از نظر وات، در تلقی تاریخ دینی جهانی، هر دینی با الهام‌های درونی فرد یا سلسله‌ای از افراد از جانب خدا آغاز می‌گردد. پیروانی جمع می‌شوند و به تدریج یک جامعه ایجاد می‌شود. سپس معلوم می‌شود زندگی براساس آموزه‌های آن دین، رضایت‌بخش است و تجربهی آن جامعه در گذر زمان، این آموزه‌ها را تأیید و تنقیح می‌کند. در جایی که پیروان ادیان مختلف در تماس با یکدیگر یا در آمیخته با هم باشند، نوعی تنازع بقا وجود دارد. در نتیجه، «مناسب‌ترینِ» آنها باقی می‌ماند. بدین طریق، اندکی از ادیان تا سرحد ادیان جهانی گسترش می‌یابند. این گسترش بیشتر به شیوه‌هایی نظیر افاضهی دواعی باطنی، تقویت کسانی که به راه خدا نزدیک‌تر هستند و تشویق آنها به استفاده از شرایط مناسب، تحقق می‌یابد.
3-4. منابع وات در سیرهپژوهی پیامبر(ص)
برای ورود به بحث، بیان نکاتی پیرامون منابع مستشرقان در مطالعات و پژوهشهای اسلامیشان ضروری مینماید. نکتهی مهم و اساسی در مطالعات تخصصی و دانشگاهیِ هر محقق غربی در حوزهی مطالعات اسلامی این است که باید به تمام آنچه که به نحوی منبعی است در راه شناختِ گذشته و حالِ مطالعات اسلامی، دسترسی داشته باشد و از آنها استفاده کند؛ در غیر این صورت، تحقیقش ناقص بوده و خواهد بود. البته در هنگام تحقیق بر روی یک موضوع اسلامی، همانگونه که منابع اسلامی به محقق کمک زیادی می‌کند، در کنارش منابع غیر اسلامی (جانبی) نیز مؤثر خواهد بود و اگر اینگونه منابع مورد توجه و مداقه قرار نگیرند، تحقیق و پژوهش ناقص می‌گردد.‌
اندیشمندان اسلامی از گذشته به تولید علوم و دانشهای اصلی اسلامی پرداخته و کمتر به موضوع تاریخنگاری، تطور، تکامل و عوامل تکوین علوم و نیز تغییرات و نظریاتی که در علوم ایجاد شده، توجه داشتهاند؛ اما این موضوعات از مهمترین مطالبی هستند که غربیان به آنها پرداخته‌اند. بنابراین، می‌توان در این زمینه‌ها از نتیجهی تحقیقات غربیان استفاده کرد، به خصوص در دوره‌های اخیر که حوزه‌ها و دانشگاههای کشورهای اسلامی توجه بیشتری به تاریخ علوم اسلامی داشته و دارند.‌
نکتهی دیگر اینکه برخی از تحقیقات غربیان به موضوع «اسلام اولیه یا آغاز اسلام» (Early Islam) مربوط می‌شود. اسلام اولیه، یعنی تمام حوادث، درونمایهها، اشخاص، تاریخ و مفاهیمی که سبب پیدایش و آغاز تکوین دین اسلام شده‌اند. مفاهیمی مثل جاهلیت که پیش از اسلام بوده، مردمانی که با یک فرهنگ خاصی در آنجا زندگی می‌کردند، تاریخ، باورها و فرهنگ آن مردم، شخصیت خود پیامبر(ص)، اقوام، پدران، فرزندان و مخالفانش، نخستین دعوتهای او و نزول قرآن، تثبیت جایگاه حضرت محمد(ص) به عنوان پیامبر و حاکم اسلامی در جامعهی مدینه، رحلت او و حوادث پس از رحلت، به کلِ این مجموعه که در آن فتوحات اسلامی، گسترش کشورهای مملکت اسلامی، مسألهی خلافت و جانشینی پیامبر، سلسلهی خلفا، روی کار آمدن بنی امیه، حکومت بنی امیه و آغاز سلسلهی عباسیان انجام گرفته است، «Early Islam» می‌گویند. تحولاتی که در این دو قرن رخ داده، از خودِ تکوین دین اسلام گرفته تا مجموعه دانشهایی که پدید آمده (مثل علم قرائات، تفسیر، حدیث و رجال)، همه در همان قرن اول شکل گرفته است. ‌
همچنین همهی تلاشهایی که برای شناخت وجوه مختلف اسلام اولیه صورت گرفته، نظیر شناخت تاریخ یک تمدن با تمام اجزایش، یک کار تاریخی است؛ اما تاریخ یک علم نیست، بلکه تاریخ یک پدیدهی اجتماعی، یک دین، یک انقلاب فرهنگی و دینیِ جدی که سبب تحولات زیادی شده، می‌باشد. در اینجا دیگر نمی‌توان حد و مرزی گذاشت و گفت غربیها تاریخنگاریِ علم را انجام می‌دهند و مسلمانان خودِ آن علم را به وجود می‌آورند؛ چون مثلاً غربیان به تحولات تاریخی‌ای که در میان یهودیان مدینه در عصر پیامبر(ص) رخ داده است توجه دارند و دربارهی آن مقاله و کتاب می‌نویسند، مسلمانان نیز ممکن است دربارهی مسائل یهودیان مدینه در عصر پیامبر(ص) مقاله و کتاب بنویسند. منابعی که محققان غربی و مسلمانان استفاده می‌کنند، تقریباً مشترک است. غربیان به هر آنچه که ما را به صدر اسلام نزدیکتر کند، توجه بیشتری دارند، یعنی آنها وقتی می‌خواهند «Early Islam» را بشناسند، به این‌گونه شواهد بیشتر توجه می‌کنند، ولی معنایش این نیست که به شواهد اسلامی، متون سیره، قرآن، کتابهای تاریخی، طبقات و … توجه نمی‌کنند. اما شکل و نوع استفاده‌شان متفاوت است. یک محقق مسلمان در میان اهل سنت، خیلی راحت به همه آنچه که در کتب صحاح آمده، اعتماد می‌کند؛ مثلاً او در صحیح بخاری، صحیح مسلم و … دربارهی یک موضوع فقهی روایاتی را مورد بررسی قرار می‌دهد و از میان آنها، دو یا سه روایت و یا بیشتر را ترجیح می‌دهد و آنها را به مثابه یک روایت صحیحِ مورد عملِ فقهی‌اش قرار می‌دهد. یک محقق غربی نیز از همان منابع کهن استفاده می‌کند، اما به این راحتی به آنها اعتماد نمی‌کند.‌
محقق مسلمان شاید به محض پیدا کردن ضعفی در متن یا سند یک روایت، آن را ناصحیح دانسته و کنار می‌گذارد، ولی برای محقق غربی اینجا تازه اولِ کار است. او به دنبال کشف علل جعل یک روایت در یک دورهخاص می‌گردد. برای او مهم است که این روایت در چه دوره‌ای جعل شده، چه عواملی سبب رواج آن شده و بسیاری مسائل دیگر. او در پی یافتنِ این مسائل، به کشف یک پدیدهی تاریخی دربارهی اسلام اولیه نائل می‌گردد. ‌
بنابراین، ما می‌توانیم از تحقیقات غربیان استفاده کنیم؛ اما به شرط شناخت تمام تفاوتها، روشها و منابع آنها و همچنین شناخت تفاوت خود این روشها؛ چون گاهی روشها در میان محققان غربی کاملاً متفاوت است. مثلاً غربیان برای کشف تاریخ یک روایت از روشهای متفاوتی استفاده می‌کنند؛ برخی به متن توجه می‌کنند و برخی به اسناد، بعضی هم از ترکیب روش متن و اسناد استفاده می‌کنند، برخی دیگر هم به دنبال آن هستند تا کشف کنند روایت برای اولین بار در کدام کتاب حدیثی راه پیدا کرده و زمانش را از آن موقع تاریخگذاری می‌کنند؛ اما تنها همین چهار روش وجود ندارد. اگر ما به این فضا ورود پیدا کنیم، متوجه می‌شویم که شکلهای اجرای این روشها متفاوت است. ‌پس اگر ما تمام تفاوتهایی که تحقیقات غربیان با ما دارند و همچنین همهی تفاوتهایی که خودشان با هم دارند را بشناسیم و از تمام پیشفرضهای آنها آگاهی داشته باشیم، می‌توانیم از برخی دستاوردهای غربیان استفاده کنیم. برای مثال، در تحلیل‌های زبانی و زبانشناختی، بخش زیادی از تحقیقات مستشرقان به مسألهی واژگان، زبان و زبان‌شناسی، فقه‌ اللغه، ریشهشناسی، اشتقاق واژگان قرآن و تا حد‌ودی هم حدیث برمیگردد.
از دیدگاه وات، به یک معنا، نخستین منبع آگاهی از زندگانی حضرت محمد(ص)، قرآن است که در دسترس و قابلاعتماد است؛ اما او تأسف میخورد از اینکه قرآن مانند یک پروندهی تاریخی، جزء جزء و تفسیر آن مشکل است، زیرا قسمت اعظم وحی و الهام در آیات نسبتاً کوتاهی نازل شده که بعداً آنها را در فصولی به طولهای مختلف جمعآوری کرده و هر یک را «سوره» نام نهادهاند. ممکن است تجدیدنظرهایی نیز در آنها شده باشد. گزارشهایی از شأن نزول بعضی از آیات در دست است که هرچند بعضی از آنها کاملاً معتبر است، ولی در بعضی از موارد با هم مباینت دارند و به علل چندی مستبعد و نامعقول به نظر میرسند. استفاده از قرآن به عنوان یک منبع تاریخی، اطلاعات کلی دربارهی زندگانی حضرت محمد(ص) به دست میدهد. این اطلاعات کلی در کتب اولیهی سیره که دربارهی زندگانی پیامبر(ص) نوشته شده است یافت میشود، مانند سیرهی ابن اسحاق (م 768م/ 151ق) که در سال 833م/ 218ق توسط ابن هشام تصحیح شده است و مغازی واقدی. این کتابها علاوه بر شرح کلی وقایع، دارای داستانهایی دربارهی خود پیامبر(ص) و اصحاب ایشان است.
وات میگوید علاوه بر کتب سیره، مجموعهای از احادیث و روایات نیز موجود است که مربوط به گفتار و کردار حضرت محمد(ص) میشود، که معمولاً به لحاظ فقهی و اصولی مورد توجه قرار گرفتهاند، نه از جهات تاریخی و سیره. محققان غربی این منابع را مورد انتقاد قرار داده و قابلاعتماد ندانستهاند. بعضی سوء ظن خود را به حدی رساندهاند که میگویند هیچیک از منابع، به جز قرآن، قابلاعتماد نیستند؛ و لذا چنین نتیجه گرفتهاند که درک زندگانی پیامبر(ص) ممکن نیست. برخی نیز مانند جان وَنْزبُرو (john Wansbrough/1928-2002م) و شاگردانش قرآن را به عنوان منبع کاملاً معتبر برای درک وضعیت صدر اسلام و زندگانی پیامبر(ص) نمیدانند.
اما وات در اینجا مخالفت خود را با دیدگاه ونزبرو و شاگردانش ابراز میکند و میگوید من کتاب «محمد پیامبر و سیاستمدار» را براساس خلاف این نظر تألیف نمودهام و معتقدم که اقوال مورخان و سیرهنگاران اولیه را باید حقیقت دانست، مگر در مواردی که دلیلی بر جعل یا تحریف وقایع در دست باشد، اعمّ از دلایل سیاسی، شرعی و فقهی. من اعتقاد دارم مطالبی که از کتابهای مختلفِ سدههای نخستین اسلام گردآوری شده، صحیح است و میتوان ادعا کرد که این نظریه، ما را به درک زندگانی حضرت محمد (ص) و پیشرفت کارهای او رهنمون میسازد. وات میافزاید که کتاب «محمد پیامبر و سیاستمدار» خلاصهای است از دو کتاب دیگرش به نامهای «محمد در مکه» و «محمد در مدینه»، و اختلاف عمدهای که این کتاب با دو کتاب دیگرش دارد، اولاً به ترتیب تاریخیِ وقایع مربوط میشود؛ و ثانیاً فقط منابعی را در کتاب «محمد پیامبر و سیاستمدار» ذکر کرده که در دو کتاب دیگرش بیان نشده است. شایان ذکر است که مبانی نظریِ ابعاد مهمِ برداشتِ وات از حضرت محمد(ص) در کتاب «اسلام و همبستگی جامعه» وی کاملاً مطرح شده است. وات همچنین در مقدمهی کتاب «اسلام و مسیحیت در عصر حاضر» پیرامون منابع خود میگوید: «مسیحیت بحثشده در این کتاب، تقریباً منحصر به جریان اصلی مسیحیت به صورتی که در اعتقادنامههای کلیسای جهانی بیان شده و من کاملاً آن را قبول دارم است. نقل مطالب کتاب مقدس از نسخهی معتبر انگلیسی (The Authorized Version) همراه با شیوهی جدید دستور زبان است. همچنین در مورد اسلام بیشتر به باورهای اهل سنت توجه کردهام که مورد قبول اکثر مسلمانان است؛ گرچه گاهی از باورهای گرایشهای دیگر نیز نمونههایی آوردهام. ترجمهی مطالب نقلشده از قرآن از خودم است. این کتاب، بیشتر به جنبههای اعتقادی تلاقی این دو دین میپردازد و جنبههای اخلاقی یا دیگر جنبهها کمتر بحث میشود؛ به ویژه جنبههای اخلاقی چنان پیچیده است که نیازمند کتابی مستقل است».
3-4-1. بهکارگیری روش نقد تاریخی از سوی وات در بررسی سیرهی پیامبر(ص)
کاربرد روش نقد تاریخیِ معاصر در مورد مطالب اسلامی، محققان اروپایی را به این باور رسانده که بسیاری از مسائل اعتقادی مسلمانان غیرتاریخی است؛ اما این نقد عمدتاً به موارد فرعی و ثانوی مربوط است و متوجه اصول و مبانی دین اسلام نمیشود. یکی از نمونههای احتجاج دینی مسلمانان آن است که میگویند منشأ خداییِ قرآن با این واقعیت اثبات میشود که حضرت محمد (ص) نمیتوانسته بخواند یا بنویسد. جملهای از قرآن که او را پیامبر امّی توصیف کرده و در تفسیر به معنی «درسناخوانده» است، مبنای این صفت پیامبر(ص) شمرده میشود. پژوهشگران اروپایی این تفسیر را در مورد واژهی «امّی» نمیپذیرند و اظهار میدارند که در قرآن این واژه و جمع آن، یعنی «امیین» به مفهوم «غیریهودی» یا «امّی» (Gentile) به کار رفته است. در واقع، درسناخواندگی او هیچگاه حجتی برای دفاعیهنویس نبوده، زیرا نمیتوانسته است احتمال قرائت کتاب مقدس یهودی و مسیحی توسط دیگران و در صورت لزوم، ترجمهی آن را برای شخص پیامبر(ص) نفی کند. به هر حال، این نظر دربارهی «امّی» نمیتواند موجب تضعیف ایمان مسلمانان در اعتقاد به منشأ الهی قرآن شود. مضافاً، هیچ پژوهشگر اروپایی امروزه حتی یک لحظه هم فکر نمیکند که حضرت محمد(ص) کتاب مقدس را خوانده است یا آن را برایش خواندهاند، زیرا بیخبری او از آن محرز است.
این مطلب، یعنی بهکارگیری روش نقد تاریخی، نظر به مطالعه و بررسی آثار سیرهنگاری وات، در مورد خودِ او نیز صادق است و یکی از ویژگیهای بارز روششناسی او در تدوین آثار سیره و تاریخیاش محسوب میشود. وات در ضمن بیان و بررسی حوادث مربوط به سیرهی پیامبر(ص)، گاهی برخی گزارههای تاریخیِ وقایع این دوره را مورد نقد و بررسی قرار داده و فاقد اعتبار میداند و با احتمالاتی که در باب آن وقایع میدهد، دلایل اقامهشده برای آنها را نمیپذیرد؛ مثلاً او در خصوص اسلام آوردن رؤسای مکه پس از سقوط مکه و فتح آن توسط پیامبر(ص) و مسلمانان میگوید مورخان بعدی اسلام نوشتهاند که بزرگان مکه به سبب هدایایی که پس از تقسیم غنائم در الجیرانه دریافت نمودند مسلمان شدند، اما وات آن را تحقیقاً یک تهمت «ضد اموی» میداند و احتمال میدهد که اسلام آوردن آنان تحت تأثیر این حقیقت بوده که پیامبر(ص) با دشمنان آنان، یعنی طوایف هوازن و طائف جنگیدهاند.
و یا وات در باب دعوت پیامبر(ص) از حکمرانان کشورهای همسایه به اسلام میگوید روایات اسلامی مدعیاند که در سال 628م/ 7ق حضرت محمد(ص) فرمانروایان امپراتوریهای اطراف را به اسلام دعوت کرده است، اما این ادعا را چندان اعتباری نیست. وات برای تبیین بهتر این ادعا و رد آن به جزئیات آن میپردازد و میگوید دورهی میان سقوط خیبر در مه 628م/ 7ق و تسلیم مکه در ژانویهی 630م/ 9ق دورهای است که پیامبر(ص) سعی داشت به هر طریقِ ممکن بر قدرت خود بیفزاید و دولت خود را به آرامی سازماندهی کند. در حقیقت، هدف اصلی او پس از شکست محاصرهی مدینه همین بوده است؛ اما پس از معاهدهای که با مکیان بست، توانست آن را با شدت بیشتر و در تمام جهات ادامه دهد. روایات معمول تاریخ اسلام بیانگر این است که پیامبر(ص) بلافاصله پس از امضای عهدنامه، شش فرستاده نزد حکمرانان کشورهای همسایه فرستاد و آنان را به دین اسلام دعوت نمود. از دیدگاه وات، روش انتقادی کنونی نشان میدهد که این بیان قابلاعتماد نیست و احتمال دارد علت اصلی آن علاقهی مفرط مسلمانان به این نکته بوده است که حضرت محمد(ص) دین خود را دینی جهانی میدانست و شاید این اقدام برای منطقی جلوه دادن جنگهای خود علیه ایران و بیزانس بوده است، چرا که این جنگها پس از دعوت آنها به اسلام صورت گرفت. حقیقتی که ورای این داستان است آنکه پیامبر(ص) رسولانی که به نزد حکمرانان ایران و روم و غیره فرستاده است، بعضی از آنان چند ماه پیش از انعقاد عهدنامهی مکیان و بعضی چند ماه بعد از آن تاریخ رفتهاند. از متن پیام اطلاعی در دست نیست. فقط احتمال دارد پیامبر(ص) شرحی از آنچه در عربستان رخ داده بود بیان داشته باشد و پیشبینی خود را در اینکه ممکن است اهالی مکه از آنها استمداد کنند شرح داده و تقاضای نوعی توافق سیاسی کرده است. البته پیامبر(ص) خود را برای انعقاد چنین عهدنامههایی به اندازهی کافی قوی و معتبر میدیده است.
3-4-2. اعتماد و استناد وات به روایات تاریخی
وات در کنار بهکارگیری روش نقد تاریخی در خصوص برخی وقایع و روایات تاریخیِ مربوط به صدر اسلام، در بسیاری موارد نیز به روایات تاریخیِ موجود در کتب سیره و تاریخ اسلام اعتماد و استناد میکند؛ از جمله میتوان به جریان فتح مکه و تسلیم شدنِ سران کفر و اهالی مکه در مقابل پیامبر(ص) اشاره نمود. وات در این باره میگوید که ایمان حضرت محمد(ص) به هدف خود و بصیرت، حکمت و دوراندیشی او در تحقق این امر (فتح مکه) بسیار مؤثر و گیرا بود. هنگامی که جامعهی او بسیار کوچک بود، و همهی نیروهای خود را بر آن گمارده بود که از هرگونه خرابی و ویرانی احتراز شود، ایجاد عربستان متحدی را در سر میپرورانید که در آن مکیان نیز میبایست نقشآفرینی کنند. او مکیان را برانگیخته و سپس تهدید کرده بود و اینک همهی آنان از بزرگ و کوچک مطیع و تسلیم او بودند. حضرت محمد(ص) با مشکلات عجیب، اما با اطمینان خاطر به سوی هدف خود پیش رفته بود. وات معتقد است اگر روایات و دلایل تاریخی مسائل مربوط به فتح مکه را اثبات نمیکرد، عدهی کمی باور میکردند که محمدی که مورد نفرت مردم مکه بود، بار دیگر چگونه توانست به صورت فاتحی پیروزمند به این شهر بازگردد.
جمعبندی و نتیجهگیری:
وات فردی مسیحی، الهیدان و معتقد به خداست. افکار و اندیشههای او تحت تأثیر اندیشههایی چون نظریهی زبان دینِ ویتگِنشتاین، تفکر پلورالیستی جان هیک، مکتب نقد تاریخی و مکتب آنال بوده است. او معتقد است حضرت محمد(ص) در این گفته که قرآن تصنیف او نبوده، بلکه از بالا به او وحی شده، صداقت داشته، و قرآن فعل الهی است که از طریق شخصیت حضرت محمد(ص) به گونهای عرضه شده که برخی از ویژگیهای قرآن اساساً به بشریت حضرت ارتباط مییابد. وات معتقد به حقانیت نسبیِ ادیان ابراهیمی است و خاستگاه تمامی آنها را الهی و اخلاقی میداند. وی با اثرپذیری از مباحث زبان دین در فضای غرب، به زبان نمادین به عنوان یکی از مسائل اساسیِ دینیِ عصر جدید توجه نموده است.
وات را باید از جمله دانشمندان متأثر از مکتب تجربهگرایی دانست که به شیوهی تاریخنگاری اثباتی به نگارش کتب سیرهاش دست یازیده است و معیار حقیقت یا تاریخی بودنِ یک واقعه را در رؤیت حسی آن میداند. او پس از مراجعه به منابع اولیهی اسلامی و مطالعه و جمعآوری مطالب دربارهی وقایع، با تحلیلهای ذهنی خود به بیان آن وقایع میپردازد و مستقیماً به نقل روایات و تحلیل واقعبینانهی رویدادهای تاریخی مبادرت نمیورزد. وی در تبیین یک واقعه یا یک موضوع، از جهات مختلف آن را مورد بررسی و کاوش علمی قرار میدهد و پس از بررسی همهی زوایای موضوع، تحلیل و نظر خود را ارائه میدهد. وات از ابعاد گوناگون شخصیت و سیرهی پیامبر(ص)، دین اسلام و مصادر قرآن را مورد تجزیه و تحلیلِ روانشناختی، جامعهشناختی و پدیدارشناسانه قرار داده است. وات به عنوان فردی مسیحی بر این باور است که ادیان با همهی تنوع و گونهگونیِ خود، از حقایق فراوان و مشترکی برخوردارند. وی تلاش کرده تا نشان دهد که چگونه میتوان حقیقت را در نظامهای دینیِ گوناگون کشف کرد و از آن به مثابه زبان مشترکی برای همگرایی و مشارکت بیشتر در جهت خیر و رفاه مادی و معنوی انسانها سود جست.
وات معتقد است آن حکایاتی که با واقعیت تاریخی انطباق نمییابند، یعنی اسطورهای هستند، میتوانند به مثابه ارائه یا بازنمود حقیقت به شکل زبان تصویری به شمار آیند؛ زیرا کسی که چنین حکایاتی را به عنوان بیان واقعیتهای مهم قبول میکند، میداند آنها را نباید واقعیات عینی در سطح ظاهری و صوری تلقی کند. وات به معیار «ثمرات» یا «کارآیی» در عمل در مورد نظامهای فکریِ دینی مانند اسلام و مسیحیت توجه مینماید و معتقد است اگر کیفیت زندگی یا حیات پیروان یک نظام عقیدتی عموماً خوب باشد، میتوان گفت آن نظام عقیدتی کمابیش صادق است. او معتقد است آن ادیانی که میتوانند ثمرات نیکو به بار آورند، ذات ثمراتشان دلیل کافی دیگری برای قبول آنها به شمار میآید، و انسان میتواند در اصل آنها را با مذهب خود برابر بداند. از دیدگاه وات، شاید تکتک گزارههای تمامیِ ادیان به طور مستقل درست نباشند، اما نظام نمادین هر دینی را اگر به صورت یک کل در نظر بگیریم، دیدگاهی را دربارهی واقعیت ارائه میکند که در بسیاری از جنبههای مربوط معتبر است. او معتقد است نظامهای عقیدتیِ مقبول یهودیان، مسیحیان، مسلمانان، بوداییان و دیگران، همه تا آنجا که انسانها را برخوردار از تجربهای دلخواه از زندگی به عنوان یک کل میگردانند، حقیقی و حقانیاند؛ ازاینرو، میتوان گفت گزارهای صادق است که با آنچه عموماً واقعی دانسته میشود مطابق باشد. به عقیدهی وات، اگر تعابیری که در دین به کار میرود تمثالی باشد، آنچه مدلول این تعابیر است واقعی خواهد بود. ممکن است استثناهایی وجود داشته باشد، اما در آن صورت، غیرواقعی بودنِ مدلول باید از طریق معیارهایی غیر از ویژگی تمثالیِ زبان مشخص گردد. وات معتقد است به دلیل شیوهی کار مورخان، ما با این ویژگی متناقضنما مواجه میشویم که ممکن است عناصر تشکیلدهندهی یک الگو، تماماً واقعیاتی درست باشند، اما الگوی کلیای که از آنها ارائه شده، نادرست باشد؛ لذا معمولاً در مواردی که مورخانِ عمومی بررسی میکنند، الگوهای بدیل یا نظریات بسیاری کشف میشوند که مورخ برای تأکید، الگوهایی را برمیگزیند که مورد علاقهی خود یا خوانندگان باشند. او معتقد است بنابر دیدگاه قرآن، خدا در سرتاسر تاریخ بشر، به ویژه در همهی مسائل مربوط به رشد و گسترش اسلام و تبدیل آن به دومین دین بزرگ جهان پس از مسیحیت و نیز دربرگرفتنِ حدود یک پنجم نوع بشر، حضوری فعال دارد. از دیدگاه وات، انگیزشهای درونی یا دواعی باطنیِ انسان را باید ناشی از فعل خدا در او دانست که چه بسا با وساطت فرشتگان صورت می‌پذیرد و یا از نیروی درونیِ یک انسانِ اهل «اهتدا» که خداوند در او نهاده، برمی‌خیزد. این انگیزشها پاسخ‌های مناسب به شرایطی هستند که انسان خود را در آن می‌یابد.
وات برخلاف برخی محققان غربی که منابع قرون نخستین اسلام، اعمّ از کتب سیره و مجموعههای حدیثی را مورد انتقاد قرار داده و قابلاعتماد ندانستهاند، معتقد است که اقوال مورخان و سیرهنگاران اولیه را باید حقیقت دانست، مگر در مواردی که دلیلی بر جعل یا تحریف وقایع در دست باشد، اعمّ از دلایل سیاسی، شرعی و فقهی. به اعتقاد او، مطالبی که از کتابهای مختلف سدههای نخستین اسلام گردآوری شده، صحیح است و میتوان ادعا کرد که این نظریه، ما را به درک زندگانی حضرت محمد(ص) و پیشرفت کارهای او رهنمون میسازد. وات در کنار بهکارگیری روش نقد تاریخی در خصوص برخی وقایع و روایات تاریخیِ مربوط به صدر اسلام، در بسیاری موارد نیز به روایات تاریخیِ موجود در کتب سیره و تاریخ اسلام اعتماد و استناد میکند.
فصل چهارم: مهمترین دیدگاههای وات پیرامون وحی، نبوت، سیره و احادیث پیامبر(ص)
در این فصل به بیان دیدگاههای ویلیام مُنتگمری وات پیرامون موضوعات وحی، نبوت، سیره و احادیث پیامبر(ص) پرداخته شده است. مباحث مطرحشده در این فصل از کتابها و مقالات خودِ وات به زبانهای انگلیسی، فارسی و عربی استخراج شده و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. این فصل به دو بخش اصلیِ سیرهپژوهی و حدیثپژوهی وات تقسیم شده است که مهمترین مباحثی که در بخش سیرهپژوهی وات مطرح شده، بدین شرح است:
در بخش سیرهپژوهی وات، در یک سیر تاریخی و منطقی ابتدا به وضعیت پیامبر(ص) پیش از اسلام و حنیف بودن حضرت در این زمان و معرفی حنفاء و مصادیق آن در قرآن، و سپس به ظهور پیامبر(ص) و دین اسلام در سرزمین عربستان و شرایط سیاسی، فرهنگی و دینیِ آن در این زمان پرداخته شده است. در ادامه آرا و دیدگاههای وات در مورد وحی و نبوت پیامبر(ص) به طور جامع و مفصل مطرح و مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفته است. در اینجا ابتدا به سه گفتمان رایج در باب وحی و نبوت پیامبر(ص)، یعنی گفتمان اسلامی، مسیحی و سکولار پرداخته شده و سپس به منظومهی فکری وات در قالب سامانهای نوین در تحلیل وحی و نبوت اشاره شده است. سامانهی فکری وات حاوی گزارههایی است که برای فهم دیدگاه او از وحی و نبوت باید همگی آنها را یکجا و با هم در نظر گرفت؛ از جمله ابتکار عمل خداوند سرمنشأ وحی پیامبرانه، وحی به مثابه فعل خداوند در تاریخ بشر، اطمینان پیامبر به الهی بودنِ دریافتهای وحیانی، رازآلود بودنِ وحی و شیوهی دریافت آن، وجود عنصر بشری در وحی، نقش «تخیّل خلّاق» پیامبران در شکلدهی وحی، و خطاپذیر بودنِ گزارههای وحیانی. پس از تبیین مسألهی وحی از دیدگاه وات، مهمترین موضوعاتی که پیرامون نبوت پیامبر(ص) مطرح شده، به شرح ذیل است: دلیل نبوت پیامبر(ص)، آشنایی بحیرا با پیامبر(ص)، نقش حضرت خدیجه(س) و ورقه بن نوفل در نبوت پیامبر(ص)، داستان «آیات شیطانی» یا «افسانهی غرانیق»، مصادر قرآن و دانش پیامبر(ص)، تفاوت پیامبر مکی با پیامبر مدنی (فرق میان «رسول» و «نبی»)، تفاوت پیامبر اسلام(ص) با دیگر انبیای الهی، پیامبر اسلام(ص)؛ خاتم النبیین، و انتظار وات از مسیحیان در خصوص نبوت پیامبر(ص).
در ادامهی مباحث این بخش به مهمترین وقایع دوران مکیِ پیامبر(ص)، از جمله امّی بودن حضرت محمد(ص) و نخستین زن و مرد مسلمان، و در آخر، به مهمترین وقایع دوران مدنیِ پیامبر(ص) پرداخته شده که بسیار گستردهتر از وقایع دوران مکی است و از زوایای مختلف موضوعات گوناگونی بیان و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. اما اهمّ موضوعات و وقایعی که در دوران مدنیِ پیامبر(ص) مطرح و واقع شده، بدین شرح است: در ابتدای این بخش به موضوع سیاست پیامبر(ص) و جایگاه آن در سیرهی ایشان اشاره شده و از زوایای مختلف مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته که مهمترین مباحث مطرح در این موضوع از این قرار است: تحلیل سیرهی پیامبر(ص) بر محور نظریهی «قدرت»، پیامبر(ص) به دنبال کسب قدرت سیاسی، اهداف سیاسی پیامبر(ص)، رشد و گسترش اسلام و حکومت اسلامی، «جهاد» و انگیزههای مسلمانان، اتحاد قبایل و انگیزههای سیاسی آن، رابطهی سیاست و دین از دیدگاه وات، و ابعاد جهانی دین اسلام. در ادامه موضوع همسران پیامبر(ص)، مسألهی تعدد زوجات حضرت و حکمت و اهداف آن را مطرح نمودهایم. پس از آن به حوزهی مسائل اقتصادی و نقش و جایگاه آن در سیرهی پیامبر(ص) و رشد و گسترش اسلام از دیدگاه وات پرداختهایم که اهمّ مباحث آن بدین شرح است: جزیه در اسلام، نقش تجارت و بازرگانی در رشد و گسترش اسلام و تحلیل اقتصادی از جهاد. سپس وضعیت اهل کتاب در مدینه در عصر پیامبر(ص)، نحوهی آشنایی حضرت و نوع تعامل و رابطهی ایشان با آنان، و دیدگاه مسیحیان امروزی نسبت به نبوت پیامبر اسلام(ص) را بیان کردهایم. در ادامه به موضوع غزوات، سریهها و جنگهای پیامبر(ص) پرداختهایم، بدین صورت که ابتدا تعریفی از اصطلاحات رایج در خصوص جنگهای پیامبر(ص) مانند «غزوه»، «سریه»، «رزیه»، «مغازی» و «جهاد» ارائه دادهایم و سپس تحلیل و بررسیهای وات از مهمترین جنگها و غزوات دوران حیات پیامبر(ص) نظیر غزوهی نخله، بدر، اُحد، خندق، خیبر، موته، حنین، تبوک و فتح مکه را به ترتیب تاریخی بیان نمودهایم. و در آخر، به مسألهی رحلت پیامبر(ص) و جانشین پس از وی، و تصویر نادرست از پیامبر (ص) در قرون وسطی پرداختهایم.
اما در باب بخش حدیثپژوهی وات باید متذکر شوم که حجم آن به مراتب کمتر از بخش سیرهپژوهیِ آن است، زیرا با مطالعه، فحص و بررسی کامل آثار وات مشاهده شد که حوزهی اصلی پژوهشهای وی سیرهی نبوی و تاریخ اسلام است و کمتر به مباحث حدیثی پرداخته است. البته شایان ذکر است که در نگاهی جامعتر، روایات مربوط به تاریخ اسلام و سیره نیز زیرمجموعه بحثهای حدیثی قرار میگیرد. لذا مهمترین موضوعات مطرح در این بخش بدین شرح است: دیدگاه وات دربارهی «حدیث»، رابطهی فقه و حدیث با سنت پیامبر(ص)، و مقایسهی کتاب مقدس با احادیث اسلامی. اینک به بیان دیدگاههای وات دربارهی زندگانی و سیرهی پیامبر(ص) میپردازیم:

                                                    .