3-4-4- بافت و سازمان شهری
بافت کلی شهر بازتاب عینی تأثیرات متقابل نیروهای متعدد و تغییر و تحولات آنها در طول زمان است. اهم این عوامل و نیروها عبارتند از: شرایط طبیعی و جغرافیایی، خصوصیات اجتماعی و فرهنگی مردم، شیوههای مرسوم زندگی فردی و اجتماعی، نظامهای سیاسی و حکومتی، وضع اقتصادی مردم ودولت، وسعت و جمعیت شهر و سطح تکنولوژی و شیوههای رایج و مرسوم معماری ساختمانها.
بافت شهری، متشکل از عناصر کالبدی (فضاهای پر) و فضاهای باز (خالی)، فضاهای خصوصی و عمومی و دسترسیها میباشد، که در ترکیبهای متفاوت با یکدیگر ( ارگانیک، منظم و …) شکل شهر را بوجود آوردهاند.
بنابراین ایجاد هرگونه تغییر و تحول در بافت کالبدی شهر، در چارچوب اهداف و ضرورتهای طراحی شهری مشروط به حدود، میزان و امکان مداخله هریک از نیروهای فوق الذکر است. مطالعات انجام شده توسط محقق نشان میدهد که بافت کالبدی شهر را میتوان بر سه نوع بر مبنای عوامل یاد شده تقسیم نمود که شامل: بافت سنتی، بافت میانی و بافت شطرنجی است.
بافت شهر از نظر سیر تطور زمانی شامل 3 دوره متفاوت می باشد.
دوره اول : بافت قبل از سال 1320 راشامل میگردد ( بافت برجای مانده از دوران قاجاریه و پهلوی اول )
دوره دوم : از 1320-1357 مربوط به دوران پهلوی دوم ( خیابان کشیهای نوین و تأثیرات آن بر شکلگیری بافت )
دوره سوم : از 1357- 1392 تاثیرات ناشی از مدرنیسم و پست مدرن بر چهره و سیمای بافتها
در نقشه شماره 3-13 دوره های تحول تاریخی شهر را نمایش داده شده است. این نقشه حاکی از این موضوع میباشد که در دهههای اخیر، بویژه پس از مرکز استان شدن شهر گرگان در سال 1376، رشد شتابان شهری ناشی از هجوم جمعیتی شدت گرفته و حالت افسارگیسخته گردیده است.
( نقشه شماره 3-13 ) مراحل توسعه کالبدی شهر
منبع : نگارنده، 1393.
کاربری ها و کارکردهای شهری
3-5-1 مقدمه
برای شهر گرگان در طول چند دهه اخیر طرحهای توسعه شهری متعددی تهیه شده است که هر یک به ابعاد گسترش و توسعه شهر سمت و سویی بخشیدهاند. یکی از این ابعاد، گسترش کالبدی و محدوده خدماتی آن است که در طول چند دهه اجرای این طرحها با افزایش چشمگیری روبه رو بوده است و خود توانسته است بر ترکیب کاربری اراضی موجود شهر تاثیر چشمگیری بگذارد. یکی دیگر از این ابعاد، تغییراتی است که در سطح و سطوح هر یک ازکاربریها و کارکردهای شهری همگام با رشد و توسعه شهر به وجود آمده است. لذا این بخش که به بررسی کاربری اراضی و کارکردهای وضع موجود شهر اختصاص یافته است سعی در شناخت روند این تحولات خواهد داشت.
3-5-2- نحوه استفاده از اراضی شهر
در جهت مطالعه و تحلیل کاربری اراضی وضع موجود شهر گرگان دو اقدام توسط مشاور پارت ( مشاور تهیه کننده طرح جامع و تفصیلی شهر گرگان ) صورت پذیرفته است؛ اولین اقدام، برداشتهای میدانی کاربری اراضی توسط این مشاور است. اقدام دوم استعلامهای صورت گرفته از هر یک از نهاد ها یا سازمان های متولی است که با برداشتهای میدانی به عمل آمده تطابق داده شده است هر یک از این منابع اطلاعات مبسوطی را در ارتباط با سطح و سطوح کاربریهای شهری، کمبودهای کمی و کیفی هر یک و نیز نحوه پراکنش آنها درسطح شهردر اختیار قرار میدهد.
3-5-2-1- مطالعه کاربری اراضی
بر پایه برداشتهای میدانی به عمل آمده توسط مهندسان مشاور پارت، سطوح اختصاص یافته به هر یک از کاربریها، درصد مساحتی که هر یک از کل مساحت شهر به خود اختصاص دادهاند و نیز سرانه هر یک محاسبه و به شرح جدول شماره 3-1 ارائه شده است.
یکی از مسائل مهمی که در بحث پیرامون سطوح اختصاص یافته به هر یک از کاربریها میبایست بدان توجه نمود، داشتن تعریفی مشخص از هر یک از انواع طبقهبندیهای به کار رفته در این زمینه است. زیرا احتساب هر یک از سطوح در طبقهبندیهای متفاوت بالطبع میتواند نتایج متفاوتی را نیز سبب شود. در این مطالعات برای بررسی تعاریف، سطوح، سرانهها و کاربریهای شهری از مصوبه شورای عالی معماری و شهرسازی ایران در موضوع تعاریف و مفاهیم کاربریهای شهری و تعیین سرانه آنها استفاده گردیده است. شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در تاریخ 10/3/1389 این دستورالعمل را مصوب نمود. متن مصوبه شامل بندهای ذیل میباشد که در پیوست پژوهش به آن اشاره شده است.
1. تعاریف کاربریهای شهری
2. عملکردهای مجاز کاربریهای شهری به تفکیک سطوح تقسیمات شهری
3. سرانه کاربریهای شهری
بررسیها شماره نشان میدهد که کاربری مسکونی با سطحی معادل 68/1112 هکتار 26/31 درصد از مساحت شهر را به خود اختصاص داده است، پس از کاربری مسکونی، شبکه ارتباطی با سطحی معادل 75/619 هکتار، 41/17درصد از مساحت شهر را به خود اختصاص داده، دارای سرانهای معادل 41/20 مترمربع برای هر نفر است. پس از آن اراضی بایر با سطحی معادل 43/638 هکتار که 93/17درصد از مساحت شهر را به خود اختصاص داده است؛ و در آخر اراضی زراعی با سطحی معادل 60/453 هکتار که 74/12درصد از مساحت شهر را به خود اختصاص داده است. در مجموع می توان گفت این چهار کاربری در مجموع، با سطحی در حدود 45/2824 هکتارکه 34/79 درصد از مساحت شهر را به خود اختصاص داده اند. جدول شماره 3-1 سرانه ها و سطوح کاربریهای شهر گرگان را نمایش میدهد.
( جدول شماره 3-1 ) مساحت، درصد تشکیل دهنده از کل مساحت شهر و سرانه کاربریهای شهری
ردیف
کاربری

                                                    .