وات در این کتاب به بیان تاریخی فتح اسپانیا به دست مسلمانان و چگونگی ورود اسلام به اسپانیا و تأثیر آن در منطقه پرداخته و وضعیت فرهنگی، اجتماعی، دینی و اقتصادی اسپانیا در عصر خلافت اسلامی، پیشرفتهای این عصر و چگونگی سقوط خلافت اسلامی اسپانیا و حکومتهای دیگر را بیان میکند. مطالعه و بررسی سیر تاریخی اسپانیا و گذشتهی شکوهمند آن برای مسلمانان از اهمیت خاصی برخوردار است که باید بدان توجه شود، اما بیان این سیر تاریخی از زبان یک خاورشناس میتواند جالب توجه باشد. وات نتوانسته است عظمت و شکوفایی تمدن اسلامی در اسپانیا را به صورت کامل و جامع به تصویر کشد؛ تمدنی که متکلم و فقیه بزرگی چون ابن حزم اندلسی، حکیم گرانقدری چون ابن رشد قرطبی، مفسر گرانمایهای چون بقی بن مخلد قرطبی، مورخ و سیرهنگار برجستهای چون ابن عبدالبر اندلسی و ادیب توانایی چون ابن سیدالناس و صدها دانشمند ارجمند دیگر را پرورش داد که گوشهای از فرهنگ عظیم و گستردهی اسلامی است، به گونهای که دانشپژوهان غربی برای تحصیل علوم به زبان عربی از فرانسه و دیگر سرزمینهای اروپا راهی اسپانیا میشدند.
با بررسی اجمالی کتاب میتوان گفت که گرچه این کتاب در معرفی اسپانیا اثر جامع و کاملی نیست، اما میتواند مقدمه و نقطهی آغازینی برای شناخت اسپانیای اسلامی و عظمت تمدن اسلامی در این ناحیه تلقی گردد. گفتنی است این کتاب توسط محمدعلی طالقانی به زبان فارسی ترجمه شده است. مهمترین مباحث کتاب عبارتند از: فتح اسپانیا به دست مسلمانان، سلطنت مستقل امویان در اسپانیا، پیشرفتهای فرهنگی عصر امویان (علوم دینی، شعر و ادب و فرهنگ و …)، سقوط حکومت عرب و عوامل آن، حکومت مرابطون و موحدون، شکوه فرهنگی در ایام افول سیاسی، و آخرین دورهی اسپانیای اسلامی.
1-9-2-4-4. تفکر سیاسی اسلام
در ادامهی معرفی سلسله تألیفات وات پیرامون اسلام و تعالیم آن به کتاب «تفکر سیاسی اسلام» میرسیم که صبیحی حدیدی آن را با عنوان «الفکر السیاسی الاسلامی (المفاهیم الاساسیه)» به زبان عربی ترجمه نموده است. مؤلف در راستای بیان دیدگاههایش دربارهی اسلام در این کتاب، جایگاه سیاست و حکومت و اندیشه سیاسی در اسلام را مورد بررسی قرار میدهد. به نظر وات، اندیشهی سیاسی در دین اسلام جایگاه خاصی دارد و لذا پیامبر اسلام(ص) پس از هجرت و ورود به مدینه نسبت به مسائل اجتماعی و سیاسی اهتمام خاصی ورزید. مؤلف در این کتاب در صدد بیان توجه اسلام به مسائل اجتماعی و سیاسی، و ارتباط زندگی هر فردی با سیاست به لحاظ اندیشه و ایدئولوژی است. مهمترین فصول و مطالب کتاب عبارتند از: دولت اسلامی تحت رهبری پیامبر [ص]، [حضرت] محمد[ص] رهبر دولت اسلامی، ظهور خلافت به شکل خلافت و رهبری سیاسی در اسلام (ارثی و سلطنتی)، امپراطوری اسلامی، تعریف جامعه از امر به معروف و نهی از منکر، جنگطلبی و جهاد و دیدگاه سیاسیون، تطور اسلام شیعی (زیدیه، اسماعیلیه و امامیه)، و اسلام در جهان معاصر.
1-9-2-4-5. تأثیر اسلام بر اروپای قرون وسطی
متن این کتاب در واقع همان سخنرانیهای ویلیام مُنتگمری وات در دانشگاههای فرانسه است که پس از ویرایش در سال 1972م با این عنوان به چاپ رسیده و دو بار هم به زبان فارسی ترجمه شده است: ترجمهی یعقوب آژند و چاپ آن توسط انتشارات مولی در سال 1360ش و ترجمهی حسین عبدالمحمدی و چاپ آن توسط انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی در سال 1378ش.
کتاب در چند بخش تنظیم شده است: در بخش اول، به بررسی انگیزههای مسلمانان از حضور در اروپا و تصرف اسپانیا پرداخته و واکنش اروپاییان را در این مورد ذکر میکند. در بخش دوم، جایگاه تجارت و بازرگانی و تکنولوژی نزد مسلمانان صدر اسلام را اجمالاً بررسی مینماید. در بخشهای بعد در مورد دستاوردهای مسلمانان در علوم فلسفه، ریاضیات و نجوم، جایگاه علم و فلسفه در اروپای قرون وسطی، جنگهای صلیبی و پیامدهای آن برای اروپا، و نهایتاً دیدگاه اروپاییان دربارهی اسلام و مسلمانان فاتح را مورد بررسی قرار میدهد.
پیرامون ویژگیهای کتاب میتوان به نکات زیر اشاره نمود:
1. بررسی موشکافانه و جزئی جریانات تاریخی مربوط به برخورد جهان اسلام با اروپا و بررسی تأثیر تمدن اسلامی و چگونگی نفوذ آن در اروپا.
2. اعتراف به نقش بسیار مهم مسلمانان در بیداری مردم خفته و گرفتار ظلمت اروپای قرون وسطی که دو فایده به همراه دارد: الف) تقویت خودباوری مسلمانان که اساس پیشرفت و رشد و تکامل است؛ ب) اینکه پیشرفت مادی غرب مرهون تمدن اسلامی است،از زبان یک غربی بیان میشود.
3. گستردگی مطالب کتاب حاکی از وسعت مطالعات نویسنده است.
گفتنی است که کتاب حاضر میتواند به عنوان درآمدی بر تأثیر دنیای اسلام بر اروپای قرون وسطی مفید باشد و کلیاتی را در این زمینه بیان نماید.
1-9-2-4-6. اسلام و مسیحیت در عصر حاضر
کتاب حاضر به هدف گفتگوی میان اسلام و مسیحیت نگاشته شده و نویسنده آن، ویلیام مُنتگمری وات، از خاورشناسانی است که مطالعات فراوانی پیرامون اسلام و مسیحیت انجام داده است. این کتاب به دو زبان عربی و فارسی ترجمه شده است: 1) ترجمهی خلیل قنبری به زبان فارسی با عنوان «اسلام و مسیحیت در عصر حاضر» و چاپ آن توسط معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در سال 1389ش؛ 2) ترجمهی عبدالرحمن عبدالله الشیخ به زبان عربی با عنوان «الاسلام و المسیحیه فی العالم المعاصر» و چاپ آن توسط انتشارات الهیئه المصریه العامه للکتاب در سال 1998م.
برای دانشمندان و خوانندگان ایرانی بسیار مفید خواهد بود که بدانند نگاه یک اندیشمند مسیحی آشنا به منابع اسلامی به دین اسلام چگونه است و با نگاه رایج مسیحیان تا چه اندازه تفاوت دارد. به گفتهی نویسنده، بسیاری از طرز فکرهای رایج مسیحیان دربارهی اسلام ناشی از عدم دستیابی آنان به منابع اصیل اسلامی است. شفافسازی مواضع دینی دو طرف میتواند کمک بزرگی برای اتخاذ رویآوردهای مشترک به مسائل روز باشد. البته، چنانکه در مقدمهی شیخ احمد زکی یمانی بر این کتاب اشاره شده است، برخی اعتقادات بنیادین در این دو دین از چنان اختلاف عمیقی برخوردارند که پیدا کردن وجه مشترک و رسیدن به نقطهی واحد در این اعتقادات را ناممکن ساخته است. با وجود این، تلاش مؤلف برای نزدیک ساختن این اعتقادات به یکدیگر و ارائهی تفاسیری از برخی اعتقادات مسیحی مانند تثلیث به گونهای که با رویکرد توحیدی اسلام بیشتر سازگار باشد، در خور توجه است.
وات در این کتاب تجربهی یک عمر حدیث نفسش را که در نتیجهی اشتغالات عمیق و مطالعات اسلامی است، ارائه کرده است. هدف او در این کتاب گام برداشتن در جهت همسو کردن دیدگاههای دو دین بزرگ توحیدی- اسلام و مسحیت- در مهمترین حوزههای مورد اختلاف کلامی و اعتقادی و تأکید بر مشابهتهای آنهاست.
وات این سخن توماس برتون را که گفته بود: «مسیحیِ خوب کسی نیست که ادیان دیگر را رد کند، بلکه کسی است که حقیقت موجود در آنها را تصدیق کرده و سپس فراتر رود»، پایهی اندیشهورزیاش در این کتاب قرار داده و روشهایی را برای نزدیک کردن دیدگاههای دو دین توحیدی ارائه کرده است. تفسیر مثبت و همدلانه از آموزههای بهظاهر متضاد اعتقادی در دو دین مورد نظر یکی از آن روشهاست؛ چرا که به نظر او امروزه ادیان در وضعیتیاند که از جنبههای مختلف مورد حملهاند و برای مثال، فرد مسیحی که از باورهای خویش در مقابل تهدیدها دفاع میکند باید همزمان از بعضی باورهای دوست مسلمان خویش نیز دفاع کند.
با همهی مثبتنگریهای قابل تحسین، وات در قضاوت نسبت به برخی موضوعات اسلامی لغزیده است و علت عمده این لغزش بهره نگرفتن و عدم رجوع ایشان- به هر دلیل- به متون و منابع شیعی است. چنانکه در برخی موضوعات الهیات مسیحی نیز بیش از اندازه دست به توجیه و تأویل زده است.
به هر حال، کتاب حاضر نمونهای برجسته از آثار محققانه و واقعبینانهای است که در آن تلاش شده است که با التزام به قواعد پژوهش و دوری از تعصبات عامیانه، راهی برای برونرفت از برخی چالشهای میان اسلام و مسیحیت جستجو شود. این کتاب در هشت فصل تنظیم شده است و مهمترین مباحث آن بدین شرح است: رویکردهای سنتی مسلمانان به مسیحیت و مسیحیان به اسلام، اثبات حقیقت دینی در مقابل علمزدگی، توافق کلی اسلام و مسیحیت دربارهی اسماء و صفات خداوند، وحی و نبوت، وحی و شناخت جهان، تاریخ مقدس در مسیحیت و اسلام، دیدگاههای اسلامی و کتاب مقدس دربارهی رابطهی انسان با خدا، و اسلام و مسیحیت در عصر حاضر.
1-9-2-4-7. برخورد آرای مسلمانان و مسیحیان؛ تفاهمات و سوء تفاهمات
کتاب حاضر که توسط محمدحسین آریا به زبان فارسی ترجمه شده، حاوی شرح برخورد آرای مذهبی مسلمانان و مسیحیان از ظهور اسلام تا عصر حاضر است. مؤلف ابتدا زمینهی انشعاب دیانت مسیح را توضیح میدهد و تأثیرات آن را در بینشها و برداشتهای مسلمانان روشن میکند؛ سپس برخورد یا تقابل اندیشمندان مسلمان با فلسفهی یونان را بررسی مینماید؛ آنگاه از آثار حاکمیت مسلمانان در اندلس بر اتباع مسیحی و واکنش خصمانهی مسیحیان اروپا و مخدوش کردن چهرهی اسلام در قرون وسطی به دست حکمای مسیحی سخن میگوید و به توضیح نقش خاورشناسان و سیاست استعماری اروپاییان در تقویت این چهره میپردازد. در آخر، تأثیرات سیاست استعمارگران در ذهنیت مسلمانان عصر حاضر و واکنش آنان در شکل احیای اسلامی را بیان میکند و نظریات خود را دربارهی ایجاد حسن تفاهم میان پیروان ادیان الهی و به ویژه میان مسلمانان و مسیحیان را بازگو مینماید.
وات گرچه قلمی معتدل دارد و خیلی از جادهی انصاف دور نمیشود، اما در همه حال، از منظر مسیحیت و خاستگاه غربی به قضاوت اسلام میپردازد و همین موضوع سرچشمهی تمام استنباطهای نادرست او از اسلام است. وات به قضیهی سلمان رشدی و نگاه اروپاییان به این مسأله از نظر فکری و فرهنگی اشاراتی دارد. در عین حال که کتاب او را با واژهی «رسوا» توصیف میکند، غیرمستقیم در تبرئهی او هم میکوشد؛ و در این کار نیز پرسشی را در برابر شریعت اسلام مینهد که جا دارد شریعتشناسان بدان پاسخ دهند.
وات وقتی از احیای اسلامی در عصر حاضر برای مسیحیان سخن میگوید به همکیشان خود هشدار می دهد که حملات انتقادگونه به اسلام موجب برانگیزی و تقویت تمایلات اصولگرایی در میان مسلمانان خواهد شد. وات به عنوان یکی از صاحبنظران برجستهی مسائل اسلامی در غرب در این کتاب نشان میدهد که رویاروییهای مسلمانان و مسیحیان در طول تاریخ در هالهای از تفاهمات و سوء تفاهمات پیچیده شده و بسیاری از آنها به عصر حاضر دامن کشیده است. او میگوید این سوء تفاهمات چگونه ریشه گرفته، چگونه گسترش یافته و چگونه در استمرار سوء درک مسلمانان و مسیحیان از همدیگر نقشآفرینی کرده است. وات به امید همکاری ثمربار میان مسلمانان و مسیحیان و پیروان سایر ادیان در صحنهی جهان برهان میآورد که هم مسلمانان و هم مسیحیان نیازمند آنند که شناخت دقیقتر و درک مثبتتری از دیانت یکدیگر به دست آورند و نیز راه وصول به این مقصود را نشان میدهد.
ثمرهی شصت سال مطالعه و تأمل و قلم زدن در باب اسلام و مسیحیت میتواند کتاب حاضر، یعنی «برخورد آرای مسلمانان و مسیحیان؛ تفاهمات و سوء تفاهمات» را خاصه برای پژوهندگان اسلام، مذهب، تاریخ و جامعهشناسی جذاب نماید.
1-9-2-4-8. حقیقت دینی در عصر ما
«حقیقت دینی در عصر ما»، برگردان اثری از ویلیام مُنتگمری وات با عنوان «Religious Truth for Our Time» به فارسی است. وات در این اثر کوشیده است تا به کسانی که به اهمیت ایمان دینی در جهان چنددینی روزگار ما باور دارند، نشان دهد که چگونه میتوان حقیقت را در نظامهای دینی گوناگون یافت و از آن به مثابه زبان مشترکی برای همگرایی و مشارکت بیشتر در جهت خیر و رفاه مادی و معنوی انسانها سود جست. وی در این اثر، سخن خود را با طرح برخی موضوعات اساسی، مانند محدودیتهای ذهن و زبان آدمی و ماهیت حقیقت و واقعیت آغاز میکند و پس از فراغت از اینگونه مباحث، به سمت طرح حقایق بنیادین عهدین و قرآن پیش میرود و در پایان نیز جایگاه کنونی ادیان و مشکلات نظری و عملی فراروی آنها را به بحث میگذارد. مترجمِِ اثر در مواردی با افزودن پاورقی بر تمایز اندیشهی نویسنده با آنچه میان مسلمانان رایج و معمول است، انگشت میگذارد. کتاب در شش فصل سامان یافته است که عناوین آنها بدین قرار است: نارساییهای ذهن و زبان آدمی، حقیقت و واقعیت، حقیقت در عهدین، حقیقت در عهد جدید، خدا در سایر ادیان، و ادیان در جهان امروز.

                                                    .