در نظام حقوقی کامن لا، از نقطه نظر پزشک، آگاهی بیمار، بدین معناست که پزشک اطمینان حاصل کند که بیمار هدف درمان ، منافع درمان، خطرات درمان و سایر گزینه های درمانی را درک کرده است.
آگاهی فرآیندی است که به بیمار امکان می دهد تا در انتخاب های پزشکی خود با دید باز شرکت کند و آنچه را برای بدنش قرار است اتفاق بیفتد مدیریت و هدایت کند.
در این راستا روش های کنونی در حال حاضر بر ارائه ی اطلاعات کامل (علم تفصیلی) به بیمار تأکید دارند و این مهم به صورت یک استاندارد واحد درآمده است. (در گفتار بعدی اشاره شده است که معیار اطلاعات کامل چیست.)
به طور کلی در نظام های حقوقی پذیرفته شده است که وصف آگاهی شامل علم به عناصر ذیل است: ماهیت تصمیم گیری، روش های درمانی جایگزین روش پیشنهادی، خطرات و مزایای درمان پیشنهادی و عوارض احتمالی هر یک از روش های درمانی.
آگاهی مستلزم آن است که پزشک به بیمار اطلاعاتی در رابطه با نوع بیماری، ماهیت، روش درمان پیشنهادی، روش های جایگزین موجود، خطرات و مزایای پروسه ی درمانی، طول مدت درمان، هزینه های درمان و عوارض احتمالی آن به بیمار ارائه کند.
با توجه به مطالب فوق، عبارت رضایت آگاهانه، “عبارتی است که در حقوق پزشکی برای نشان دادن اعلام رضایتی به کار می رود که از حداقل معیارها و استاندارد های قانونی معین برخوردار است و رضایتی است که بر پایه ی درک روشن و درستی از واقعیت ها، پیامدها و نتایج احتمالی یک اقدام پزشکی ابراز شده است.”
در نظام حقوقی کامن لا، در عرف پزشکی، بین رضایت ساده و رضایت آگاهانه تفاوت وجود دارد و رضایت آگاهانه فرآیند دقیق تری است که برای اقدامات پزشکی پرخطر و اقداماتی که عوارض جانبی در پی دارد، باید اجراء شود.
“انجام همه ی اقدامات پزشکی، قبل از شروع، مستلزم رضایت بیمار است. (یا کسی که مجاز است به جای بیمار تصمیم گیری کند). در برخی اقدامات پزشکی، بیمار به سادگی، با گرفتن نسخه ی تجویز شده و یا با دادن خون برای آزمایش های دوره ای (چکاپ)، طرح پزشک را تأیید می کند؛ این رضایت، رضایت ساده نامیده می شود و در واقع موافقت با درمانی است که خطرات کمی برای بیمار به همراه دارد؛ اما اغلب اوقات که اقدامات پزشکی خطرات زیادی به همراه دارد، مانند اعمال جرّاحی، یک فرآیند دقیق تر به نام رضایت آگاهانهمورد نیاز است.”
در این فرآیند آنچه اهمیت و جایگاه ویژه ای پیدا می کند ضرورت آگاهی بیماران است. یکی از نویسندگان در این مورد چنین می گوید:
“حق آگاهی بیماران در شرایطی اهمیت و ضرورت بیشتری پیدا می کند؛ مثلاً در مواردی که روش درمان، اثرات و عوارض جانبی قابل توجهی دارد به ویژه در اعمال پزشکی پر خطر مانند عمل جرّاحی، بیهوشی و سایر روش های درمانی خطرناک، یا در بیماری های مسری که اقدامات پیشگیرانه باید انجام شود و یا زمانی که اطلاعات اهمیت حیاتی برای بیمار دارد. در این زمینه مسأله ی چالش برانگیز، شیوه ی ارائه ی این آگاهی ها به بیمار است.”
ظاهراً در ایران تفاوت چندانی در عرف پزشکی میان اعمال پرخطر و اقدامات بی خطر، وجود ندارد؛ در اعمال پرخطر که مصداق بارز آن اعمال جراحی است، بیمار (یا نماینده ی او)، اغلب اوقات، حتی بدون آنکه با جرّاح خود ارتباط مستقیم برقرار نموده باشد و از این طریق نسبت به اقدامات، آگاه شود، موظف است پیش از جراحی، در قسمت پذیرش، فرم های تحت عنوان رضایت و برائت را که در مقابل وی قرار می گیرد امضاء کند. این رویه بیانگر میزان ارزش و جایگاهی است که برای اتونومی بیمار و به طور کلی اختیار انسان در تصمیم گیری های مربوط به خود قائل هستیم.
بر اساس یک مطالعه 74% اساتید و رزیدنت‌های بیمارستان‌های آموزشی شیراز تشخیص بیماری مزمن لاعلاج را به هیچ وجه به بیمار خود نمی‌گویند و بیماران از پیش‌آگهی بیماری و تصمیماتی که برای آن‌ها گرفته می‌شوند بی‌اطلاعند.
در مطالعه ی دیگری که روی دویست بیمار بستری در بیمارستا‌ن‌های آموزشی تهران انجام شد تنها 41 درصد ایشان از اطلاعاتی که در مورد بیماریشان داده شده بود اظهار رضایت کردند.
مروری بر مطالعات صورت گرفته در ایران بیانگر لزوم توجه به این بعد از حقوق بیمار است.
در مطالعه‌ دیگری که به صورت مقایسه‌ای در خصوص نگرش بیماران، پزشکان و پرستاران در خصوص ضرورت رعایت ـ مفاد منشور حقوق بیمار میان سه بیمارستان آموزشی، خصوصی و دولتی صورت گرفت مشخص گردید که میزان رعایت سوالات مرتبط با حق دریافت اطلاعات و حق انتخاب و تصمیم‌گیری در هر سه مدل بیمارستان به مراتب کمتر از میزان ضرورت آن خصوصاً از دیدگاه بیماران است. مروری بر مطالعات صورت گرفته در ایران بیانگر لزوم توجه به این بعد از حقوق بیمار است.
مبحث دوم ـ عوامل مؤثر بر آگاه سازی و شیوه های آن
گفتار اول ـ عوامل مؤثر بر آگاه سازی
در بحث کیفیت آگاه سازی بیمار، اولویت ها و ارزش های حاکم بر جوامع و فرهنگ غالب در جامعه عوامل قابل توجهی هستند که بر روند آگاهی مؤثرند؛ بین فرهنگ ها و ارزش های اجتماعی جوامع مختلف همیشه اختلاف وجود دارد و این عوامل بر روند آگاه نمودن بیمار مؤثر اند.
همچنین تمایل بیماران به دانستن اطلاعات که در جوامع مختلف متفاوت است، نحوه ی ارتباط بیمار و پزشک و مرجع ارائه ی اطلاعات به بیماران، عوامل مؤثر دیگری بر روند آگاه سازی بیماران هستند. در ادامه به شرح مختصری از تأثیر این عوامل بر آگاهی می پردازیم.
الف ـ تأثیر ارزش های فرهنگی جامعه
بین فرهنگ های جوامع مختلف همیشه اختلاف وجود دارد و ارزش های فرهنگی در یک جامعه با ارزش های فرهنگی در جامعه ی دیگر متفاوت است. ارزش ها حتی در یک جامعه با گذشت زمان دستخوش تغییر می شوند؛ این تغییرات پایه و اساس تغییر در برخورد حرفه ای پزشک می باشد؛ از سوی دیگر آمارها نشان دهنده ی آن است که فرهنگ تمایل به دانستن، در میان افراد جوامع مختلف متغیر است؛ از این رو آگاه سازی بسته به باورهای فرهنگی و معنوی افراد صورت می گیرد.
ب ـ تأثیر ارزش های اجتماعی جامعه
علاوه بر عامل فرهنگی ارزش های اجتماعی هر جامعه ای بر روند آگاه سازی بیمار مؤثر است؛ برای مثال در آمریکا تمایل به ادامه ی حیات و امید به زندگی ارزش اجتماعی محسوب می شود و بر همین اساس پزشکان آمریکایی هنگام آگاه سازی بیمار، تلاش می کنند این ارزش ها را حفظ کنند.

                                                    .