(4-1-9-1): نقوش روی پوشاک افراد در کتاب قابوسنامه
آن چه که با اولین نگاه به تصاویر کتاب قابوسنامه نظر هر بیننده ای را به خود جلب می کند نقش های روی پوشاک افراد می باشد که به طرز عجیبی خودنمایی می کند که عبارتند از طرح هایی شبکه مانند ازگل و گیاه و اسلیمی ها، نقوش هندسی و به ندرت نقوش جمادی و نقش پرنده. اما همان طور که گفته شد در تصاویر این کتاب، رابطه بلامنازعی بین نقوش روی لباس و دیگر نقش های تزیینی به کار رفته در عناصر تصاویر وجود دارد و در این مورد یک نوع تفاوت بارز با ویژگی معمول نگارگری ایران وجود دارد چرا که همواره در نگارگری ایران، تجرید و ساده سازی در اندام انسان و ساخته های دست او بیش تر از طبیعت بوده اما در این نسخه عناصر موجود در طبیعت نیز به همان اندازه از طبیعت فاصله گرفته و تجرید شده اند به عنوان مثال نقش روی لباس و گل در طبیعت هر دو به یک اندازه از فیلتر تجریدگر نگارگر گذشته اند به طوری که شکل دروازه چوگان، همان نقش روی لباس است با این تفاوت که اندکی بزرگ تر ترسیم شده است و یا بافت تنه درخت از مرز طبیعی خود فراتر رفته و به صورت نقشی درشت و نا منظم که بیش تر شبیه امواج آب یا ابرهای پیچان است ابراز وجود می کند یا این که حتی این قابلیت را دارد که به عنوان نقشی روی لباس ظاهر گردد. بدین ترتیب اگر دسته بندی نقوش را به طور کلی در سه رده تعیّنی (انسانی، حیوانی، گیاهی)، تجریدی و ترکیبی (دارای ریشه تعینی ولی با پرداخت تجریدی) قرار دهیم تمامی نقوش تصاویر قابوسنامه در رده دوم یعنی تجریدی قرار می گیرند که خود از چهار بن مایه شامل گیاهی (نباتی)، جانوری، جمادی (بلورین) و ترکیبی مغذی می باشد.
اما با این مقدمه، نحوه کاربرد نقوش روی پوشاک افراد در تصاویر قابوسنامه قابل بررسی می باشد که در مورد آن می توان چنین برداشتی را ارائه نمود؛ کاربرد نقش مایه ها بر روی پوشاک افراد در تصاویر این کتاب به گونه ای با نمونه های دیگر معمول در نگارگری ایران تفاوت دارد بدین ترتیب که در نگاه اول این طرح ها بر روی جامه های افراد به دلیل نداشتن سایه و خطوط چین و شکن در قسمت های خاصی از بدن مانند آرنج، کمر و یقهو همچنین عدم داشتن منحنی در نقش ها و در نتیجه تخت بودن نقوش، حسی از تکنیک کلاژیا تکه چسبانی را منعکس می کند به گونه ای که به نظر می رسد طراح یا تصویر ساز این نقوش را قبلاً برروی صفحه جداگانه ای ردیف گذاری و نقش اندازی کرده و سپس به قسمت مشخص شده پوشاک بر روی بدن افراد منتقل کرده است در صورتی که واقعیت امر این گونه نیست چرا که این نقوش در حین نقش اندازی هیاکل افراد بر روی پوشاک کار شده است. علاوه بر پوشاک و یا جامه های افراد، عناصر جانبی دیگر تصاویر که شامل پارچه ها می شود مانند فرش، زیرانداز، پرده، خیمه، جُل و زین و لگام اسب و حتی پارچه های مربوط به تابوت که در چند تصویر قابل مشاهده است، نمایان می باشد. نکته قابل توجه دیگر در مورد نقوش روی پوشاک افراد این است که دقیقاً مشابه همین نقوش، گاهی به صورت منفرد و در بعضی موارد با همان تر کیب بندی برروی قسمت های دیگر تصویر مانند تخت یا سریر، صندلی و عناصر معماری مانند سردر یا سقف و نمای تزیینی طاق و قوس و ستون ها و حتی ابزارهای مورد استفاده افراد مانند کوزه، ابزارهای آهنگری و نیز قرآن با رحلش و چیز های دیگر مشاهده می شود. اما نباید از نظر دور داشت که بسیاری از همین نقوش به صورت منفرد و درشت تر و یا با ترکیب بندی های متفاوت تر در زمینه تصویر به صورت گل و گیاهمشاهده می شود که به نظر می رسد تمامی این نقوش با هدف تزیین و آراستن صحنه تصویر به کاربرده شده و هنرمند یا هنرمندان طراح و نقاش به قصد آرایش صفحات که تهی از فضاسازی به مفهوم نمایش صحنه هایی از کوه و دشت و آسمان و یا نمایش فضای داخل یا بیرون ساختمان با پیچیدیگی های خاص خودش آن چنان که مشخصه بارز هنر نگارگری ایرانی است به این کار پرداخته است. این نقش ها که شامل نقش گل ها و گیاهان در قالب نقوش اسلیمی و پرنده به صورت کاملاً ساده و انتزاع شده، نقوش جمادی و از همه مهم تر و فراوان تر انواع نقوش هندسی در قالب ترکیب بندی هایی از نوارهایی آکنده از آن ها است، می باشد، علاوه بر این که از نقوش لاینفک پارچه های آن دوره ملهم است که از این نظر واقع گرایی و وفاداری هنرمند یا هنرمندان نقاش و طراح این کتاب را به هنر معمول زمانه باز گو می کند و این خود نمونه ای است شاخص برای بازنمایی جنبه های فرهنگ و تمدن مردمان آن دوره ایران و انعکاسی است از ذهنیت خارق العاده و قدرت خلاقیت هنرمندان ایرانی اسلامی که پیشینه غنی هنری دوره باستان خود را با موازین و محدودیت های اسلام در رابطه با منع تصویر انسان و حیوان به صورت مشابه که نمادی از بت پرستی محسوب می شد را تلفیق کردند، به طوری که مشابه بسیاری از این طرح ها و نقش مایه ها در هنر های مختلف اوایل اسلام نظیر پارچه بافی، فرش، فلزکاری، سفال گری، هنرهای چوب، نگارگری و تذهیب و تزیینات معماری قابل مشاهده می باشد. بنابراین رابطه زیادی بین نقش مایه های روی پوشاک افراد در کتاب قابوسنامه و دیگر رشته های هنری اوایل اسلام وجود دارد که می توان به تجزیه و تحلیل این نقوش از طریق مطابقت آن ها با یکدیگر پرداخت. در ابتدا شرح مختصری از نوع پوشاک افراد نقش شده در این کتاب داده می شود:
در آغاز لازم است که به دلیل جلب توجه زیاد نقش مایه های مکرّر روی تن پوش افراد تصویر شده در این کتاب به بررسی نحوه نقش اندازی روی آن بپردازیم. برای این منظور می بایست تأکید شود با اولین نگاه به تصاویر پوشاک در این کتاب، ابتدایی بودن روش هنرمند آن در نحوه نقش اندازی کاملاً آشکار است و به احتمال قطع به یقین هنرمند تصویر گر نتوانسته است که نقش و نحوه قرار گیری ترکیبات آن را بر روی بدن به طور حرفه ای نمایش دهد به عنوان مثال زمانی که به برخی از تصاویر افراد نظر کنیم که در حالت نشسته و یا نیم خیز هستند نقش مایه ها در حالت ایستا یا به شکل فرم اصلی پارچه در حالت کاملاً باز شده نمایش داده شده اند در حالی که بسیاری از نقش ها در این حالتمی بایستی به شکل نامنظم یا تاخورده نشان داده شوند و از فرم اصلی خارج شوند لذا می توان برعدممهارت هنرمند تصویرگر در نقش پوشاک در حالت های مختلف کاملاً تأکید کرد و در حقیقت به محلی و یا بومی بودن نحوه تصویرگری صحه گذاشت. اما نکته قابل تأمل دیگر، مدل جلوی یقه پیراهن یا تونیک است که دقیقاً تأکید بر مدل پوشاک بومی منطقه دارد و آن بدین گونه است که طرحی مستطیل مانندی در قسمت جلوی اکثر لباس ها مشاهده می شود به طوری که بیشتر به شکل ساده با رنگ تیره نمایان شده است واز نقوش مفصّل زمینه متمایز می باشد. این طرح و مدل امروزه در پوشاک نواحی کشورهای حاشیه شرقی دریاچه خزر، مخصوصاً ترکمنستان به وفور مشاهده می شود و مطابقت تصاویر کتاب قابوسنامه با این سرزمین ها تأکید بیشتری بر تأثیرات پوشاک دوره سامانیان که تمدنشان در تمام نواحی آسیای مرکزی نفوذ داشته است، دارد. با این مقدمه می توان نقش مایه ها را در چهار رده نقوش گیاهی (نباتی)، جانوری، جمادی و ترکیبی تقسیم بندی کرد و به شرح هر کدام از آن ها در تصاویر این کتاب پرداخت.
(4-1-9-2): نقش گل و گیاه (ارابسک و اسلیمی)
یکی از نقش مایه های اصلی پوشاک افراد در تصاویر کتاب قابوسنامه، نقش گل ها و گیاهان می باشد که در طرح های ویژه ای تصویرگری شده است. این نقش مایه که بیشترین نقش روی پوشاک افراد را تشکیل می دهد آن چنان با تنوع و فراوانی گونه ها همراه است که نمی توان طبقه بندی خاصی از آن را در نظر گرفت به طوری که برای مجزا کردن طرح های گیاهی از دیگر طرح ها نیاز به پژوهش های ویژه ای خواهد بود. اما از آن جایی که بسیاری از این نقش مایه های گیاهی به صورت ساده شده استفاده شده اند می توان آن ها را در قالب طرح های اسلیمی جای داد. این نقش از بارزترین نقش های گیاهی مورد استفاده در تصاویر کتاب قابوسنامه است، به طوری که به وفور از آن در تزیین عناصر مختلف استفاده شده و مخصوصاً بیشتر نقش پارچه ها را در بر گرفته است. به عبارتی علاقه تصویرگر این کتاب به این نقش تا آن اندازه بوده که تمامی عناصر تزیینی را از آن مملو کرده است تا جایی که مخاطب با اولین نگاه متوجه فراوانی این نقش شده و با توجه به کاربرد فراوان آن در تمامی شاخه های هنری اوایل اسلام به جایگاه زمانی این کتاب که مربوط به اوایل اسلام است پی خواهد برد. نکته جالب توجه در مورد این نقش تنوع بی شائبه آن در عناصر مختلف تصویر می باشد به گونه ای که تصویرگر این کتاب، آن چنان با هنرمندی زیادی به ترکیب بندی و ایجاد حالت های مختلف از این نقش پرداخته که جای بسی تأمل است (جدول4-4).
جدول 4-4: نمایش نقش مایه های گیاهی در شیوه های مختلف در تصاویر قابوسنامه
نمونه ها
بخشی از تصویر قابوسنامه
نوع نقش اندازی
نقوش گیاهی به صورت منفرد
نوع کاربرد
طراحی روی پارچه(لباس)
نمونه ها
بخشی از تصویر قابوسنامه
نوع نقش اندازی
نقوش گیاهی موجود در لابه لای نقوش هندسی
نوع کاربرد
طراحی روی پارچه( لباس)
نمونه ها

نوع نقش اندازی
نقوش گیاهی در قالب طرح اسلیمی
نوع کاربرد

                                                    .