دسته بندی علمی – پژوهشی : بررسی تأثیر مالیات بر ارزش افزوده بر روند درآمدهای مالیاتی دولت- قسمت ۲۵

همچنین در بیشتر کشورها، هم‌زمان با اجرای مالیات بر ارزش افزوده و یا چند سال قبل از اجرای آن، در سیستم تأمین اجتماعی و سیاست‌های حمایتی و پرداخت‌های انتقالی مستقیم دولت اصلاحی انجام گرفته است (Kerver, 2001).
با توجه به مطالب بیان ‌شده، توجه به توزیع درآمد در اجرای مالیات بر ارزش افزوده، از جمله اموری است که به شدت بر میزان موفقیت مالیات بر ارزش افزوده در بلندمدت مؤثر است و بایستی مورد توجه سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان اقتصادی قرار گیرد. برای انجام این مهم، اگر اصلاحات انجام گرفته در سیستم تأمین اجتماعی و تاسیس وزارت رفاه از کارآمدی کافی و لازم برخوردار باشد و با اصلاحات مناسبی در مورد سیاست‌های حمایتی دولتی همراه شود، می‌توان سیستم مالیات بر ارزش افزوده را با تاکید بیشتر بر درآمد زدایی و حفظ کارایی معرفی کرد.
به دلیل عدم کارایی روش‌های حمایتی در قالب نهادهای بیمه‌ای و غیربیمه‌ای و سیاست‌های حمایتی دولت در لایحه پیشنهادی خود به مجلس برای اجرای مالیات بر ارزش افزوده، معافیت‌هایی مطرح شده و سعی شده است که بخش وسیعی از کالاها و خدمات مورد استفاده اقشار کم درآمد جامعه از پرداخت مالیات معاف شوند.
۲-۲۰-۲- اثر مالیات بر ارزش افزوده در افزایش سطح قیمت‌ها
توجه به تجربه سایر کشورها در زمینه تورم‌زا بودن اجرای مالیات بر ارزش افزوده نشان می‌دهد که دو عامل در تورم‌زا بودن اجرای مالیات بر ارزش افزوده بسیار مهم و تأثیرگذار است. اولین عامل مالیات‌هایی که مالیات بر ارزش افزوده جایگزین آنها شده و دومین عامل شرایط پولی و تورمی حاکم بر کشور است.
در نهایت عدم توجه کافی به تورم‌زا بودن اجرای مالیات بر ارزش افزوده و عدم تمهید سیاست‌ها و برنامه‌های کنترل مؤثر و کارآمد تورم ناشی از اجرای این مالیات، می‌تواند به تورم شدیدی بینجامد. از این رو چند سال قبل از اجرای مالیات بر ارزش افزوده، سیاست‌های پولی با هدف‌گذاری تورم لازم بوده و در دوره اجرای مالیات بر ارزش افزوده نیزکنترل و نظارت قیمتی و اجرای سیاست‌های پولی کوتاه‌مدت، برای مهار آثار تورمی اجرای مالیات بر ارزش افزوده ضروری به نظر می رسد.
در هدف‌گذاری تورم بایستی به علل متفاوتی توجه داشت و دقت نمود که سیاست‌گذاری پولی فقط برای کنترل بخشی از این علل ـ که دارای منشأ پولی است ـ توانایی دارد و همچنین این سیاست‌گذاری پولی، قابلیت اثر‌گذاری فوری را ندارد چرا که فرایند کنترل پولی و مکانیسم اثرگذاری آن و در نتیجه تثبیت قیمت‌ها، یک فرآیند طولانی و همراه با تأخیر زمانی است از این رو به هنگام اجرای مالیات بر ارزش افزوده در ایران بایستی برای جلوگیری از بروز آثار تورمی، یک سری سیاست‌های مورد نیاز در بخش پولی و اعتباری کشور از پیش اجرا شود تا آثار آن سیاست‌ها از شدت تورم بکاهد (طهماسبی، ۱۳۸۳).
۲-۲۰-۳- اشکالات اجرایی مالیات بر ارزش افزوده
به دلیل وسعت مشکلات اجرایی، دولت‌ها در اعمال این نوع از مالیات دچار تردید می شوند. اهم این مشکلات عبارتنداز:
۲-۲۰-۳-۱- نحوه برخورد با خرده فروشان (مشاغل جزء)
این اشکال در کلیه کشورها، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، که با تعداد بیشتری واحدهای خرده فروشی مواجه هستند، مطرح است و ضرورت ایجاب می کند که در این زمینه تجدید نظرهایی در بافت اقتصادی ـ فرهنگی صورت پذیرد.
۲-۲۰-۳-۲- چگونگی برخورد در خصوص مواد غذایی کشاورزی
تجربه کشورها نشان دهنده این مهم است، که بیش‌تر کشورهای برقرار کننده مالیات بر ارزش افزوده، به دو دلیل مواد غذایی را از شمول مالیات خارج ساخته اند:
– رعایت عدالت اجتماعی و سیاست حمایت از قشر وسیع کم درآمد
– مشکلات اجرایی خاص اعمال این نوع مالیات
۲-۲۰-۳-۳- نحوه عمل در مورد کالاهای سرمایه‌ای
در کشورهای در حال توسعه، به لحاظ ضرورت تشویق سرمایه‌گذاری، کالاهای سرمایه ای را مشمول مالیات با نرخ صفر قرار می‌دهند و مالیات متعلق به خریدهایی را که به کالاهای سرمایه‌ای مؤسسات مربوط می شود، به صورت یکجا یا به تدریج از حساب مالیات بر فروش آنها کسر می کنند.
۲-۲۰-۳-۴- مشکلات وصول مالیات از خدمات (نظیر بانک ها و بیمه)
این دسته از خدمات را به دلایل زیر از پرداخت مالیات بر ارزش افزوده معاف می کنند:
– دشواری زیاد تشخیص ارزش افزوده ایجاد شده در این خدمات
– وجود نداشتن ملاکی خاص در مواردی که برای تشخیص ارزش افزوده این مؤسسات اقدام به شیوه علی‌الراس ضروری است
– امکان جابجایی سرمایه مالی به دلیل نقل و انتقال‌پذیری آن در صورت اخذ مالیات سنگین
– ارزش پایین درآمد حاصل از این نوع مالیات در قبال مخارج تعیین و وصول آن
۲-۲۰-۴- شفاف نبودن اجرا
از سوی دیگر، شیوه محاسبه و وصول مالیات بر ارزش افزوده، هنوز کاملا شفاف و مشخص نیست و بحث های زیادی در مورد شیوه وصول این نوع مالیات وجود دارد. این قانون ذاتا بد نیست، اما ابهام عمده ما بر سر شیوه های اجرای آن است.
این نوع مالیات در چند مرحله اخذ می شود. طبق مثالی که برای اخذ مالیات بر ارزش افزوده مطرح می‌شود، وقتی چوب تبدیل به الوار می شود و سپس با الوار مبل ساخته می شود و مبل در نمایشگاه به فروش می رسد، در هر یک از این ٣ مرحله ارزش افزوده ای حاصل می شود که باید مالیات بر ارزش افزوده از آن اخذ شود به طوری که تمام مالیات از مرحله آخر (فروش مبل به خریدار) گرفته نشود.
باید کارکردی وضع شود که از هر یک از مراحل افزایش ارزش یک کالا، مالیات جداگانه اخذ شود ولی در حال حاضر معلوم نیست که دولت چگونه می خواهد چنین کارکردی را برقرار کند. بحث درباره شیوه اجرای این قانون است که چگونه می خواهند مالیات را در هر یک از این مراحل محاسبه و اخذ کنند؟ (صمیمی و همکاران، ۱۳۷۷).
۲-۲۰-۵- مشکلات نظام بانکی
در سیستم های کنترلی و نظارتی کشور مشکلاتی وجود دارد. کدام سیستم کنترلی یا نظارتی می تواند تضمین دهد که در هریک از مراحل مذکور مالیات اخذ می شود؟
در کشورهای پیشرفته بیشتر معاملات به صورت نقد انجام نمی شود بلکه از طریق کارت های اعتباری و با سیستم های بانکی است؛ بنابراین آنها می توانند چنین نظارتی را داشته باشند؛ ولی تا هنگامی که اغلب معاملات ما نقدی است و دریافت ها و پرداخت های ما ثبت و ضبط نمی شود، معلوم نیست با چه مکانیسمی این کنترل ها انجام می شود. در جوامع پیشرفته غالب داد و ستدها از طریق نظام بانکی انجام می شود، به همین دلیل آنجا همه چیز قابل نظارت است. مثلا اگر در یک فروشگاه در آلمان بخواهید برای خرید کالایی ۵٠٠یورو پول نقد بپردازید همه با تعجب نگاه می کنند چون این وجوه در قالب کارت های اعتباری، چک و… پرداخت می شود و اگر کسی پول نقد زیادی به همراه داشته باشد می گویند پول او کثیف است؛ چون جای پول تمیز در بانک است (صمیمی، ۱۳۸۲).
۲-۲۰-۶- فرار مالیاتی در مالیات بر ارزش افزوده
هـر گونه تلاش غیرقانونی به منظور عدم پرداخت مالیات مانند ندادن اطلاعات لازم در مورد عواید و منافع اموال مشمول مالیات به مقامات مسئول، فرار مالیاتی خوانده می شود. فرار مالیاتی به روشهای مختلــف صورت می گیرد ولی هدف اصلی در به کار گیری این روشها، عدم پرداخت کامل یا ناقص مالیات است. فرار مالیاتی برای انواع مالیاتها یکسان است و امروزه یکی از مسائل جدی و قابل توجه برای اغلب کشورها مسئله فرار می باشد چون علاوه بر کاهش درآمدهای دولت و افزایش سطح شکاف مالیاتی، نسبت درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص داخلی[۹] را نیز کاهش می دهد (طهماسبی، ۱۳۸۴).
ماهیت خود کنترلی نظام مالیات بر ارزش افزوده که ناشی از چند مرحله ای بودن فرآیند تولید و توزیع کالا و خــدمات است پتانسیــل های بالقــوه فرار مالیاتی را دست کم در نظر گرفته و در حد معناداری از بین می برد لذا از این رو انگیزه اصلی برقراری نظام مالیات بر ارزش افزوده در بعضی از کشورهای در حال توسعه کاهش فـرار مالیاتی می باشد. گذری کوتاه به تجربه عملی کشورهای در حال توسعه مبین آن است که به جز زمینه های اجتماعی مؤثر در رفتار عدم تمکین دلایل فرار از پرداخت مالیات بر ارزش افزوده متأثر از اجرای ضعیف و ناکار آمد قانــون در دستگاه مالیاتی آن کشورها است کنترل ضعیف ورودی و خروجی بنگاههای اقتصادی امکان تقلــب در طرح ادعای اعتبار مالیاتی، معافیتهای متعدد و چند نرخــی بودن مالیات بر ارزش افزوده و نیز مشکلات حقوقی مربوط به ضمانت اجرایی قانون، پتانسیل های بالقوه فرار مالیاتی را در این نظام مالیاتی شکل می دهد.
در یک تقسیم بندی کلی میتوان عمده ترین شیوه های فرار مالیاتی را به صورت زیر بیان نمود:
۱- نگهداری دو دسته دفاتر و مدارک برای ثبت معاملات یک دفتر برای صاحبان مشاغل که دخل و خرج را به درستی نشان می دهد و ممکن است از آن برای دریافت تسهیلات بانکی و سایر امور استفاده شود و دسته دوم برای ارائه به واحد های مالیاتی که به صورت غیر واقعی و کمتر از میزان حقیقی تنظیم شده و فقط بخش کوچکی از درآمد ها را نشان می دهد.
۲- عدم ثبت بسیاری از فعالیت ها و درآمدها در دفاتر و اسناد و مدارک و حتی اشتغال به اموریکه مجوزهای لازم برای آن فعالیت ها اخذ نشده بطوریکه شناسایی را برای ماموران مالیاتی غیر ممکن سازد..
۳- معافیت های متنوع مالیاتی که در بسیاری از موارد موجب فرار مالیاتی شده است.مثلاٌ معافیت درامداجاره واحدهای مسکونی که براساس الگوی مصرف مسکن ساخته شده اند بطوریکه در برخی از موارد به استناد این قانون زیر بنای بیشترازالگوی مزبور نیز پوشش معافیت گرفته و از مالیات معاف شده اند.
۴- در نظام مالیات بر ارزش افزوده نیز امکان فرار مالیاتی علاوه بر موارد فوق در بحث اعتبار مالیاتی مودیان وجود داردفعالان می توانند با تبانی با فروشندگان کالا و خدمات و با ارائه فاکتورهای خرید صوری اعتبار مالیاتی برای خود منظور نمایند..
۵- در خود اظهاری نیز فرار مالیاتی به وضوح مشاهده می شود.توافقاتی که صورت می گیرد افزایش اندکی در پایه های مالیاتی ایجاد می نماید. پایه هایی که بعضاٌ بسیار کمتر از میزان واقعی درآمد مودیان بوده و عملا فرار مالیاتی را جنبه رسمی و قانونی می بخشد..
۶- بخشودگی جرایم مالیاتی و تقسیط طولانی مدت مالیات از مصادیق دیگر فرار مالیاتی می باشد وقتی مودی به دلیل عدم انجام تکالیف خود و عدم پرداخت به موقع مالیات مشمول جریمه می گردد و این جرایم نیز بخشیده می شود و یا مودیان فرصت قانونی پیدا می کنند بدهی خود را در اقساط بلند مدت پرداخت نمایند با توجه به تورم و کاهش ارزش پول نوعی دیگر از فرار مالیاتی شکل گرفته است.
نظامهای مــالیاتی کشــورهای مختلف راهکارهایی برای مقابله با شیوه های فرار از مالیات بر ارزش افزوده را اتخاذ کرده اند که می تواند بازخوردهای لازم در نحوه معرفی موثر و کار آمد این نظام را در دستگاه مالیاتی کشور ها عرضه کند. با توجه به تجربه عملیاتی کشورهای در حال توسعه پیشنهاداتی که می تواند بعضی زمینه های بالقوه فرار مالیاتی را از بین ببرد عبارتند از:

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir