اهمیت کار و تلاش در کلام امام علی

در دوران قرون وسطی به تدریج نحوه نگرش به کار کمی تغییر کرد و کار دستی وسیله توبه و ندامت تلقی شد یا به شکلی اعتراف به گناه محسوب گردید و گناهکار با این عمل احساس راحتی مینمود. پس از رنسانس و اشاعه اصول اخلاق پروتستان در کشورهای صنعتی، این تلقی تاریخی و قدیمی از کار به عنوان عقوبت و مجازات، به مفهوم و معنایی آرامش‌دهنده و تسکین‌بخش تبدیل شد که بر اساس آن کار عملی محترم است که به رسالت انسان در روی زمین به عنوان هدف غائی او بستگی دارد. کالواتیستها و پروتستان‌ها عقیده دارند کار موجب رضایت خداوند است و گروهی دیگر از مسیحیان معتقدند که در کار ارزش صیانت نهفته است (رونق، 1380: 3).
در قرن شانزدهم، که انقلاب علمی صورت میگیرد و علم جدید با ویژگیهای آزمایشگاهی تجربی و اثباتی به وسیله بیکن و دکارت و بعدها با کمک گالیله و نیوتن جا میافتد، مسئله کار شکل معقولتری پیدا میکند. با پیدایش سوسیالیست‌ها ارزش کار بالا میرود تا به مارکس میرسد که او کار را منبع تولید ارزش میداند و به طریق علمی به آن می‌نگرد و تحقیقات خود را بر آن متکی میکند.
مسیر تحول کار در جهان جالب به نظر میرسد، با این وجود اکنون تفاوت میان کار یدی و کار فکری در عصر ما هنوز باقی است و امتیاز کار فکری بر کار یدی از بین نرفته است. به همین لحاظ دانشآموختگان ما از کار یدی دوری میجویند و به کار دفتری و پشت‌میزنشینی آمادگی و علاقمندی بیشتری نشان میدهند (فیوضات، 1383: 117).
2-1-5. اهمیت کار و تلاش در کلام امام علی (ع)
حضرت علی (ع) در دوران حیات خود، به کار و فعالیت توجه داشتند و به این امر بسیار اهمیت میدادند، برخی از سخنان حضرت در این زمینه ذیلاً بررسی میشود.
در روایتی از امام علی (ع) آمده است که: «قالَ امیرالمؤمنین لِلحَسَن (ع) لاتَلُم اِنساناً یَطلُبُ قُوتَه فَمَن عَدِمَ قُوَتَهُ کَثُرَ خَطایاه» (مجلسی، 1404: ج 69/ 47)؛ امیرالمؤمنین (ع) به فرزندش امام حسن (ع) فرمود: کسی را که به دنبال روزی میرود، سرزنش نکن، زیرا کسی که تلاش نکند و مایحتاج خود را به دست نیاورد، گناهان او زیاد خواهد شد.
در این روایت، حضرت ضمن بیان این مطلب که کسانی که دنبال کار و فعالیت جهت تأمین هزینه زندگی میروند نه تنها مورد نکوهش و سرزنش نیستند، بلکه مورد تشویق و تقدیرند.
در روایت ذیل حضرت علی (ع) به طلب روزی از طریق پسندیده و صحیح امر نموده است: «قالَ علیُ لِکُلِّ رزقٍ سَبَبُ فَاَجمِلُوا فی الطَّلَبِ» (تیتمیآمدی،1366: 579)؛ روزیها دارای وسیله و سببی هستند، بنابراین، در به دست آوردن روزی، به روش خوب و پسندیده عمل کنید و نیکویی را بکار برید. در این روایت، حضرت ضمن امر به بدست آوردن روزی، جامعه را امر به پیگیری و طلب روزی از راه صحیح و درست دعوت نموده است.
در روایت دیگر، امیرالمؤمنین علی (ع) میفرماید: «إنَّکُم إلی إعرابِ الاَعمالِ اَحوَجُ مِنکُم اِلی نِهایَتِکُم» (تیتمیآمدی، 1366: ج 1، 262)، بیگمان شما به آشکار ساختن اعمال نیازمندترید تا به آشکار ساختن گفتهها (یا شما به انجامِ درست و صحیح کارها نیازمندترید تا درست و فصیح ادا کردن سخنان)
همچنین آمده است که حضرت علی (ع) فرمودند: «العَمَلُ شعارُ المومِنِ» (همان، ج 2/ 1039)؛ عمل و کار معرف انسان مؤمن است. کار و عمل انسان مُعرف اوست، لذا امام علی (ع) در این بیان آن را به عنوان شعار و معرف انسان مؤمن بیان میدارد، زیرا انسان به وسیلهی کار و تلاش خود در جامعه شناخته میشود.
در یکی از آموزههای حکیمانه امیرالمؤمنین علی (ع) چنین آمده است: «… وَ بِالعَمَلِ فِی النِّشاطِ وَ الکَسَلِ …» (محمودی، ج 1/ 66)؛ بر شما باد به کار و تلاش چه در حال نشاط و چه در حال کسالت و بیحوصلگی.
سخن فوق بیانگر این مطلب است که حضرت در تمامی موقعیتها حتی اگر انسان کسل و بی‌حوصله هم باشد نباید بیکار بماند و متناسب با آن موقعیت، باید به کار مشغول شود.
در روایت دیگری که از امیرالمؤمنین علی (ع) نقل شده است، چنین آمده است: «اِنَّما الوَرعُ التِّجرّی فِی المَکاسِب، وَ الکَفُّ عَنِ المَطالِب» (تیتمیآمدی، 1366: ج 2/ 1515)؛ همانا پارسائی، رفتن به دنبال کسبهایی است که سزاوار است و بازایستادن از طلب و درخواست از دیگران میباشد. در این روایت امام علی (ع) نسبت به کار ارزش فوقالعادهای قائل شده است و این امر را به عنوان ورع و پارسایی میداند، زیرا که این امر موجب بینیازی از دیگران میگردد.
از مجموع روایات و سخنان و توصیههای آن حضرت چنین مستفاد میگردد که آن بزرگوار، کار و تلاش و فعالیت را برای هر فردی از افراد جامعه، ضروری و مهم و سرنوشتساز میداند، به همین جهت در فرصتهای مناسب، در این زمینه، سخن و روایاتی از خود برجای گذاشته و با این سفارشها و آموزهها، ارزش و اهمیت کار را بیان میدارد تا مردم به کار و فعالیت بپردازند و جامعه از رونق اقتصادی و نشاط و شادابی برخوردار گردد و در سایهی اشتغال به کار، استقلال و سربلندی افراد و جامعه تضمین گردد.
2-1-6. نمونههایی از کار و تلاش امام علی (ع)
امیرالمؤمنین علی (ع) فقط به بیان فضایل و آثار کسب‌وکار بسنده نکردند بلکه خود از دوران نوجوانی در فرصتهای مناسب به کارهای گوناگون و مفید میپرداختند. ایشان از علاقهمندترین افراد به کار بود و از کار خسته و دل‌زده نمیشد حتی در ایام خلافتش شیوهاش را تغییر نداد و همچنان کار میکرد، زمین شخم میزد و چاه حفر میکرد و به زراعت میپرداخت (حائری، 1386: 15).
تعداد زیادی از روایات به نحوه کار و تلاش حضرت علی (ع) اشاره دارند، که در این قسمت، چند نمونه از آن را بیان می‌کنیم.
از جمله روایاتی که در مورد کار و تلاش حضرت علی (ع) میباشد، روایات ذیل است:
«کانَ امیرالمؤمنین (ع) یَخرُجُ فِی الهاجره فی الحاجَه قَد کفیها یُریدُ اَن یراهُ الله یَتَعَبُ نَفسَه فی الطَلَبِ الحَلالِ» (طباطبایی بروجردی، 1370: ج 22/ 33)؛ امیرالمؤمنین (ع) در هوای بسیار گرم نیمهی روز برای نیازمندیهای خود از خانه بیرون میرفت و میخواست که خداوند او را ببیند که برای به دست آوردن روزی حلال خود را به زحمت میاندازد. از دیدگاه اسلام و اولیای الهی ارزش کار به سختی آن است، کارهای مشکل و سنگین انسان را سختکوش میکند و جسم و بدن او را نیرومند و قوی میگرداند، امیرالمؤمنین (ع) با عنایت به این امر کارهای مشکل و سخت را آن هم در موقعی که هوا بسیار گرم و طاقت‌فرسا، انتخاب مینماید.

                                                    .