رشته حقوق

توحید افعالی

دانلود پایان نامه

جامی در این ابیات به مسألۀ کسب اشاره می‌کند که انسان کاسب و قابل است و این خداوند است که فاعل حقیقی است. فعل از جانب خداوند ایجاد می‌شود و انسان است که فعل ایجادشده را کسب می‌کند و آن را قبول می‌کند. خداوند که واجب‌الوجود‌است در هستی مؤثر است و آن‌که قبول و تأثر برایش حاصل می‌شود، ممکن‌الوجود و انسان است.
او در جای دیگر این موضوع را این‌گونه بیان میکند:
حق فاعل و هرچه جز حق آلات بود
تأثیر ز آلت از محالات بود
هستی که مؤثّر حقیقی است یکی است
باقی همه اوهام و خیالات بود
(دیوان، ص 758)
از دیدگاه جامی این خداوند است که فاعل حقیقی است و ماسوی الله فقط وسیله و سبب هستند. همان‌گونه که آلت به‌خودی‌خود کار نمی‌کند و باید کسی باشد که کار توسط او انجام شود، مثلاً ارّه بدون نجار بی‌فایده است. بنابراین انسان نیز در انجام کار به‌خودی‌خود مؤثر نیست.
اگرچه در ظاهر سبب و مسبّب از یکدیگر جدا هستند ولی در دیدگاه جامی این هر دو یکی است.
حاشا که کنم جز تو به نسبت کاری
زین سان که مسبب و سبب هر دو تویی
سرچشمه محنت و طرب هر دو تویی
سرمایه راحت و تعب هر دو تویی
(دیوان، ص 777)
جامی از اینکه کار را به انسان نسبت دهد خود را بر حذر می‌دارد. جامی گاه تا آنجا پیش می‌رود که به جبر گرایش می‌کند. او سراسر وجود را وجود حق می‌بیند. به وجود آورنده سختی و خوش‌دلی و راحتی و رنج خداوند است.
أیا مُنجِحَ الآمال وَ یَا مَصدَرَ الأَفعال
وَ یا مُجریَ الأقوال عَلی اَحسنِ الأحوالِ
ز هر جاه و ز هر مال بود بر توام اقبال
جز این سایر اعمال بود مایه ادبار
(دیوان، ص 54)
در بیت نخست، جامی به صراحت توحید افعالی را مطمح نظر قرار می‌دهد. این خداوند است که برآورنده امیدها و آرزوهای انسان است. تمامی افعال انسان از جانب خداوند ایجاد و صادر می‌شود. حتی سخنانی که بر زبان جاری می‌کند، همگی ایجادشده توسط خداوند هستند.
طبق آنچه گذشت، توحید به معنای یکی ساختن و در اصطلاح ایمان به خداوند یگانه است. این توحید دارای مراتبی است؛ که عبارت‌اند از توحید در ذات به این معنی که خداوند یکی است و بی‌مثل و مانند است؛ توحید صفات، به این معنی که صفاتی مانند علم و قدرت و… از ذات حق جدا نیستند؛ و توحید افعالی به این معنی که هر فعل و هر حرکتی در عالم منشأ آن خداوند است. مرحلۀ دیگر توحید عملی است که مربوط به پرستش و عبادت است و طبق توحید ذات و صفات باید تنها خداوند را شایسته پرستش بدانیم. متکلّمان اسلامی در باب این مراحل نظرات خود را بیان کردهاند.
جامی نیز که در زمان خود تحت تأثیر این اندیشهها بوده در جای‌جای اشعارش به ابراز این عقاید پرداخته است. جامی درزمینۀ توحید ذات بمانند دیگر متکلّمان معتقد است که ذات خداوند یکتا و یگانه و بیمثل و مانند است و در این زمینه اختلافی میان متکلّمان وجود ندارد. همچنین متکلّمان در توحید عملی همگی معتقدند که تنها ذات خداوند سزاوار پرستش و ستایش است. جامی نیز در اشعار خود خداوند را به دلیل داشتن صفاتی چون خالقیت و مالکیت سزاوار پرستش میداند؛ اما مرحلۀ دیگر توحید، توحید افعالی است که در این زمینه میان متکلّمان از جمله اشاعره، معتزله و شیعه اختلاف است؛ که اشاعره در این زمینه قائل به جبرند و میگویند منشأ اعمال انسان خداست؛ معتزله نیز به تفویض یعنی آزادی کامل نظر دادند؛ اما دیدگاه گروه دیگر دیدگاه شیعه است. این فرقه دیدگاهی بین این دو نظریه یعنی لا جبر و لا تفویض را برگزیدند. در این مورد(توحید افعالی) دیدگاه جامی به سمت دیدگاه اشاعره تمایل دارد.

مطلب مشابه :  مفهوم جبران خسارت

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید