رشته حقوق

توسعه مفهومی میان‌فرهنگی

دانلود پایان نامه

مقدمه: اهمیت ارتباط در گستره جهانی
در زمانى که هنوز نوشته و کتابى در زمینه شناخت تاریخ و سنن اجتماعى تدوین نشده بود و مدرسه و دانشگاهى در این رابطه وجود نداشت و یا در دسترس عرب و مسلمانان جزیره‌العرب نبود، خداوند، مسلمانان را به سیر و نظر در این مقوله‌ها فرا مى‌خواند و از آنان مى‌خواهد که در این‌باره به ‌تفکر و تدبّر بپردازند. از مجموع آیات مى‌توان دریافت که: اصل مسأله گردشگرى و سیر و جهانگردى و نیز برداشت و دریافت ژرف و عمیق از این سیروسفر، مورد عنایت و توجه خداوند متعال در قرآن مجید است.
قرآن، به خلقت گوناگون امت‌ها و ملت‌ها اشاره کرده و دلیل این گوناگونی را شناخت ملت‌ها از یک‌دیگر معرفی می‌کند. طبیعی است که شناخت امت‌ها از یک‌دیگر جز از راه ارتباط، تبادل‌نظر و گفت‌وگو امکان‌پذیر نخواهد بود. قرآن، علاوه‌بر آن‌که بر روابط اجتماعی میان انسان‌ها تأکید فراوان دارد، آنان را به سیر و گردش در میان سایر اقوام و ملل و سیاحت در زمین فرامی‌‌خواند و به اندیشه و تفکر در احوال دیگر ملل و اقوام ترغیب می‌کند. این امر، خود بیانگر توجه اسلام به ‌لزوم تعامل و ارتباط میان ملت‌ها و پرهیز از گوشه‌گیری و انزواست.
بررسی آیات قرآن و روایات معصومان(ع) نشان می‌دهد، اسلام به موضوع گفت‌وگو و مناظره، به‌مثابه ‌ابزاری مناسب برای برقراری ارتبـاط و تفـاهم بین فرهنگ‌ها و ادیـان، توجـه ویژه‌ای داشته است؛ چندان‌که می‌توان گفت اسلام، آیین گفت‌وگو، و قرآن، کتاب گفت‌وگوست؛ گفت‌وگوی خدا با پیامبر(ص)، فرشتگان، مؤمنان و کافران. در این‌میان، گفت‌وگوی هابیل و قابیل در قرآن را می‌توان نمادی عینی از نخستین برقراری ارتباط و گفت‌وگو در زندگانی ابنای بشر دانست.
طبق آیه ۶ سوره مبارکه زمر، کسانی که به گفتار و سخنان دیگران گوش فـرا می‌دهند و بهترین آن‌ها را پیروی می‌کنند،، هدایت‌شدگان و خردمندان معرفی شده‌اند. روشن است که شنیدن سخنان دیگران و گزینش بهترین آن‌ها، آن‌گاه امکان‌پذیر است که زمینه طرح نظرات و اندیشه‌های گوناگون وجود داشته باشد، و این امر، برقراری ارتباط و مفاهمه با دیگران را می‌طلبد. علاوه‌بر آن اگر آزادی طرح اندیشه‌های گوناگون وجود نداشته باشد، امکان آن نیست که مردم سخنان متفاوت را بشنوند و آن‌ها را با یک‌دیگر مقایسه کنند و بهترین گفتارها را برگزیده پیروی کنند.
ازسوی دیگر قرآن با تعابیر متعدد سیر و سفر و جهانگردی در جهت مشاهده خلقت و عظمت خداوند در طبیعت و عبرت‌گرفتن از آثار گذشتگان را مورد تاکید قرار داده است. اگرچه این نوع جهانگردی که انسان را به ارتباط با طبیعت تشویق و ترغیب می‌کند، ممکن است به‌خودی خود ارتباطی میان‌فرهنگی تلقی نشود، اما هر نوع جهانگردی شامل ارتباط با انسان‌های دیگر خواهد بود و به‌همین دلیل می‌توان گفت جهانگردی شکلی از ارتباطی میان‌فرهنگی است. نتیجه این‌که اگر قرآن کریم به سیر و سیاحت و جهانگردی تشویق کرده، به‌طور غیرمستقیم به ارتباط میان‌فرهنگی نیز تاکید کرده است؛ گذشته از این‌که مشاهده طبیعت هنگامی که به آثار طبیعی اطلاق شود، شامل خود انسان‌ها نیز می‌شود که در نژادها و رنگ‌های مختلف خلق شده‌اند. در حقیقت انسان‌ها از نظر تفاوت‌های طبیعی در رنگ و پوست بخشی از طبیعت به‌شمار می‌روند. این‌جاست که آیه «یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا» می‌تواند به ارتباط میان‌فرهنگی مرتبط شود.
اصولاً در دیدگاه اسلامی، سفر سبب کسب هویت، شرافت و برتری در میان همنوعان است. از آنجا که ادب فارسی، پس از ظهور اسلام تا حدود بسیار زیادی متأثر از آموزه‌های دینی شد، این موضوع به اشکالی بسیار ظریف در ادبیات فارسی متجلی شده است. به‌عنوان مثال، اقبال لاهوری تمامی موجودیت و هویت انسانی ر ا در گرو رفتن و سفر می‌داند. سعدی شیرازی، پرآوازه‌ترین شاعر جهانگرد، بیشتر زندگی خود را در سفر گذرانده و به جرأت می‌توان ادعا نمود که شخصیت برجسته او تا حد زیادی ساخته و پرداخته همین سفرهاست که قریب سی سال شرق و غرب عالم را در نوردیده است. وی تمامی آفرینش را در سفری دائمی می‌بیند و کمال و جلال آن را مرهون همین حرکت می‌پندارد. این شاعر پر سفر، انسان سفر ناکرده را خام می‌داند و معتقد است که میان او و کمال انسانی فاصله دور و درازی است.
از لحاظ اجتماعی نیز نقش سفر در پیشبرد کاروان بشری غیرقابل انکار است. حرکت آگاهانه و هدفمند انسان‌ها در زمین که گاه به‌شکل سفر و سیاحت و گاه در معنایی عمیق‌تر به‌شکل هجرت صورت می‌پذیرد، همواره در تاریخ بشر و ایجاد و گسترش تمدن‌های انسانی نقشی اساسی ایفا نموده است. اگر بپذیریم که ادیان الهی مهم‌ترین نقش را در طول تاریخ بشر در ایجاد تمدن‌های بزرگ داشته‌اند، به‌ گواه تاریخ، ایفای این نقش همواره در پی هجرت و حرکت پیامبران و اولیاء عظیم‌الشأن علیهم‌السلام بوده است.
درباره حج ابراهیمی که مهم‌ترین بستر ارتباطات میان‌فرهنگی میان مسلمان از سراسر جهان است، روایت جالبی از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است. هشام‌بن حکم می‌گوید:
«از امام صادق علیه‌السلام درباره فلسفه حج پرسیدم و ایشان فرموند: … پس اجتماع در حج از مشرق و مغرب را برای آنان قرار داد تا یک‌دیگر را بشناسند و هر گروهی از تجارت سرزمینی به سرزمین دیگر سود کند و با آن کاروان‌دار و شتردار کسب منفعت کند و برای این‌که آثار رسول خدا (صلى‌الله علیه وآله وسلم) و تعالیم و احادیث شناخته شود، و روایات‌اش دانسته شود و یاد شود و فراموش نگردد و اگر هر قومی (گروهى) فقط به سرزمین‌های خودشان و آنچه در آن است، اکتفا مى‌کردند، نابود می‌شدند، و سرزمین‌ها رو به ویرانى می‌نهاد و تجارت و بازرگانى به تباهى می‌گرایید. اخبار از بین می‌رفت و گزارش‌ها به‌دست مردم نمى‌رسید».
مهترین نماد اشتراکات مسلمانان ارتباط آیینی در سرزمین حج می‌باشد.
در تعبیر حضرت علی علیه‌السلام کعبه نماد اسلام است: «خداوند، سبحانه و تعالى، حج را نشانه و علامت اسلام قرار داد و کعبه را پناهگاه پناهندگان و حج را فریضتى واجب ساخت و حقش را واجب گردانید و حج را بر شما مقرر فرمود و گفت : براى خدا حج آن خانه بر کسانى که قدرت رفتن به آن داشته باشند، واجب است و هر که راه کفر پیش گیرد بداند که خدا از جهانیان بى نیاز است».
آنجا تمامی تمایزات فرهنگی، سیاسی و غیر آن کنار گذاشته شده و یک‌رنگی کامل حاکم می‌شود. آیین حج اگرچه هر چهار ساحت ارتباطی انسان با خود، خالق، خلق و خلقت را شامل می‌شود اما مهم‌ترین کارکرد آن در ساحت اجتماعی(ارتباط با خلق) مشهود است. بنابراین سرزمین وحی هویت‌ساز است؛ نماز جمعی به یک قبله و عقد پیمان با میراث پیامبرانی که در این سرزمین مدفون گشته‌اند، همه مسلمانان را بر محور توحید جمع می‌کند. آیین حج، به هر اندازه که مولفه‌های فرهنگی متمایز را کمرنک می‌کند، مولفه عقیدتی ومولفه‌های فرهنگی مشترک را برجسته و پررنگ می‌کند. هویت یک مسأله اصلی در ارتباطات میان‌فرهنگی است. هویت برخاسته از آیین حج در ارتباطات میان‌فرهنگی با غیرمسلمانان و پیروان ادیان توحیدی نقش اساسی ایفا می‌کند. این هویت تمایزات فردی و فردگرایی را کم‌اهمیت جلوه می‌دهد. و جمع‌گرایی را به یک شاخص تبدیل می‌کند. دیدارهای چهر به چهره و میان‌فردی در فضایی آکنده از معنویت و فارغ از تبلیغات تفرقه‌افکنانه رسانه‌های جمعی فرصت بی‌نظیری در اختیار حج‌گزاران قرار می‌دهد تا در یک ارتباط میان‌فرهنگی خالص، شناخت بیشتر و بهتری از مشترکات‌شان داشته باشند. برنامه‌های مسموم رسانه‌های جمعی با معکوس نشان‌دادن واقعیت‌هایِ در جریان، نگاه‌های مخاطبان را آلوده کرده و آنها را نسبت به همدیگر بدبین می‌کنند. موسم حج فرصت خوبی برای پالایش نگاه‌های آلوده در قبال همدیگر است. عمده مبلغان وحدت در دنیای اسلام را کسانی تشکیل می‌دهند که فرصت‌های ارتباط میان‌فردی فراوانی با همکیشان خود داشته‌اند. به‌همین دلیل امروزه بیشتر کسانی که در کنفرانس‌های برگزار شده در اقصی نقاط جهان اسلام مشارکت می‌کنند، افرادی هستند که قبلا فرصت ارتباط چهره به چهره با دعوت‌کنندگان داشته‌اند. امام صادق علیه‌السلام یکی از فواید حج را همین رایزنی و تبادل فرهنگی دانسته و می‌فرماید: « .. اگر هر قوم و ملتی تنها از کشور و بلاد خویش سخن بگویند و تنها به مسائل که در آن است بیندیشند، همگی نابود می‌گردند و کشورشان ویران می‌شود. منافع آن‌ها ساقط می‌گردد و اخبار واقعی در پشت پرده قرا می‌گیرد.» موسم حج بستر انتقال تجربیات گرانبهای مسلمانان به یکدیگر و شناسایی نقاط قوت و ضعف همدیگر است. در پیام امام خمینی ره به حجاج آمده است: «حجاج محترم جهان را دور هم گردآورده و در مصالح اسلام و مشکلات مسلمین تبادل آراء نموده و در حل مشکلات و راه رسیدن به آرمان مقدس اسلام تصمیمات لاز را اتخاذ نمایید و راه‌های اتحاد بین همه طوایف و مذاهب اسلامی را بررسی کنید.» همچنین فرمودند: «حج برای این است که مشکلات یکسال مسلمین را بررسی کنند و در صدد رفع مشکلات برآیند.» استفاده از فرصت ارتباط میان‌فرهنگی حج با شناسایی و ارتباط گیری با افراد متنفذ و برجسته کشورهای اسلامی در نظریه‌های ارتباطی با عنوان رهبران افکار از آنها یاد می‌شود، فواید حج را دوچندان خواهد ساخت. رویکرد ارتباطی پیامبر اکرم و ائمه معصومین علیهم‌السلام در موسم حج مبنی بر ارتباط‌گیری با سران قبایل از اهمیت بسیار این شیوه پرده برمی‌دارد. هنجارهای فرهنگی موجود در میان مسلمانان درباره حج و حاجیان نیز در تکمیل کارکرهای ارتباطی حج و گسترش آن نقش قابل توجهی دارند. دیدار از حاجیان و پی‌گیری اخبار حج در نشست و برخاست‌های سنتی در حقیقت تحقق جریان دو مرحله ای ارتباط است که در مرحله اول از رسانه‌ای مانند حج بر حج گزاران و در مرحله بعد بر مسلمانان در سراسر جهان منتقل می‌شود. حضرت رسول اکرم ص پس از ایراد خطبه در خیف و منا و غدیر یا عرفات می‌فرمود: «آنکه حاضر است به آنکه غایب است پیام مرا برساند.» این سنت دینی را ائمه معصومین علیهم‌السلام نیز ادامه داده‌اند همانطور که امام حسین علیه السلام در سرزمین منی در میان جمعیت بعد از انتقاد از وضع موجود در حکومت معاویه می‌فرمود: «گفتارم را بشنوید و به خاطر بسپارید، وقتی که به محل سکونت خود برگشتید، پیام مرا به افرادی که مورد اطمینان هستند اطلاع نمایید.»
نشانه‌شناسی حج اطلاعات جالب‌توجهی را برای ما نمایان می‌کند. نماز در پشت مقام ابراهیم علاوه بر یادآوری نقش حضرت ابراهیم و اسماعیل در حج، قلمرو یک‌رنگی را به ادیان توحیدی دیگر نیز می‌گستراند و از این منظر نماد وحدت همه مومنان عالم به‌شمار می‌رود. اگر حضرت ابراهیم در قرآن کریم اسوه تمام نمای عالمیان معرفی شده در این جا نیز نقش هویتی برای مسلمانان به ویژه و برای مومنان به ادیان توحیدی به طور عموم ایفا می‌کند. «حج کنفرانسی برای همه مسلمانان است؛ کنفرانسی که در آن اصل خویش را می‌یابند که ریشه در طول زمان از هنگام حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام دارد.
آیت‌الله جوادی آملی درباره امکان وحدت بشر بر این باورند که وحدت در گستره بشر ممکن است: «ما با داشتن همه نیروهای درکی و کشش گوناگون، مأمور به وحدت‌ایم و از تفرقه نهی شده‌ایم. این که خدا ما را گوناگون آفرید و به وحدت امر کرد و از تفرقه بازداشت، نشانگر این حقیقت است که رسیدن به وحدت میسر و پرهیز از تفرقه ممکن است… ذات اقدس اله، وحدت را قراردادی و اعتباری قرار نداد، بلکه فرمود: ریشه‌ی وحدت در جان همه‌ی شما است. گرچه انسان‌ها دارای زبان و زمان‌ها و چهره‌های گوناگون‌اند، ولی هیچ‌یک یک مقوم انسانیت انسان نیست. انسانیت انسان به فطرت است و آن هم درهمه به طور یکسان است. این عامل وحدت از درون، جوشان، ثابت و پایدار است.»
فصل چهارم: توسعه مفهومی میان‌فرهنگی
مقدمه
تلاش نظری ما برای طراحی الگوی مطلوب ارتباطات میان‌فرهنگی از تعریف مفاهیم الگو، فرهنگ و ارتباطات آغاز شد. ارتباطات در نگاه بدوی به سه گونۀ انسانی، حیوانی و ماشینی دسته‌بندی می‌شود. به هرگونه ارتباطی که یک طرف ارتباط در آن انسان باشد، ارتباطات انسانی گفته می‌شود. چنانکه طرف دیگر ارتباط نیز انسان باشد، ارتباط انسان با انسان و در غیر این صورت ممکن است ارتباط انسان با حیوان یا ارتباط انسان با ماشین باشد. به این ترتیب، ارتباط انسان با خودش، خدا و مجردات و حتی طبیعت نیز سنخی از ارتباطات انسانی است که البته در تقسیم‌بندی‌های مرسوم به این‌ها به ویژه به ارتباط با خدا توجه نمی‌شود. در حالی که از نگاه اسلامی همه ارتباطات در زمینه و محیط ارتباط با خدا صورت می‌گیرد. بدین معنی که هیچ ارتباطی خارج از قلمرو حکومت خداوند نیست. چون «عالم محضر خداست» و لحاظ کردن این نگاه همه ارتباطات انسان را تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد. ارتباطات انسانی دارای دو بُعد کلامی و غیر کلامی است.
چنانچه سطوح ارتباطات انسانی را به درون‌فردی، میان‌فردی، گروهی و جمعی تقسیم کنیم، ارتباطات میان‌فرهنگی به سطح میان‌فردی مربوط می‌شود. سموار و پرتر در نسخه 1988 کتابشان می‌نویسند: «ارتباطات میان‌فرهنگی زمانی روی می‌دهد که تولیدکننده پیام عضو یک فرهنگ و دریافت‌کننده آن عضوی از یک فرهنگ دیگر باشد». معدودی از نویسندگان در مقابل غلبه رویکرد میان‌فردی در این حوزه موضع گرفته‌اند. به‌نظر آنها همانطور که فرهنگ دانشی است که به‌صورت اجتماعی حاصل می‌شود، عاقلانه‌تر آن است که گفته شود ارتباطات میان‌فرهنگی نه فقط شامل سطح میان‌فردی بلکه سطح گروهی را نیز در بر می‌گیرد و لذا ارتباطات میان‌فرهنگی را تبادل اطلاعات نمادینی تلقی می‌کردند که میان گروه‌ها معین با تفاوت‌های فرهنگی معنادار روی می‌دهد. اما برغم تلاش‌های صورت گرفته برای گسترش دامنه سطوحی که در آن ارتباطات میان‌فرهنگی رخ می‌دهد، ادبیات نظریِ بحث نشان می‌دهد که رویکرد میان‌فردی همچنان غلبه دارد. بدین‌لحاظ تعریف سموار در مقایسه با دیگر تعاریف از جامعیت نسبی برخوردار است:
«ارتباط میان‌فرهنگى در کلى‌ترین مفهوم خود، به چرخه تعامل معانى توسط افراد وابسته به‌دو قلمرو فرهنگى» اطلاق مى‌شود. به‌تعبیر دیگر، ارتباط میان‌فرهنگی، ارتباط میان مردمانی است که ادراکات فرهنگی و نظام نمادین آنان به‌حدی از یکدیگر متمایز است که پدیده‌های ارتباطی را متفاوت جلوه می‌دهد.
تبیین بحث
بر مبنای تعاریف ارائه شده، ارتباطات میان‌فرهنگی هنگامی روی می‌دهد که افراد، با فرهنگ‌های «دیگر» تعامل می‌کنند. بنابراین، در ارتباطات میان‌فرهنگی همواره عدم تطبیق کدها وجود دارد. عنصر کلیدی ارتباطات میان‌فرهنگی، مفهوم ارتباط با «بیگانه» است که از آرای جامعه‌شناختی جورج زیمل نشأت گرفته است. مهم‌ترین مسأله گودیکانست در کتاب پیوند تفاوت‌ها ارتباط با «غریبه»هاست که فصل‌هایی با عنوان «ارتباط با غریبه‌ها»، «انتظارات ما از غریبه‌ها»، «تبادل پیام با غریبه‌ها» و «اسناد معنا به رفتار غریبه‌ها» به این بحث اختصاص داده‌ است. بنابراین قوام ارتباط میان‌فرهنگی به تمایز است. «فرد هنگامی‌ نیازمند آگاهی‌ از راز و رمزهای‌ ارتباطات‌ میان‌‌فرهنگی‌ می‌شود که‌ در یک‌ حس ‌فرهنگی‌ خود را متمایز از دیگران‌ ببیند». چنانچه فاصله این دو جبهه فرهنگی از هم زیاد باشد رسیدن به تفاهم و چه بسا اصل برقراری ارتباط با دشواری مواجه می‌شود. شاید به‌همین دلیل است که شوتس ایشل حوزه ارتباط میان‌فرهنگی را «یکی از حوزه‌های مسأله‌ساز و بدخیم، اما مهمِ ارتباط‌پژوهی» قلمداد می‌کند.
اصطلاحات «میان‌فرهنگی»، «بین‌فرهنگی» و «انتقال فرهنگی» سه اصطلاحی هستند که به‌دلیل شباهت‌های معنایی و مصداقی در برخی از منابع به‌جای هم به‌کار رفته‌اند؛ اما از هم‌دیگر متفاوت‌اند. بین‌فرهنگی نظر به جغرافیای سیاسی و مرزهای دولت‌ملت دارد که به‌دنبال فهم دیگران در آن‌سوی مرزهای جغرافیایی تعریف‌شده از طریق یادگیری زبان آنها دارد. اما میان‌فرهنگی به تعامل افراد از فرهنگ‌های مختلف اطلاق می‌شود؛ گرچه درون یک جامعه صورت گیرد. بنابراین در اولی زبان عامل تمایز است و در دومی فرهنگ. فرایز هم معتقد است که بین‌فرهنگی نظر به مقایسه حداقل دو فرهنگ یا عناصری از آن فرهنگ‌ها می‌پردازد در حالی که میان‌فرهنگی تعامل میان دو فرهنگ را مطالعه می‌کند. گودیکانست هم میان این دو اصطلاح این‌گونه تفاوت قائل می‌شود که ارتباطات بین‌فرهنگی شامل مقایسه ارتباطات میان فرهنگ‌هاست در حالی که ارتباطات میان‌فرهنگی شامل ارتباطات میان افراد از فرهنگ‌های مختلف است. گودیکانست ارتباطات بین‌فرهنگی را حوزه‌ای از ارتباطات میان‌فرهنگی قلمداد می‌کند. اصطلاح دیگری هم که بی‌شباهت به این دو واژه نیست، عبارت از «انتقال فرهنگی» است. انتقال فرهنگی به تبادل موفق ایده‌ها، عواطف و اطلاعات میان مردم از فرهنگ‌های متفاوت است. شباهت بیش از حد انتقال فرهنگی در این تعریف به ارتباطات میان‌فرهنگی سبب شده است که بسیاری این‌دو را به‌جای هم‌دیگر به‌کار ببرند. ترلو در بیان تفاوت انتقال فرهنگی با میان‌فرهنگی و بین‌فرهنگی به این نکته اشاره می‌کند که انتقال فرهنگی عمدتا ناظر به شرایط پست مدرن است که مهم‌ترین ویژگی آن گشودگی فرهنگی در برابر فرهنگ‌های دیگر و کیفیت انتقالی فرهنگ‌ها است.
بین‌فرهنگی

مطلب مشابه :  نظام اقتصادی سرمایه داری

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید