بررسی عناصر حماسی در اشعار قاآنی- قسمت ۲۲۸

محتوای شعر فارسی در طول تاریخ از آغاز تا سده های اخیر چند حوزه ی گسترده ی مضمونی،واژگانی که شامل حوزه های عرفانی ،غنایی،هجوی و… می شود،را در خود جای داده است؛حماسه یکی از مهمترین این حوزه ها به شمار می رود که مانند حوزه های دیگر متفاوت و مخصوص به خود است.
اغراق ،جملات کوبنده،ایجاد فضای خارق العاده وشگفت انگیز،استفاده از دایره واژگان مربوط به فضای جنگی وپهلوانی و…. از ویژگی های حماسه به شمار می رود که این ویژگی ها در برخی قصاید قاآنی نیز دیده می شود.که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.
حماسه نیز مانند ژانرهای دیگر دارای وزن ولحن خاصی است که این وزن و لحن خاص در دیوان قاآنی بدین شکل دیده می شود: فعولن فعولن فعولن فعل که وزن متن شاهنامه فردوسی است به عنوان مشهورترین وزن حماسی به شمار می رود که در قصاید قاآنی تنها در دو قصیده از این وزن استفاده شده است یکی قصیده ی که در زمان ولیعهدی ناصر الدین شاه غازی سروده شده است با مطلع:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

الا ای خمیده سر زلف دلبر که همرنگ مشکی وهمسنگ گوهر

 

۲۰۸/۷
قصیده ی دیگری که این وزن از آن استفاده شده است قصیده ی است که در تعریف کتاب باده بی خمار وستایش فتحعلی شاه سروده شده است بااین مطلع:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

لبالب کن ای مهربان ماه ساغر از آن آب گلگون از آتش تر

 

(۳۱۸/۴)
اما از نظر لحن حماسی،در قصاید قاآنی نمونه های قابل توجهی می توان یافت که به برخی قصاید اشاره خواهیم نمود. ازجمله قصیده ای است بامطلع:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دوش در آمد از درم آن مه برج دلبری سود بر آسمان سرم از در ذره پروری

 

(۷۶۴/۲۲)
البته نکته بسیار مهمی که در این بحث وجود دارد این است که قصیده هایی که به عنوان لحن حماسی اشاره می شود تمام ابیات آنها دارای لحن حماسی نیستند بلکه قصایدی هستند که نسبت به قصیده های دیگر دیوان قاآنی دارای ابیات بیشتری در لحن ومحتوای حماسی هستند.به عنوان مثال مطلع قصیده مذکورو برخی ابیاتش دارای لحن و محتوای حماسی نیستند.
اما ابیاتی لحن و محتوای حماسی دارند:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شاه به طوس اندرون بست و دریدوریخت خون هر که ز طالع زبون کرد ز کینه اژدری

 

(۷۶۵/۱۵)
در بیت بالاواژه هایی مانند خون،درید،کینه واژدری وجود دارد که نشان از لحن ومحتوای حماسی دارند. فضایی که در این بیت ترسیم شده است فضایی کاملا جنگی وحماسی است به گونه ی وقتی مخاطب آن رامی خواند یک حس حماسی را در وجود خود احساس می کند.