ایشان با بررسی نظریه نظریه فلاسفه، عرفا و مکاتب محبت، سوسیالیسم ،اگزیستانسیالیسم و قدرت (و مکتب ضعف) درباره انسان کامل به این جمع بندی می رسند که هر کدام از آنها به بخشی از حقیقت توجه داشته اند؛ فلاسفه فقط بر خرد و خردورزی، عرفا فقط بر تزکیه قلب و عشق، با تحقیر خرد، مکتب قدرت، از سوفسطائیان گرفته تا بیکن و نیچه فقط بر قدرت توانایی آن هم به گونه ای محدود، یعنی فقط تسلط بر طبیعت، مکتب های هندی و مسیحیت فقط بر محبت، سوسیالیسم بر یکپارچگی اجتماعی (و جامعه بی طبقه) و آزادی انسان از قید مالکیت، و اگزیستانسیالیسم فقط بر آزادی انسان تأکید دارند.(رک.مطهری،1381، صص354-120) در واقع تمام این نظریه ها و مکاتب نگاه جامعی به ارزش های انسانی ندارند.
همچنین ایشان در باره مسئله هماهنگی ارزش های انسانی می فرمایند: ” مقصود از هماهنگی در اینجا این است که در عین اینکه همه استعدادهای انسان رشد می کند، رشدش رشد هماهنگ باشد.”(همان، ص41)
انسان کامل انسانی است که در ابعاد 6 گانه – جسمی، عقلی(حقیقت جویی)، اخلاقی(گرایش به خیر و فضیلت)، دینی(تقدیس و پرستش)، هنری(گرایش به زیبایی) و خلاقیت – به صورت هماهنگ پرورش یافته باشد. سه معیاری که شاخص توسعه انسانی بر اساس آن بنا شده است- سلامت، آگاهی و استاندارد زندگی- تنها دو بعد از این شش بعد را- جسمی و عقلی- پوشش می دهد و نسبت به سایر ابعاد انسانی ساکت است و در نتیجه همانطور که پیشتر نیز بیان شد توصیف کاملی از وضعیت زندگی انسان ارائه نمی کند.
هدف اسلام و به تبع آن حکومت اسلامی تنها این نیست که یک رفاه مادی برای انسان بوجود آورد بلکه می خواهد که تمام استعدادها و ابعاد انسان را پرورش دهد و انسان کامل بسازد. برنامه ریزی و سیاست گذاری های حاکمیت جهت تربیت انسان ها مستلزم شناخت وضعیت موجود و ارزیابی آن است.
شهید سید محمد باقر صدر رحمه الله علیه (1353-1400ق)
سید محمد باقر صدر در تاریخ ذیقعده 1353 هجری قمری در کاظمین متولد شد، او دومین فرزند خانواده سید حیدر صدر بود و در چهار سالگی پدر خود سید حیدر صدر را از دست داد و از پنج سالگی وی را به مدرسه فرستادند و چون دارای هوشی سرشار و استعدادی فوق العاده بود؛ ما دروکسانش توافق کردند که او را به مدرسه ای تیز هوشان بفرستند، تا با هزینه ی دولت درس بخواند و سپس وی را برای ادامهْ تحصیل به دانشگاه های اروپا و آمریکا اعزام دارند؛ اما کسان نزدیکش که اهل علم بودند تصمیم گرفتند او را به کسب علوم قدیمه بپردازند؛ بدین سبب وی در یازده سالگی منطق و در دوازده سالگی معالم الاصول را نزد برادرش آموخت و کتب درسی فقهی را نزد اساتید بزرگ گذرانید؛ خواهرش آمنه بنت الهدی نیز نزد برادر به تحصیل و کسب کمال پرداخت و پس از آن سید محمد باقر برای ادامهْ تحصیل به نجف عزیمت کرد، تا در آنجا از دایی هایی خود و آیت الله خویی فقه و اصول بیاموزد؛ به زودی طلبه جوان به سبب هوش سرشار و درک قوی شهرت و موفقیت بسیار کسب کرد و در واقع پیش از رسیدن به بلوغ تمام مراحل اجتهاد را گذارانید؛ علاوه بر این او فلسفه را هم نزد شیخ صدرا بادکوبه ای آموخت؛ البته کتاب اسفارملاصدر را خصوصی در محضر بادکدبه ای فرا می گرفت؛ چرا که تعصب مذهبی در نجف نیز اجازه تدریس فلسفه را علناً نمیداد؛ به همین سبب و به علت درک فوق العاده وی در مباحث مهم فلسفی بود که وی اولین اثر مهم خود را به نام فّلسَفَتُنا که نشانگر ابعاد فلسفی و قدرت استنتاج اوست نوشت؛ بنابراین سید محمد باقر صدر از بیست سالگی به تدریس کفایه الاصول تألیف آخوند ملا محمد کاظم خراسانی اشتغال ورزید و در بیست و پنج سالگی دورهْ خارج اصول را تدریس کرد و در بیست و هشت سالگی دورهْ خارج فقه (اصطلاحات خاص دوره های تحصیلی علوم رایج در حوزه های علمی است) را شروع نمود. سید محمد باقر صدر در طول 14 سال اقامت امام راحل خمینی در نجف با ایشان ارتباط نزدیک داشت؛ و اقدامات ایشان را همیشه تأیید می کرد (سلیم، 1375، صص123-124).
فعالیتهای سیاسی آیت الله صدر
اما در کودتای 1958 عبدالکریم قاسم، عده ای از علمای نجف بر آن شدند در برابر چپ نماییهای وی اسلام را به عنوان یک مکتب اجتماعی اقتصادی فکری و سیاسی و یا بهتر به عنوان دین زندگی مطرح سازند و برای رسیدن به این هدف در واقع حزبی به نام جماعه العلما فی‌النجف اشرف تأسیس کردند که در این حزب سید محمد باقرصدر گرچه عضو رسمی نبود؛ ولی اولین بیانیهْ آن جماعت را نوشت؛ و حال آنکه در آن زمان فقط سی سال داشت؛ جماعه العلما برای مقابله با حکومت بیانیه ها و اعلامیه هایی منتشر می کرد که غالباً به قلم سید محمد باقر صدر بود و حتی مجله ای انتشار داد که در سال 1961 سر مقاله های اولیه ی آن را ایشان می نوشتند؛ در همان زمان به سید محمد باقر صدر پیشنهاد شد که کتابی در رد کمونیسم و ارائهْ افکار دولت اسلامی بنویسد و در همین راستا بود که کتاب فلسفتنا (فلسفهْ ما) را نوشت؛ این کتاب در باب شناخت از دیدگاه فلسفه های معاصر در مقایسه با فلسفهْ اسلامی مورد بحث ایشان قرار گرفت و سپس نظریهْ کفرآمیز مورد نقد دقیق درآمد و جهان بینی الهی در شکل صحیح و واقعی آن بر مبنای دلیل های قاطع و قوی ارائه گردید؛ این کتاب مورد توجه علمای وقت قرار گرفت و در رد نظریات الحادی اثر مهمی گذاشت و شهرت مؤلف را پیش از پیش ساخت و حکمت تابناک الهی اسلام را به جهانیان آموخت؛ پس از فراغت از کتاب فلسفتنا، آیت الله صدر به تحقیق و بررسی علمی و عمیق نظامهای اقتصادی شرق و غرب پرداخت و سیستم اقتصادی اسلام را معرفی کرد؛ جاصل این تلاش طاقت فرسا کتاب دیگری به نام اقتصاد ما بود؛ در این کتاب مؤلف مکتبهای اقتصادی شرق و غرب را بررسی کرده و به محک نقد روشن بینانه و محققانه زده و رد کرده و همه را فاقد ارزش دانسته است و در بخش دوم کتاب خود طرح تفضیلی سیستم اقتصاد اسلامی را با دقت کامل بیان نموده است. این کتاب پشتوانهْ محکمی برای متفکران اسلامی در برابر مکتبهای الحادی و آفت بار اقتصادی شرق و غرب و از شاهکارهای آثار علمی مسلمانان در این عصر به شمار می رود (سلیم، 1375، ص125).
تشکیل حزب دعوت اسلامی
آیت الله صدر با همکاری تعدادی از علمای مقیم عراق حزب دعوت اسلامی را تشکیل دادند و برای رسیدن به اهداف اسلامی خود اساسنامه ای تنظیم کردند که در آن اساسنامه مطالبی (مراحلی) را به شرح زیر گنجانده بودند:
1.تغییر فکری و گسترش آگاهیهای تغییردهنده و تربیت افرادی که مسئولیت تغییر فکری امت را بر عهده بگیرد.
2. مبارزهْ سیاسی و نظامی که در این مرحله بر جهاد سیاسی علیه دشمنان اسلام و بر رهبری تودهْ مردم تأکید و از شیوه های مختلف سیاسی و نظامی (علنی و مخفی) استفاده می شد.
3. رسیدن به قدرت و ایجاد حکومت اسلامی تحت مرجعیت آگاه و شایسته.
آیت الله صدر گرچه این حزب را با همکاری عده ای از علما تأسیس کرد ولی بر آن نظر بود که علما و طلاب نباید داخل سازمان حزبی شوند؛ بلکه باید ناظر بر تحرک ها و رهبری های احزاب باشند و در واقع نقش رهبری را بر عهده بگیرند و مقام مرجعیت و فقاهت باید فعالیت های احزاب را تأیید کنند و جلو انحرافات احتمالی را بگیرند.
اما حزب بعث که در عراق تشکیل شده بود و فعالیتهای حزب دعوت را به زبان خود می دید؛ به مخالفت شدید با آن حزب پرداخت؛ گهگاه افرادی را نزد آیت الله حکیم که مرجع بزرگ تقلید بود می فرستاد و شروع به انتقاد شدید از آیت الله صدر می نمود و با بیان مطالب غیر واقع مستقیم و غیر مستقیم، آیت الله صدر را مسؤول اقداماتی قلمداد می کرد که موجب بدنامی حوزهْ علمیهْ نجف می گردید؛ این غرض ورزیها و بدگوییها به آنجا کشید که آیت الله حکیم به ناچار آیت الله صدر را از ادامه فعالیت در حزب دعوت اسلامی بر حذر داشت و چنین استدلال کرد وابستگی و انتساب به یک گروه خاص دور از شأن ایشان است؛ بدین ترتیب آیت الله صدر نامهْ مفصلی به حزب نوشت و ضمن تأیید فعالیتهای خداپسندانهْ حزب، خود را کنار کشید و افزود که در هر حال البته پشتیبان حزب خواهد بود و در نتیجه آیت الله صدر پس از پنج سال فعالیت مجدانه خود از حزب دعوت اسلامی کنار رفت. اما بعد از وفات آیت الله حکیم بسیاری از شیعیان عراق از ایشان تقلید کردند و ایشان مردم را و به خصوص جوانان را به تحقیق و تفکر و تألیف تشویق می کرد (سلیم، 1375، ص126).
اندیشه های جدید آیت الله صدر
آیت الله صدر معتقد بود که باید در دروس حوزه های علمیه تحولی شدید پدید آید و طلاب و روحانیون نباید فقط به درس های معمول فقه و اصول اکتفا نمایند؛ بلکه بایذ با مسایل علمی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی نو در دنیا آشنا شوند؛ خود وی در این جریان، چند کتاب تألیف کرد و عملاً نشان داد که یک عالم دینی می تواند و باید با تحولات روز و مکتبهای جدید جهان آشنا گردد؛ و به نقد و رد قبول آنها بپردازد و در نتیجه اسلام را به عنوان برترین دین و فطریترین مکتب و ایدئولوژی انسانی مطرح سازد؛ کتاب های اقتصاد ما، فلسفتنا، بانک بدون ربا، المدرسه الاسلامیه همه نشانهْ این طرز تفکر این روحانی بزرگ است. وی کتاب های درسی را هم منطبق با شرایط روز و با روش جدید برای طلاب علوم دینی تألیف کرده بود.
مبارزهْ سیاسی آیت الله صدر
آیت الله صدر پس از درگذشت آیت الله حکیم، مبارزهْ پی گیری را علیه اقدامات حزب حاکم بعث در عراق آغاز کرد؛ اما این یک کار بسیار مشکل بود؛ زیرا دولت عراق خود را مجری نیات و اساسنامه حزب بعث می دانست که بنا به اظهارات سردمدارنشان سوسیالیست بودندولی جنبه های الحادی آنها کاملاً شکار به نظر می رسید به بع به نظر میرسید و یا لااقل روحانیت متشکل حزب الدعوهْ اسلامی چنین تلقی می کرد، وانگهی حزب بعث بر همهْ مقدورات مملکت تسلط کامل داشت؛ پس در راه این مبارزهْ سنگین، باید کاری کرد که نخست زمینهْ سقوط حزب بعث فراهم آید و آن گاه وارد میدان مبارزهْ متقابل شد؛ بدین قرار بود که آیت الله صدر در کنار تدریس فقه و اصول و تحقیق و تألیف به تربیت طلاب متعهد و شجاع پرداخت، تا توسط آنان پیام رهایی اسلام را به تمامی مردم مسلمان جهان برساند و با بیان احکام اجتماعی اسلام و تنویر افکار مردم، زمینهْ مبارزهْ اساسی و کارساز را با حزب حاکم بعث فراهم آورد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، آیت الله صدر تصمیم گرفت پیروان خویش را به قیام مسلحانه علیه حکومت بعث عراق برانگیزاند و لذا فتوای جهاد داد.
آثار قلمی آیت الله صدر
از مرحوم آیت الله صدر به جزو آنچه در صفحات پیش گذشت کتب و رسالات بسیاری به جا مانده و حواشی زیاد بر کتب علمی بزرگ نوشته است که مهمترین آنها عبارتند از :
الاسس المنطقیه لاستقرا (اساس منطق در امر استقرا) که کتابی است تحقیقی و بسیار عمیق در موضوع استقرا منطقی چاپ سال 1391 هجری قمری، این کتاب را سید احمد فهری به فارسی ترجمه نموده و عبدالکریم سروش در مجلهْ نشر دانش سال 1962 مقالهْ مفصل و ممتعی در 30 صفحه دربارهْ آن نوشته و به بحث و انتقاد آن پرداخته و قسمت های جالب آن را توجیه نموده است.
البنک الاربوی فی الاسلام (بانک بدون ربا در اسلام ) این کتاب را آیت الله صدر بنا به درخواست اوقاف کویت نوشته و در موضوع بانکداری بدون ربا از دیدگاه اسلام توضیحات کافی در آن داده است.

                                                    .