جایز است اما مواردی چون گندم، جو، خرما و کشمش همچنین دیگر محصولات زراعی مانند میوه برای آنان جایز نیست[۲۱۰].
حکم دادن دیگر صدقات[۲۱۱] واجب غیر از کات (مال و فطره) به بنی‌هاشم
همان‌گونه که روشن شد صدقات واجب به دو دسته تقسیم می‌شود یک دسته آن زکات مال و زکات فطره است و دسته دیگر هم دیگر صدقات که شامل کفارات و نذورات و اموال وصیت‌شده و غیره است که علما و فقهای اسلام، در حرمت و یا عدم حرمت این نوع از صدقات با هم اختلاف دارند و ما در اینجا به این مسئله می‌پردازیم، قدر متیقن این است که تنها از صدقات واجب، زکات اموال و زکات فطره حرام است آیا مطلق صدقات واجب، مثل کفارات و قربانی و یا صدقاتی که بالعرض واجب می‌شود مثل نذر، مال وصیت شده، ملحق به صدقات واجب است[۲۱۲]؟
در تحریم و عدم تحریم این نوع صدقات دو قول و جود دارد
الف) دلیل قول به حرمت دیگر صدقات
کسانی که به استناد عموم روایات تحریم صدقه و روایت مرفوعه احمد بن محمد، می گویند: مطلق صدقات واجبه، بر بنی هاشم حرام است[۲۱۳]. در روایت مرفوعه احمد بن محمد، این چنین آمده است:«… اما خمس به شش سهم تقسیم می شود … و اما ذی القربی و فرزندان از آل رسول، صدقه و زکات بر آنها حرام است …».[۲۱۴] در حالی که این فتوا به نظر می آید که خالی از اشکال نباشد.
ب) دلیل قول، عدم حرمت دیگر صدقات

مطلب دیگر :
بررسی فقهی حقوقی تعهدات ابتدایی- قسمت ۲۲

منبع فایل کامل این پایان نامه این سایت pipaf.ir است