تکنیک های مبتنی بر کاهش منافع قابل پیش بینی ارتکاب عملیات تروریستی

هدف این سری از تکنیک های پیشگیری وضعی که کلارک آن ها را مورد بررسی قرار داده تقلیل میزان منافع و مزایای حاصله از ارتکاب جرم برای مجرمین است به نحوی که مجرم دیگر تمایلی به ارتکاب جرم نداشته باشد.

این روش دارای اشکال متنوعی است تکنیک های از دسترس خارج کردن آماج جرم، نهان کردن آماج جرم و علامت گذاری اموال، برهم زدن بازارهای غیر قانونی و از بین بردن سود زیرمجموعه این دسته قرار می گیرند.

گفتار اول: از دسترس خارج کردن آماج جرم

از دسترس خارج کردن آماج جرم اساساً دسترسی به آماج جرم را برای مرتکبان غیرممکن یا مشکل ساخته و از این طریق آنان را از ارتکاب جرم ناتوان می کند. برای مثال از جمله اقداماتی که در این چهارچوب می تواند موجب پیشگیری از وقوع حوادث تروریستی علیه بزهدیدگان بالقوه گردد، پرهیز آنها از حضور در مکان های خطرناک یا خوردن غذاهایی که احتمال دارد مسموم باشند، است.

جرجانی در کتاب ذخیره خوارزمشاهی و خُفِ عَلائی، رهنمود های جالب توجهی را که مرتبط با این مبحث می باشد، در رابطه با پیشگیری از بیوتروریسم گوارشی که در آن زمان رایج‌ترین راه ارعاب و هلاکت مخفیانه شخصیت ها و رقبا بوده است ارائه داده است. وی بیان می دارد: «کسانی را که از این کار، اندیشه باشد احتیاط آنست که طعامی که طعم آن قوی باشد نخورند. مثلاً طعامی که سخت ترش یا سخت شیرین یا سخت شور یا سخت تیز (تند) باشد نخورند، از بهر آنکه کسانیکه خواهند کسی را چیز های زیانکار دهند، به چنین طعام هایی مزه آن بپوشند و لذا آنجا که تهمت اینکار باشد هیچ نباید خورد و اگر ضرورت افتاد چنان جای گرسنه و تشنه حاضر نباید شد».[1]

در مطالب ذیل سعی می شود کاربرد این دسته از تکنیک ها در خصوص تروریسم هسته ای و بیولوژیک مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد.

بند الف: تروریسم هسته ای

این راهکار در پیشگیری از تروریسم هسته ای بسیار کارآ می باشد. زیرا دستیابی به مواد هسته ای برای ارتکاب جرایم تروریستی می تواند یکی از جذاب ترین اهداف برای تروریست ها محسوب گردد. علاوه بر این تقویت حراست از تأسیسات هسته ای نیز برای مقابله با خرابکاری در تأسیسات هسته ای و در نتیجه مبارزه با تروریسم هسته ای امری حیاتی می باشد. یکی از روشهای پیشگیری وضعی از تروریسم هسته ای که در این قسمت قابل ذکر می باشد حفاظت از مواد هسته ای است.

با توجه به اینکه تبعات یک انفجار هسته ای فاجعه بار خواهد بود، کشورها باید قبل از هر چیز توجه خود را به جلوگیری از دسترسی پیدا کردن یا استفاده تروریست ها از وسائل هسته ای معطوف نمایند. اعمال تدابیر حفاظتی و نظارتی مناسب در نگهداری تمامی سلاح ها و انواع مواد هسته ای با درجه تسلیحاتی امری حیاتی بوده که مستلزم صرف هزینه های مالی و لجستیکی فراوان است. ایمن داشت ذخائر بین المللی مواد هسته ای برای بسیاری از کشورها یک اولویت است و این روند باید گسترش یافته تا مواد هسته ای و سلاح های هسته ای دور از دستان تروریست ها بماند.

در این راستا آژانس بین المللی انرژی هسته ای با صدور سند شماره 225 کنوانسیون حفاظت فیزیکی از مواد هسته ای را به تصویب رسانده است. از آنجایی که سند مزبور حاوی مقررات توصیه نامه ای بود و لذا لازم الاجرا نبود، در سال 1979 پنجاه و هشت دولت و کمیسیون انرژی اتمی اروپا تحت حمایت آژانس بین المللی انرژی اتمی کنوانسیونی را در مورد حفاظت فیزیکی از مواد هسته ای به تصویب رساند. این کنوانسیون با این هدف منعقد شد که خطر تروریسم هسته ای را از طریق حفاظت فنی و پلیسی مواد هسته ای کاهش دهد و احتمال دسترسی افراد غیرمجاز و تروریست ها به این مواد را به حداقل ممکن برساند.[2]

بند ب: تروریسم بیولوژیک

یکی از شیوه های پیشگیری ازتروریسم بیولوژیکی از دسترس خارج یا نابود کردن مواد بیولوژیکی خطرناک اعم از ویروس، باکتری یا میکروب می باشد. از آنجا که تروریست ها برای عملیات تروریستی بیولوژیکی نیازمند دستیابی به ویروس ها و میکروب های خاصی می باشند می توان اقداماتی را صورت داد تا با دشوارسازی دستیابی تروریست ها به این مواد از وقوع چنین عملیات تروریستی پیشگیری نمود. بدیهی است که نظر به پراکنده بودن این مواد در سطح کشورها این اقدامات می بایست از طریق سازمان ها و نهادهای بین المللی صورت پذیرد.

سازمان بهداشت جهانی [3]از جمله سازمان هایی است که می تواند نقش بسزایی را در این راستا ایفاء نماید. برای نمونه می توان انجام اقدامات زیر را برای پیشگیری از بیوتروریسم پیشنهاد کرد:

1- سازمان مذکور می بایست همه کشورهایی که دارای ذخایر باکتری و ویروس های خطرناک می باشند و از امکانات کافی امنیتی برخوردار نمی باشند را ترغیب به نابودکردن این ذخایر نماید.

2- ضروری است توافقاتی بین المللی برای بازرسی دوره ای تمام آزمایشگاه هایی که این مواد در سطح وسیع در آن مکان ها نگهداری می شود، در سراسر جهان به عمل آید تا در صورت وجود خطر دستیابی تروریست ها به مواد بیولوژیکی از طریق آن آزمایشگاه ها از آن پیشگیری به عمل آید.

3- سازمان های بین المللی می بایست اقدام به وضع کنوانسیون هایی نمایند که ساخت، تکامل و ذخیره سازی اسلحه های بیولوژیکی و سمی را تحریم کند و کشورها را ملزم به تخریب آن سلاح ها نماید.

4- تولید واکسن می بایست در کارخانه های بزرگ و پرظرفیت تحت نظارت سازمان مذکور صورت پذیرد. کشورها همچنین می بایست سیستمی که مسائل امنیتی در آن رعایت شده باشد را برای پخش و توزیع واکسن در موارد اضطراری طراحی نمایند.

قابل ذکر است که این امکان وجود دارد که تروریست ها با دستیابی به واکسن ویروسهایی خطرناک که در برخی آزمایشگاه های خاص نگهداری می شوند و تقویت این ویروس ها از آنها جهت ارتکاب بیوتروریسم استفاده نمایند. به دلیل همین احساس خطر می باشد که سازمان بهداشت جهانی در سال 1980 توصیه نمود که تمام ذخایر باقی مانده ی ویروس واریولای مؤسسات باید نابود گردد و یا به سازمان هایی که دارای مراکز مجهز ذخیره سازی با امنیت کافی می باشند تحویل داده شوند و آزمایشگاه هایی که چنین ویروس هایی در آنجا نگهداری می شود می بایست لااقل هر دو سال یک بار برای ارزیابی کفایت امنیت و اطمینان از پیروی آن ها از مقررات امنیتی بازدید شوند.[4]

گفتار دوم: نهان کردن آماج جرم و علامت گذاری اموال

با اعمال این راهکارها اقدامات تروریست ها برای انجام عملیات تروریستی عقیم یا خالی از فایده می گردد. از این رو حتی افرادی که سعی دارند اقدامات مقدماتی را برای ارتکاب جرایم تروریستی صورت دهند از انجام این اقدامات منصرف می گردند.

در بند نخست این گفتار به راهکار نهان کردن آماج جرم پرداخته می شود و پس از آن در بند دوم راهکار علامت گذاری اموال مورد بررسی قرار می گیرد.

نکته قابل ذکر اینکه راهکار های کلی پیشگیری وضعی از جرایم، گاهی اوقات اساساً در خصوص پیشگیری از جرایم خاصی مثلاً جرایم علیه اموال طراحی گردیده است اما با این وجود تلاش نگارنده بر آن بوده تا با الهام گیری از این راهکارها کاربرد آنها را در خصوص جرایم دیگر تشریح نماید.

 

بند الف: نهان کردن آماج جرم

این اقدام اساساً شناسایی آماج جرم و در نتیجه ارتکاب جرم توسط بزهکارانی که در جستجوی موقعیت مناسب برای ارتکاب جرم هستند را منتفی می کند. با نهان کردن یا حذف کردن آماجی که مورد توجه مجرمین است یا تبدیل آن به نوع دیگری که آن خصوصیات و مزایا را نداشته باشد می توان فرصت های ارتکاب جرم را از بین برد یا تقلیل داد.

از جمله تدابیری که در این راستا می تواند برای پیشگیری از تروریسم در فضای سایبر کاربرد داشته باشد ابزارهای ناشناس کننده[5] و رمزگذاری[6] هستند. این دو اقدام تا حدی از لحاظ کارکرد با یکدیگر تفاوت دارند اما از آنجا که هر دو موجب پنهان شدن آماج جرم می شوند و یک هدف را دنبال می کنند در این جا با هم بررسی می شوند.

همانگونه که از این اصطلاحات پیداست، این ابزارها ماهیت اصلی یک مفهوم را پنهان یا غیر قابل درک می کنند تا غیر قابل شناسایی و تشخیص گردد. ناشناس کننده ها هویت اشخاص را در فضای سایبر پنهان می کنند و از این طریق به آنها امکان می دهند با ایجاد حریم بیشتر به فعالیت شبکه ای بپردازند. این اقدام برای اشخاصی که به دلایلی آسیب پذیرند سودمند است. زیرا بی آنکه فرصت شناسایی خود را به مجرمان سایبر بدهند می توانند به فعالیت های شبکه ای بپردازند.

اما از ابزارهای رمزنگاری بیشتر برای محتوای ارتباطات استفاده می شود. در اینجا براساس کدهای خاصی متن اصلی به رمز نوشته[7] تبدیل می شود و گیرنده در مقصد بوسیله کلیدی که در اختیار دارد آنرا رمزگشایی[8] می کند. متأسفانه ابزارهای متنوع و بسیاری در فضای سایبر برای شنود و دستیابی به ارتباطات افراد وجود دارد که بهره گیری از برنامه های رمزنگاری می تواند خطر اینگونه تعارضات را کاهش دهد.[9]

با این حال نباید از یاد برد که امکان استفاده از این ابزارها برای مجرمان نیز وجود دارد. آنها با پنهان کردن هویت یا رمز نگاری محتوای مجرمانه ارتباطات، امکان شناسایی خود را کاهش می دهند. لذا این تدبیر پیشگیرانه از این ضعف برخوردار است که در کنار از بین بردن برخی از فرصت های ارتکاب جرم، زمینه ارتکاب ایمن برخی دیگر از جرایم را هم فراهم می آورد.

بند ب: علامت گذاری اموال

تکنیک علامت گذاری اموال از طریق تضعیف انگیزه بزهکاران آنان را از ارتکاب جرایم مخصوصاً جرایم علیه اموال منصرف می کند. با علامتگذاری اموالی که بیشتر از سایر اموال آماج مجرمین واقع می شوند می توان منافع بالقوه حاصل از جرم را در نظر مجرمین بالقوه کاهش داد و به این طریق اموال مذکور را برای دیگران بلااستفاده نمود.

در خصوص جرم تروریسم می توان با علامت گذاری اموالی که می تواند به عنوان ابزار ارتکاب عملیات تروریستی مورد استفاده تروریست ها قرار می گیرد از وقوع این جرم پیشگیری نمود. زیرا از این طریق علاوه بر اینکه احتمال دستیابی تروریست ها به این ابزار کاهش می یابد، دستیابی آنها به این ابزار خالی از فایده می گردد یا اینکه از این طریق احتمال دستگیری آنها افزایش می یابد.

نکته مهم در این خصوص اینکه کشورهایی که دارای تکنولوژی ساخت بمب های هسته ای هستند محدود می باشند و مواد هسته ای که از هر یک از تأسیسات هسته ای بدست می آید با مواد تولید شده با تأسیسات دیگر متفاوت می باشد. از این رو دانشمندان می توانند با نمونه گیری از تمام رآکتورهای هسته ای به دی. اِن. آ. هسته ای دست یابند. این راهکار از این لحاظ می تواند مثمر ثمر باشد که در صورت وقوع حادثه تروریسم هسته ای می توان با نمونه گیری از آن انفجار تشخیص داد که این مواد در چه کشوری تولید شده و از اینرو با ردگیری این مواد می توان خطر دستگیری مرتکبان و شناخت کشورهای دخیل در این عملیات را بالا برد. علاوه بر این می توان در صورت کشف مواد هسته ای منشأ تولید و صدور آن را تشخیص داد. بدیهی است با لحاظ این امر کشور های دارنده این مواد تلاش بیشتری را انجام می دهند تا این مواد در اختیار تروریست ها قرار نگیرد. نکته قابل ذکر اینکه درصورتی که نمونه برداری از مواد تولید شده رآکتور ها، توسط سازمان های بین المللی بیطرف انجام گردد، این راهکار تأثیر بیشتری را در خصوص پیشگیری از اقدامات تروریسم هسته ای خواهد داشت. برای مثال آژانس بین المللی انرژی اتمی با اعمال مدیریتی بیطرف می تواند عهده دار این امر گردد.

یکی از اسناد بین المللی مهمی که در این خصوص به تصویب رسیده، کنوانسیون علامتگذاری مواد منفجره پلاستیکی با هدف کشف و ردیابی آن (1991)[10] می باشد.

شورای امنیت سازمان ملل متحد در جلسه 2869 خود در 14 ژوئن 1989 مواد منفجره پلاستیکی و ورقه ای که می تواند در ارتکاب اعمال تروریستی مورد استفاده قرار گیرند را مورد توجه قرار داد. از آنجا که این مواد به زحمت شناسایی و کشف می شوند، نهاد مذکور از تمام دولت ها خواست با یکدیگر در خصوص انجام اقداماتی به منظور جلوگیری از کلیه اعمال تروریستی بخصوص اعمالی که در آن مواد منفجره مذکور مورد استفاده قرار می گیرد، همکاری نمایند.

این قطعنامه از کلیه دولت ها دعوت کرد تا یک رژیم بین المللی را برای علامت گذاری مواد منفجره پلاستیکی یا ورقه ای با هدف کشف و ردیابی آن ایجاد کنند. در قطعنامه دیگری از سوی مجمع عمومی سازمان ملل از ایکائو خواسته شد تا یک نظام بین المللی را برای کشف مواد منفجره پلاستیکی طراحی و تدوین کند. در این راستا، ایکائو کنوانسیونی را با عنوان علامتگذاری مواد منفجره پلاستیکی با هدف کشف آن در اول مارس 1991 به تصویب رساند. این کنوانسیون تعهداتی را در دو بخش برای اعضاء ایجاد می کند. اول اینکه ساخت مواد منفجره علامتگذاری نشده را متوقف کرده و نقل و انتقال آن را کنترل کنند و دوم اینکه مواد منفجره علامتگذاری شده را جانشین مواد منفجره دیگر کنند.[11]

گفتار سوم: برهم زدن بازار جرم و از بین بردن سود ناشی از ارتکاب جرم

در این گفتار سعی می شود به بررسی راهکارهایی که با تغییر وضعیت های مختلف موجب تأثیر گذاری روانی بر مجرم بالقوه در راستای پیشگیری از وقوع جرم توسط وی می شود، پرداخته شود. بند اول این گفتار به راهکار بر هم زدن بازار جرم و بند دوم آن به راهکار از بین بردن سود ناشی از ارتکاب جرم می پردازد.

 بند الف: برهم زدن بازار جرم

برهم زدن بازار جرم نیز تحقق هدف غایی از جرم را دچار تردید جدی کرده و به این ترتیب انگیزه مرتکب را تنزل داده و موجب انصراف وی از ارتکاب جرم می شود. این روش علاوه بر اینکه در بسیاری از مواقع دستیابی به منافع مورد نظر تروریست ها، از ارتکاب جرم را منتفی می سازد از طریق دشوار نمودن دسترسی تروریست ها به وسایل و مواد مورد نیازشان از ارتکاب این جرایم پیشگیری می نماید.

برای پیشگیری وضعی از تروریسم هسته ای می توان با ایجاد محدودیت در رسیدن سلاح ها و مواد مورد نیاز تروریست ها، به بازار، از وقوع چنین حوادثی پیشگیری نمود. این امر به رژیم منع گسترشی بزرگ مربوط بوده و ترویج اهداف پیمان منع گسترش تسلیحات و آژانس بین المللی انرژی اتمی را با تشویق خلع سلاح و نابودسازی ذخائر موجود و همچنین تبلیغ عضویت جهانی در پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای را ضروری می سازد.

همانگونه که بسیاری از کارشناسان مسائل هسته ای از جمله محمد البرادعی ابراز داشته اند خلع سلاح اتمی کشورها مؤثرترین راه حلی است که می توان از طریق آن از هرگونه ارتکاب عملیات تروریستی هسته ای پیشگیری نمود.[12]

علاوه بر این سرویس های اطلاعاتی کشورهای مختلف می توانند با همکاری یکدیگر کسانی را که قصد خرید یا فروش تسلیحات هسته ای دارند را شناسایی و متوقف نمایند.

اما متأسفانه کشورهای قدرتمندی از جمله آمریکا که مدعی مبارزه با تروریسم هستند برخوردی دوگانه با این مسأله دارند. زیرا در عین حال که زرادخانه های هسته ای خود را مملو از سلاح های مخرب و پیشرفته می سازند، کشورهای دیگر را از حق داشتن تکنولوژی های صلح آمیز هسته ای محروم می نمایند و با این وجود خود را پرچم دار مبارزه با تروریسم تلقی می نمایند، در حالی که کوچکترین قدمی در راستای خلع سلاح هسته ای برنمی دارند.

بند ب: از بین بردن سود ناشی از ارتکاب جرم

از بین بردن سود ناشی از ارتکاب جرم عملاً ارتکاب جرم را به عملی لغو و بی نتیجه تبدیل و سرانجام مرتکب را از انجام عملیات اجرایی جرم منصرف می کند. چاپ برچسب جوهری غیرقابل کنده شدن بر روی کالاها، تعبیه کد رمز برای بکار انداختن رادیو پخش اتومبیل ها از این قبیل تکنیک هاست.

از جمله اقداماتی که می توان در این راستا برای پیشگیری وضعی از تروریسم انجام داد توقیف گسترده اموال تروریست ها می باشد. از این طریق می توان علاوه بر از دسترس خارج کردن اموال ناشی از ارتکاب عملیات تروریستی با توقیف اموال و ابزاری که تروریست ها قصد دارند از آن طریق مرتکب عملیات تروریستی گردند، از وقوع این جرم کاست.

به عنوان نمونه مطابق مقررات کشور ژاپن وزیر اقتصاد، تجارت و صنعت آن کشور به منظور مبارزه با ترروریسم موظف است، در مواقعی که پرداخت یا معامله ای در راستای ارتکاب عملیات تروریستی، انجام شده باشد، اموال تروریست ها یا معاونین آنها را با استناد به قانون تجارت و مبادلات خارجی توقیف نماید. علاوه بر این وی موظف است اموالی را که از طریق مراجع قانونی متعلق به گروه های تروریستی اعلام میگردد، مصادره نماید.[13]

آنچه در خصوص جرایم تروریستی قابل ذکر است این است که منافع ناشی از ارتکاب عملیات تروریستی عموماً جنبه مالی ندارند. زیرا تروریستها معمولاً برای انجام اقدامات مجرمانه خود دارای اهداف و انگیزه های غیر مالی هستند و سعی دارند از طریق تأثیر گذاری بر اذهان عمومی یا مسئولین سیاسی کشورها به اهداف خود برسند.

تروریست ها معمولاً خود را به عنوان نماینده گروه خاصی از افراد جامعه معرفی می کنند. آنها برای درست جلوه دادن اقدامات خود به دلایل و توجیهات مختلفی استناد میکنند و از این طریق سعی دارند به جذب هواداران و تأمین کنندگان مالی بپردازند و جایگاه مستحکمی را برای خود در جامعه به دست آورند. به همین دلیل تروریست ها اقدامات مجرمانه خود را به نحوی انجام می دهند که بازتاب رسانه ای گسترده ای را در جامعه داشته باشد، تا از این طریق بتوانند برای دستیابی به اهدافشان فشار مضاعفی را به جامعه وارد کنند.

بنابراین می توان از طریق فرهنگ سازی و آگاه نمودن افراد جامعه تأثیرات تبلیغات و اقدامات تروریست ها را به نحو چشم گیری کاهش داد. از این رو می توان از این راه از پیوستن اشخاص دیگر به گروه های تروریستی جلوگیری نمود و حتی ترتیبی را اتخاذ نمود که اعضای این گروه ها را ترغیب به خروج از این گروه ها کرد و حمایت کنندگان این اقدامات را از ادامه فعالیتشان منصرف نمود.

[1]. جرجانی، سیداسماعیل، اندر علاج زهرها، خُفی عَلائی، به کوشش دکتر علی اکبر ولایتی و دکتر حسین نجم آبادی، مقاله هفتم، انتشارات اطلاعات، چاپ دوم، سال 1377، صفحات 256ـ253.

[2]. The Convention on the Physical Protection OF Nuclear Material.

[3]. WHO.

[4]. معماهای آبله، همان، صص 108-110.

[5]. Anonymizers.

[6]. Encryption.

[7]. Cipher text.

[8]. Dycryption.

[9] . پاک نظر، ثریا، «اسلحه ای جدید برای مبارزان سیاسی»، نشریه وب، سال دوم، شماره 20، بهمن ماه1380، صص 24-27.

[10]. Convention on the marking of plstic explosive for the purpose of detection (1991).

[11] . کرم زاده، همان، ص 155.

[12]. امینی، همان، 55-56.

[13]. Action Plan for Prevention of Terrorism, ibid, p 17.

                                                    .