رشته حقوق

ابوریحان بیرونی

دانلود پایان نامه

جامعه اسلامی بعد از مرحله تثبیت و پایان نسبی لشکرکشیها، پذیرای شمار زیادی از اقوام مختلف شد که از نواحی باسابقهای از چین و هند و ایران و یونان و روم بدان رحل اقامت افکنده بودند. آنچه بر نگاه و نگرش مسلمانان حاکم بود، شریعت سهله سمحه بود. در آن روزگار نه آتش منازعات فرقهای شعلهور شده بود و نه تنگنظریها بر دیدها سایه افکنده بود. آیات قرآن بود که آویزه گوش همه بود که دوستی و برادری را توصیه میکرد. در مجموع و با قدری تسامح، باید گفت که در این جامعه تمدنی جدید، به هنگام صلح و جنگ، اخلاق حاکم بود و به انسانها به دیده انسانی نگریسته میشد و همانها بودند که هر آنچه در سایر نقاط در طول هزاران سال به دست آورده بودند، در اختیار مسلمانان و نیز کسانی که آیینی دیگر داشتند، قرار دادند و کار تولید علم و صنعت و کشاورزی و تجارت چنان رونق یافت که جهان اسلام کانون تحولات اصلی و مثبت در جهان شد و شهرهایی چون بغداد و نیشابور و غرنین و دمشق و قاهره و قرطبه چون نگینهایی در سراسر جهان درخشیدند. علاوه بر بغداد، در مناطق دیگری که نفوذ امپراتوری کمتر در آن دیده میشد و نیز در مناطقی از ایران کانونهای علمی شکل گرفته بود و گرایشهای فکری مهمی مانند اخوانالصفا و اسماعیلیه وجود داشتند که نگرش آنها متفاوت از چیزی بود که در بغداد وجود داشت. به لطف حمایت امیران و فرمانروایانی مانند آلبویه شیعیمسلک و سامانی، جریان ادبی نیرومندی در خراسان و ماوراء النهر شکل گرفت که از افتخارات اسلام و ایران به حساب میآید، چنانکه گفتهاند عضدالدوله دیلمی برای فقها، محدثان و متکلمان و مفسران و نیز طبیبان و مهندسان مستمری قرار داد و به وزیر خود نصر بنهارون که از قضا مسیحی بود، اجازه تعمیر و بازسازی معابد و دیرها داد و میان فقیران مسیحی اموالی را تقسیم کرد. تعمیر و تجهیز بیمارستان بغداد که وضعیت نامطلوبی یافته بود، به دست این امیران صورت گرفت.
این فضای متکثر که ریشه در وحی قرآنی و سنت حسنه نبوی داشت، زمینه را برای هر گونه رشد و تحولی فراهم ساخت. از مهمترین تحولات اولیه در ساحت اندیشه در جهان اسلام میتوان از مناقشات عقیدتی و فکری میان شیعه و خوارج و غلات و اهل حدیث نام برد که پایه مناقشات و مجادلات فکری در جهان اسلام بود. بعد از این از ظهور پدیده ترجمه در جهان اسلام و عبور از آن نام برد که تأسیس دارالحکمه (سده دوم تا چهارم قمری یا هشتم تا دهم میلادی) در رأس آن قرار دارد. پس از آن بود که گرایشهای فکری و فلسفی در جهان اسلام شگل گرفت و مناطق مسلماننشین قلهای در فرهنگ و تمدن اسلامی شد. رشد تفکر مستقل و انتقادی در همه زمینهها از سیاست تا نقد ادبی و از منطق و فلسفه گرفته تا دانشهای تجربی و مهندسی و معماری و پیشرفت در زمینه تفسیر و علوم زبانی و امثال آن، از جمله مهمترین تحولات در جهان اسلام بود. در همین دوره بود که هم بسیاری از آثار فاخر آن زمان که حاصل و دستاورد قرنها تفکر و اندیشه و تأملورزی بود، به دست با کفایت مسمانان از منابع مختلف یونانی، سریانی، سانسکریت و پهلوی به عربی ترجمه شد و علاوه بر آن، پس از غور و اندیشه، نقد و تحلیل گشت و بسیاری بر آن افزوده شد و همین موجب اعجاب و شگفتی بسیاری از متفکران شد. این روند علمی و مترقی به گونهای برای دیگرن نیز جذابیت پیدا کرده بود که آلواروس در اثر خود به نام نمایه درخشان گلایه میکند «همکیشان من با اشتیاق تواریخ و داستانهای اعراب را میخوانند. ایشان آثار متکلمان و فیلسوفان مسلمان را مطالعه میکنند، نه به این منظور که به رد آنها بپردازند، بلکه با این هدف که نحوه تحریر صحیح و خوشنویسی را بیاموزند…افسوس آن دسته از جوانان مسیحی که از استعدادهای بارز برخوردارند، تنها زبان و ادبیات عرب را میشناسند، آنها با اشتیاق فراوان کتابهای عربی را میخوانند.»
برای آگاهی از نوع نگاه متفکران آن دوره این دو نقل قول مفید است:
ما نباید از قدر شناختن حقیقت شرمنده باشیم و از اکتساب آن از هر جا که بیاید، حتی اگر از نژادهای دور و مللی متفاوت با ما بیاید؛ زیرا جوینده حقیقت هیچ چیز را بر حقیقت مقدم نمیداند و حقیقت را خوار نمیشمرد و کسی که آن را میطلبد یا آن را حمل میکند، کوچک نمیسازد. منزلت هیچ کس از حقیقت کاهش نمییابد، چرا که حقیقت به همه شرف میبخشد.
این کتاب گر چه دربارۀ قرآن و سنت، شرایع دین و شناخت حلال و حرام نیست، اما به امور والا اشاره میکند و به شخص کریم الاخلاق راه درست را نشان میدهد. از پستی باز میدارد و از بیآبرویی جلوگیری میکند…علم شتر گمشده مؤمن است و او از آن نفع میبرد، صرف نظر از اینکه آن را کجا میگیرد. حقیقت خوار نخواهد شد، اگر آن را از مشرکان بشنوی و نه اندرزی که از کسانی گرفته شود که کینه در دل دارند…لباسهای ژنده هیچ ظلمی به زن زیبا نمیکنند و صدفها نیز به مرواریدهایشان و نه از خاک برخاستن به طلای ناب. هر کس که از گرفتن خیر از جای آن بیتوجهی کند، فرصتی را از دست میدهد و فرصتها مانند ابرها گذرایند.
و این است معنای حقیقی امانتداری مسلمانان. سادهاندیشانه است که مفهوم امانتداری در علوم را به صرف نگهداری منحصر کنیم. به هر حال، در این دوره، مجموعهای از تفکرات و گرایشهای نقلی و عقلی، ظاهری و باطنی، علم و عرفان شکل گرفت که اگر با هجوم نابهنگام و ویرانگر و دورانسوز مغول مواجه نشده بود، شاید انقلاب اجتماعی و تاریخی عظیمی در جهان اسلام و به تبع آن در سراسر عالم رخ میداد. کسانی چون خواجه نصیر طوسی (598-672) بعد از برآمدن طوفان مغول کوشیدند تا از یک سو این سیل ویرانگر را مهار کنند و از سوی دیگر، با بهرهگیری از توان متراکم آنان به بازسازی ویرانهها بپردازد و فرهنگ و تمدن اسلامی را از نو احیا و راه توسعه و پیشرفت را هموار سازد. افول نهضت مذکور پس از دو قرن تلاش در پایان سده دهم میلادی رخ داد.
به هر تقدیر، تا چهار قرن از آغار اسلام وضع با همه فراز و نشیبهایش به همین منوال پیش میرفت. به نظر میرسد که تحولات در جهان اسلام از زمانی شروع شد که به تفکر عقلی و تجربی بهای لازم داده شد و زمانی افول و فتور رخ داد که این نوع تفکر از جهان اسلام رخت بربست. برای مثال در دربار هارون و کلاً در دوره طلایی تمدن اسلامی با خیل عالمانی مواجهیم که هر یک در رشته یا رشتههای گوناگونی سررشته داشتند. دایرۀ علم محدود به علوم ادبی و بلاغی و فقه و اصول محدود نشده بود. عالمانی وجود داشتند که علاوه بر علوم و فنون مذکور در ریاضیات و طبیعیات سررشته داشتند و آن را عیب وعار نمیدانستند.
ستیز با اندیشه در جهان اسلام
اما جریان ستیز با اندیشۀ آزاد در جهان اسلام از عصر متوکل آغاز شد و معرکهگردان این جریان نیز بیشتر کسانی بودند که داعیه فقه یا کلام داشتند و از سوی دیگر با نگاهی بسته به آن مینگریستند. مباح دانستن خون مخالفان فکری از این زمان آغاز شد و دامنه اتهام به کفر و زندقه و بیدینی چنان شدت یافت که دامنش بزرگانی مانند ابنسینا و فارابی و ابوریحان بیرونی (362-442) را گرفت و کسی چون عمر خیام (427-510) برای تبرئه خود به زیارت خانه خدا رفت.
مخالفت با علوم چنان شد که افراد متعصب رصدخانه سمرقند را با خاک یکسان کردند و کتابفروشان و نسخهنویسان نیز باید تعهد و التزام جدی میدادند که دست در کارهای کلامی و فلسفی نبرند. از سوی دیگر، دشمنی با علمای سایر ادیان و نحل شروع شد و بغداد که روزگاری پناهگاه افراد طردشده و مغضوب کلیسا و غیره بود، خود به تعقیب آنان پرداخت. اهلذمه هم ناگزیر بودند که نشانهای بزرگ و موهنی بر روی لباسهای خود داشته باشند تا با مسلمانان اشتباه گرفته نشوند. از سوی دیگر عالمان مسلمان که نگاه متفاوتی داشتند یا به حوزههای علوم عقلی تمایل داشتند، مورد بیمهری قرار گرفتند. شافعی میگوید که عالم کلام را باید تازیانه زد و در میان قبایل و عشایر گرداند و اعلام کرد این سزای کسی است که کتاب و سنت را رها کرد و به کلام روی آورد.
نتیجه این روند معکوس این شد که تقریبا از سال 1200 میلادی به بعد هیچ اثر فلسفی دیگری از عربی به لاتین ترجمه نشده و اروپائیان چنین فرض کردند که فلسفه در میان مسلمانان مرده است.
مسئله دیگر این که در اواخر دوران عباسی با ظهور ترکان کوچنشین که مردمانی بدوی، سخت و بیرحم بودند و جز جنگ و خشونت و قتل وغارت به چیزی نمیاندیشیدند، رفتهرفته اوضاع دگرگون شد. آنان از این جهت که ابزاری قوی در دست حاکمان بودند مورد توجه دربار عباسی قرار گرفتند؛ اما کم کم خود قدرتی در برابر مخدومانشان شدند. با حکومت ترکان سلجوقی فضای کاملاً متفاوتی بر جهان اسلام حاکم شد و خواجه نظامالملک طوسی (408-485) سیاست یکدست ساختن مراکز علمی و تقابل با تعالیم شیعی به خصوص آموزههای اسماعیلی و عرضه اندام در برابر مدرسه بزرگی را که فاطمیها در مصر تأسیس کردند، با تأسیس نظامیه در بغداد و شهرهایی چون اصفهان، ری و نیشابور، و محدود کردن دامنه علم و دانش به علوم نقلی و ادبی و کلام اشعری و فقه شافعی و مناقشات بیحاصل لفظی و ممنوع کردن علومی مانند فلسفه و هندسه و نجوم و تربیت به اصطلاح عالمانی که تعصب و جمود و بیخبری از سایر علوم سودمند وجه اشتراکشان بود، راه برای آزداندیشی نیز بسته شد تا جایی که «مطالعه کتب علمی و خاصه فلسفه جداً ممنوع بود و کسی یارای آن نداشت که به تعلیم و تعلم علوم اوایل اشتغال ورزد و حرفی از فلسفه و هندسه و نجوم به میان آورد. پس همه توجه طالبان علم در این مراکز معطوف به تحقیق در علوم دینیه و بحث و تفحص در شعب مختلف آن و تألیف کتب متعدد در این شقوق بود.» ظهور عالمان بزرگی مثل امام محمد غزالی با گرایشی خاص به عرفان و تصوف گر چه غنیمت بود، اما همو نیز از جنبه دیگر با ضربهای که به جریان تفکر عقلی زد و با تحقیر و تکفیر فلسفه و فیلسوفانی بزرگی چون ابنسینا و فارابی، به روند تخریب و تحدید کمک کرد. البته نوع نگاه و نقد امام غزالی میتوانست در شرایطی تأثیر مثبتی داشته باشد و تفکر عقلی و فلسفی را از انتزاعیاندیشیدن و مدرسهای فکر کردن باز دارد و وارد واقعیت جامعه کند که متأسفانه چنین نشد و همین خود جای بحث و بررسی دارد. در این نظام جدید، خواجه نظام معمار سیاسی بود و ابوحامد غزالی نظریهپرداز آن، گر چه میزان تاثیرگذاری خواجه با ابوحامد قابل مقایسه نیست.
با تغییر نوع نگاه، سرنوشت مسلمانان نیز دستخوش تغییرات نامطلوبی شد. در آن روی سکه، دیگر جهاد و حماسه رنگ باخته بود و اندیشههای قضا و قدری بر فکرها سنگینی میکرد و دیگر کسی به کار و تلاش و توسعه نمیاندیشید و گوشهگیری و اعتزال و تصوف به شکلی منفی بسیاری را به خود مشغول کرده بود، البته این نه بدان معناست که جریان عرفان کلاً کارکردی منفی داشته است. از نقطه نظری مقابل، کسانی چون مرحوم جلال آلاحمد در مورد عرفان و تصوف معتقدند: «در این نکته تردیدی نیست که حوزه عرفان و تصوف در سراسر تاریخ اسلامی ایران تا اوائل صفویه حوزه ارتداد و روشنفکری است و به تعبیر سادهتر، همه عرفا و صوفیان بزرگ نوعی چون و چرا کنندگان بودهاند در قبال سلطه تحجر فقهای قشری، و سرنسپارندگان بودهاند به مراجع قدرت شرع. اما در مقابل مراجع قدرت عرف، اغلب ایشان ساکت بودهاند» و این تنها مفتیان نبودند که در مقام فتوا نه تنها علوم را ترغیب و تشویق نمیکردند، که نهایت لطفشان این بود که کارد بر گلوی آن نمینهادند، چنانکه مفتی جامع الازهر در پاسخ به این سوال فتوا داد که “یادگیری این علوم، ظاهراً، جایز است، مشروط به این که معلوم شود که فایدهای دارد!»
رفتار خسارتبار ترکان سلجوقی نه تنها موجب فروپاشی و عقبماندگی در داخل شد که بدرفتاری آنان با زایران مسیحی که به بیتالمقدس رفت و آمد میکردند، موجب شد که صلیبیان به همین بهانه به مناطق آباد در جهان اسلام طمع ورزند و دویست سال جهان اسلام را درگیر جنگ و خونریزی و اتلاف توان مالی و فکری خود کنند. در این جنگها، گرچه صلیبیون نتوانستند به هدف اصلی خود که تصرف دائمی بیتالمقدس است نائل شوند و در مجموع جنگ را باختند، اما تأثیرات این دو جنگ بر جهان اسلام و غرب کاملاً متفاوت بود. غرب در نهایت از این جنگ، خوب عبرت گرفت و بسیار سود برد؛ زیرا پایان این جنگ شروع تأملات غرب در همه چیزهایی بود که بر حیات و اندیشه او سیطره داشت. غرب از این زمان به بعد دنیادیده شده بود و از بلایی که کلیسا به نام دین و البته به انگیزههای واقعی دیگر بر سرش آورده بود، خبردار شده بود و از سوی دیگر، تعاملاتش را با جهان اسلام به گونهای دیگر تعریف کرد و به قول توئنبی، مورخ مشهور، از تمدن و هنر پیشرفته این مردمان سود جست ولی دامنه دشمنی تاریخی و دیرپای غرب مسیحی با شرق اسلامی هرگز کم نشد و به گاه یورشهای مغول به سرزمینهای اسلامی، غرب تا سرحد امکان با آن یورشگران همکاری کرد که از آن نمونه، پیوند نزدیک پاپ بندیکت چهارم و سن لوئی پادشاه فرانسه با بلندپایگان مغولی در هنگامی بود که مسلمانان در جنگ هفتم صلیبی درگیر بودند‌. جهان اسلام بعد از این جنگها به انزوا وعزلت روی آورد و با تخریب و بستن بعضی از آبراهها و بندرگاههای تجاری، که البته برای جلوگیری از تهاجم دوباره صلیبیون بود،‌ خود را منزوی کرد و از این به بعد آنچه بیشتر از همه رخ مینماید، منازعات و جنگهای فرقهای میان سنی و شیعه در این سو و آن سوی عالم بود که نقطه اوج آن، جنگهای طولانی عثمانی با دولت صفوی در ایران بود. در گیر و دار همین جنگها بود که سیل ویرانگر دیگری از راه رسید و آن هجوم مغولان بیرحم و به دور از فرهنگ و تمدن به رهبری چنگیز و هولاکوخان در قرن هفتم هجری بود که تنها به کشتن و غارت و سوزاندن میاندیشیدند. ویرانگریها و کشتارهای آنان کم بود که در قرن نهم هجری، تیمور لنگ از راه رسید و او نیز با پشته ساختن از کشتهها، بخش دیگری از این پازل را تکمیل کرد. در تحلیل علت عقب ماندگی جهان اسلام نیز به خصوص باید به این نکته دقت داشت و الا با انداختن گناه به گردن دیگران مشکلی حل نخواهد شد. جلال آلاحمد تقریر شایسته و ادیبانهای از این مطلب را در کتاب در خدمت و خیانت آورده است:
…آیا نرسیده است روزی که ارزیابی مجددی بکنیم درباره مغول و ایلغار که ایشان چه مستمسکی شده است در دست احساس مقصرتراشی ما آدمهای درمانده؟‌ بنایی که پوسیده است، به نم رطوبتی فرو خواهد ریخت. پس دیگر چه احتیاجی به نالیدن از زلزلهای یا سیلی؟ یا گذر ارابه سنگین وزنی از جاده مجاور؟‌ از این نوع بهانهجویی و مستمسکطلبی در قضیه ظهور اسلام و شکست حکومت ساسانی در گوشمان چه روضهها و نوحهها که نخواندهاند. امروز هر تاریخ رسمی و غیررسمی و مدرسهای یا دانشگاهی را که باز کنید، پر است از چه ضجهها و مویهها بر این دو واقعه. اکنون در صدد توضیح این نکتهام که همچنان که هجوم اعراب زمینه پذیرش داخلی داشته، هجوم مغول نیز حتماً زمینههای محلی داشته است. در قرن هفت و هشت هجری نیز قلمرو اسلام از دو سمت مورد حمله قرار گرفت و اگر زمینههای شکست داخلی در داخل فراهم نبود، آن حمله دوجانبه نبایست به جایی رسیده باشد.
خلاصه سخن این که تمدن اسلامی پس از سپری کردن دوران طلایی خود تا سدههای هفتم هجری، سوکمندانه دچار افت و افول شد و از فرهنگی که رکنش دو کلیدواژه اساسی جهاد و اجتهاد (که اولی امری بیرونی و ناظر به شور و نشاط و اقدام است و متصدی آن توده مردم بود، و دومی امری درونی و ناظر به تأملات فکری و عقلانی و کوشش برای فهم آزاد و عمیق هر مطلب سودمند که متصدی آن خواص و نخبگان جهان اسلام بودند) فاصله گرفت.
در باب چند و چون افول تمدن اسلامی نیز بسیار سخن گفته شده است. عدهای بر آنند که این تمدن به سبب دسیسههای پنهان مسیحیت و تبانی و توافق با مغولها برای حمله به کشورهای اسلامی دچار فروپاشی شد. راست است که مغولان در هجومهای سخت خود بسیار کشتند و بردند و ویران کردند و امنیت و رفاه که برای ایجاد تمدن و رونق گرفتن آن بسیار ضروری است، جای خود را به نگرانی و ترس و دلهره و فقر و تهیدستی داد؛ اما عیب این تحلیل آن است که سهم بیش از حدی به موضوع هجوم مغولان میدهد. هجوم این قوم گر چه تأثیرات منفی انکارناپذیری داشت، نمیتواند توجیهکننده جامع و کاملی باشد، زیرا اصولاً هجوم یک قوم مهاجم و وحشی در طول تاریخ نتوانسته است جامعهای را که از سلامتی نسبی برخوردار است، کاملاً از هویت خودش محروم کند. نهایت کار آنان کشتن و غارتگری است اما این به تنهایی برای فروپاشی یک جامعه کافی نیست.
یک شاهد و نمونه امروزی برای این موضوع، وضعیت آلمان در جنگ جهانی دوم است. این کشور گر چه در جنگ آسیبهای شدید اجتماعی اقتصادی و غیره را پذیرا شد و به دو قسمت تقسیم شد و حتی بسیاری از نیروهای فعال و خلاق و دانشمند آن یا در جنگ کشته شدند یا پس از جنگ به کشوهایی چون امریکا مهاجرت کردند و بسیاری از زیربناهای اقتصادی باقیمانده از جنگ به غارت رفت، اما با همه این اوصاف بعد از دو سه دهه توانست بار دیگر گذشته خود را احیا کند، به گونهای که امروزه بعد از گذشت شش دهه، از لحاظ اقتصادی و علمی، نیرومندترین کشور در اروپاست. دلیل این قدرتمندی دوباره همان برخورداری از زمینههای واقعی رشد و توسعه علمی و اجتماعی است که بعداً بدان می پردازیم. نمونه دیگر ژاپنیها در جنگ دوم جهانی هستند یا هند پس از هجوم ویرانگر نادر که گر چه هجوم سنگینی بود، اما نادر نتوانست تغییری در فرهنگ هندیها ایجاد کند.
از این گذشته، هجوم مغولان گر چه بخشهای عظمیی از جهان اسلام را ویران کرد، اما باز هم این هجوم فراگیر نبود و بخشهای شرقی جهان اسلام از آن مصون بود. ثالثاً مغولها هم عملاً نشان دادند که با همه تندی و خشونت ذاتیشان، اگر در شریط مساعدی قرار گیرند به سرعت خود را با شرایط موجود انطباق میدهند. پس با پذیرش اجمالی تأثیر منفی هجوم مغولان، نباید دچار این اشتباه شد و طبق عادت مألوف، تمام قصورها و تقصیرها را به گردن یک عامل، آن هم عامل بیرونی انداخت. به طور کلی، این گونه تحولات علل و عوامل متعددی دارد که هر یک سهم خاصی دارد و اشتباه است که نگاهی تکعلتی داشته باشیم و گاه عنصر خاصی را کلاً نادیده انگاریم یا مسئول کل قضیه بدانیم.
عدهای دیگر علت مشکلات را تماماً یا بعضاً در نوع نگاه علمی و فلسفی جهان اسلام میدانند. جریان تفکر در جهان اسلام آن قدر انتزاعی و بریده و بیگانه از نیازهای عینی شد که واکنشهای تندی را از ناحیه اهل اندیشه پذیرا شد که از آن جمله میتوان از امام غزالی نام برد که نگاه و نگرشش به فلسفه نگاه متفاوتی است. وی کسی است که در جامعیت در علوم در میان علمای اسلام فردی بسیار نادر است و اندیشههایش در کلام و فقه و اخلاق و عرفان و فلسفه اهمیت زیادی دارد و از جمله کسانی نبود که ناخوانده و نادانسته به نقد بپردازد.
غزالی چند قرن پیش از بیکن و دکارت به روح فلسفه یونان پی برد و به نقد آن پرداخت. وی پیش از آن که فلسفه را نقد کند، کتاب مقاصد الفلاسفه را نوشت که نوعی همدلی وهمراهی با جریان و فکر فلسفی بود و محتوای آن به طور غیرمستقیم به غرب انتقال یافت و بزرگانی از فلسفه چون ابنرشد و ابنطفیل بر آن نقد نوشتند. با این حال، وی با نوشتن کتاب تهافت الفلاسفه نقد سنگینی بر فلسفه وارد کرد که به اعتقاد عدهای از اهل نظر، کمر تفکر فلسفی در جهان اسلام را شکست. حال آیا این داوری را میتوان یکسره پذیرفت یا نه؟ به نظر میرسد که در شدید و عنییف بودن و بُرّایی نقد غزالی بر تفکر فلسفی نباید تردید کرد. اما این که وی شخصاً توانست کمر تفکر فلسفی را بشکند، به نظر میرسد که خالی از اغراقگویی نباشد. شاید کارساز بودن نقدهای وی بیشتر به دلیل تضعیف تفکر فلسفی در جهان اسلام و گریز آن از واقعیات عینی در ساحت اجتماع بود که کار را بدانجا رساند. از سوی دیگر، نقد وی هر چند قوی و مؤثر، اما در حوزه بغداد مورد توجه بود ولی در سایر نقاط عالم از جمله در ایران در مراکزی چون اصفهان و خراسان کمتر مورد توجه قرار گرفت و دلیل آن استمرار سنت فلسفی به شکل خاص خودش در ایران و ظهور چهرههای بزرگی چون شیخ ملاصدرا در ازمنه بعدی است. برخی مانند جواد طباطبایی بر این باورند که اگر او به فلسفه میتاخت، بر خلاف تصور رایج، به دلیل عقلستیزی و یا خردگریزیاش نبود، بلکه به این خاطر بود که غزالی به غلط یا درست، این طور تشخیص میداد که فلسفه یکی از عوامل بهوجودآورنده هرج و مرج فکری بود که به نظر او بر جامعه مسلمین سایه افکنده بود. اما به نظر میرسد برای کسی که با عشق و اشتیاق به سراغ فلسفه رفته و کتاب مقاصد الفلاسفه را نوشته، شاید مشکل اصلی او این بود که فلسفهای که کارامدی چندانی ندارد، اسباب این همه دردسر شده است و از همین رو، با آن به مخالفت پرداخت و شاید همین امر را از تسمیه کتاب تا حدی بتوان دریافت که تهافتی میان ادعا و واقعیت وجود دارد. به باور بعضی نیز او و متکلمان از آن جهت خدمت بزرگی به اسلام کردند که مانع شدند تا مسلمانان به گرفتاری مسیحیان در آغاز رنسانس مبتلا شوند، زیرا اجازه نداد که فلسفه ارسطویی مانند غرب بر الهیات سیطره افکند و تقریباً همان کاری را کرد که فرانسیس بیکن کرد.
به هر تقدیر، جهان اسلام بعد از تهاجم مغولها در مجموع دچار مشکلات فراوان و رکود شد و این رکود متأسفانه به لحاظ جغرفیایی امری تقریباً فراگیر بود و به لحاظ زمانی هم امری طولانی، و بر عکس آنچه در غرب بعد از جنگهای صلیبی رخ داد،‌ جهان اسلام نتوانست برآورد و تحلیلی درست از آنچه رخ داده به دست آورد و در نتیجه، دوران انحطاط طولانیاش آغاز شد. اما حوادث روزگار به جهان اسلام اجازه نداد در این خواب غفلت بسیار باقی بماند که مراد ما تحولاتی است که در قرن هیجدهم و نوزدهم که در ایران و مصر و هندوستان و سایر مناطق رخ داد. در این دوره ناپلئون به راحتی مصر را تصرف کرد و در مسجد قاهره به سخنرانی پرداخت. همین موضوع موجب شد که مصریان به عقبماندگی خود واقف شوند و تصمیم بگیرند که علم و فن غربی را فراگیرند. در هندوستان مردم شاهد آن بودند که کشوری که وسعتی کمتر از یک دهم و جمعیتی بسیار کمتر دارد، از راه دوری آن را مورد هجوم قرار داده و پس از شکستن مقاومت مردمی (1857) آن را مستعمره کرده است. وضعیت در سایر نقاط بهتر از این نبود. در ایران روند افول و انحطاط تا دویست سال پیش ادامه یافت و گمان راقم این سطور آن است که اگر نبود نقش بیدارکننده عامل بیرونی، اتفاقی در درون رخ نمیداد. عامل بیرونی مذکور عبارت است از جنگهای ویرانگر ایران و روس که لطمات و صدمات انسانی واقتصادی زیادی به ایران زد و بخشهای وسیعی از خاک ایران از جمله هفده شهر قفقاز را در قالب معاهدههای گلستان (1228/1813) و ترکمانچای (1243/1828) تقدیم بیگانگان کرد و تمامیت ارضی کشور از دست رفت. در شمال، بخشهای وسیعی از آذربایجان و در شرق و البته با فاصلهای بیشتر افغانستان با دسیسه انگلیسیها از ایران جدا شد و منطقه مذکور حائلی میان ایران با هند و چین شد.
همه اینها یک روی سکه است که نگاهی تاریخی و منفی به قضیه دارد ولی واقعیت این است که این تحولات به رغم همه تلخیها و سرافکندگیهایی که برای ایران و ایرانیان داشت، مصداق بارزی است از مثل معروف عدو شود سبب خیر اگر خدا بخواهد. کافی است از لابلای نوشتههای تاریخی به عمق بیخبری مردم ایران و حاکمان آن از تحولات سریع جهان نقبی بزنیم تا دریابیم که اگر سیلی سخت روسها بر گوش ایرانیان نواخته نمیشد و شکستهای خارکننده فراروی افراد فرهیخته قرار نمیگرفت، هیچ یک از تحولات بعدی در ایران از جمله نهضت تأسیس عدالتخانه و دارالشورا و مشروطیت رخ نمیداد.
چهار جریان نیرومند سیاسی و دینی
خلاصه کلام آنکه جهان اسلام بعد از وداع با دوران طلایی خود با چهار جریان نیرومند سیاسی و دینی مواجه بود: نخست، غلبه ترکهای سلجوقی که از ویژگیهای آنان شدت و غلظت و قسوت بود. دوم، جنگهای ویرانگر صلیبی که مدت زمان زیادی جهان اسلام را درگیر خود کرد و صدمات و تلفات زیادی به دنبال داشت. سوم، حمله مغولها و به دنبال آن کشورگشاییها و ویرانگریهای تیمور لنگ که سهم عظیمی در فروپاشی جهان اسلام داشت. چهارم، سلطنت طولانیمدت عثمانی که اکثر حاکمان آن افرادی فاقد تدبیر و انصاف بودند و به جای اندیشیدن در جهت اصلاح و ارتقای جهان اسلام، به کشورگشایی و حمله به همسایگان خود و توسعه فتوحات میاندیشیدند و همان را توسعه اسلام میپنداشتند. این وضعیت در نهایت به جایی رسید که تقریباً در سراسر جهان اسلام دیگر کسی با علوم جدید آشنا نبود و از مدرسه و دانشگاه خبر نداشت. در حالی که در بسیاری از کشورهای دیگر در فیزیک، شیمی، بیولوژی و اقتصاد و رشتههای دیگر دهها و صدها عالم و محقق داشتند، در ایران کسی با این علوم آشنا نبود و در شرایطی که افرادی از مناطق دور دست جهان به شرق سفر کرده و نقشههای دقیق ترسیم میکردند، در شرق کسی نمیدانست در آن سوی ده یا شهرش چه میگذرد. جامعهای که در یک مقطع، امثال ابوعلی سینا، فارابی،‌ خواجه نصیر طوسی،‌ خوارزمی، جابر بنحیان، رازی و غزالی داشت، در مقطع دیگر آن قدر خشک و لم یزرع شد که کسی در آن نمیدانست که چیزی به نام فیزیک، شیمی، بیولوژی و فلسفه به معنای مدرن آن هم وجود دارد. جهانگردی فرانسوی به نام ولنی پس از دیدار از مصر در پایان قرن هیجدهم و اقامت طولانی در شام این گونه نوشت: «جهل و ناآگاهی در این مناطق فراگیر است و سایر شهرهای ترکیه نیز این گونه است که نادانی خاص طبقه خاصی نیست و در همه زمینهها از ادب و علم و فن فراگیر است. کار صنعت به شکل ابتدایی انجام میشود، به گونهای که اگر ساعت تو خراب شود، کسی جز خارجیها نمیتواند آن را اصلاح کند». در زمینه ناآگاهی ایرانیان از تحولات نو در عالم به خصوص در غرب گاه به مطالبی برمیخوریم که به طنز بیشتر نزدیک است ولی متأسفانه حقیقت دارد:

مطلب مشابه :  همگرایی فرهنگی

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید