امروزه بهطور گستردهای مشخص شدهاست که کلیشهها عمومیتبخشی سادهانگارانه و ناصحیح در مورد گروهی از افراد است که میتواند منتهی به برداشتهای دیگران درباره آنها شود. علاوه بر آن، داشتن دیدگاههای کلیشهای بهویژه درباره مردمان به حاشیه رانده شده یا محرومان اجتماعی میتواند تبعات جدی برای رفتار واقعی داشته باشد. به عبارت دیگر، طبقهبندی اعضای یک گروه به روشهای تنگ نظرانه ممکن است منجر به رفتار متعصبانه و مطابق انتظارات تنگنظرانه شود (عامری، 1386: 54). همانطور که «برگر» میگوید «کلیشهها چه مثبت باشند و چه منفی بسیار خطرناکند. همینها هستند که تصاویری بسیار سادهانگارانه، اشتباهآلود و گاه مضر از سیاهان، یهودیان، فرانسویان، پزشکان، زنان و یا هر کس دیگر (این فهرست میتواند بینهایت باشد) در اختیار میلیونها تن از مردم میگذارند. کلیشهسازی به هر شکل (نژادی، حرفهای، نقشهای جنسی و غیره) یعنی ساده انگاشتن افراطی و تعمیم دادن بیش از حد، که اختلافهای فردی را به حداقل میرساند و میتواند بسیار مخرب باشد (برگر، 1384: 144). «ارونسون» نیز میگوید: اگر کلیشه یا قالب فکری، ما را از دیدن اختلافات فردی در طبقهای از مردم بازدارد، ناسازگارانه و بالقوه خطرناک است. اغلب قالبهای فکری بر تجربه معتبر مبتنی نیستند، بلکه بر شایعات و تصوراتی استوارند که مخلوق رسانههای جمعی هستند و یا در اذهان خود ما برای توجیه تعصبات و بیرحمیهایمان به وجود آمدهاند (ارونسون، همان: 199).
از مجموع نظرات و دیدگاههای مختلف میتوان به یک جمعبندی از کلیشه و کلیشهسازی رسید؛ چه نظریههای حوزه ارتباطات، چه جامعهشناسی و چه روانشناسی به بحث کلیشهها توجه کردهاند و کلیشه مفهومی است که توافقنظر بر روی آن زیاد است و دغدغه بسیاری از نظریهپردازان بودهاست. از نقاط مشترک در خصوص کلیشهها میتوان به موارد زیر اشاره کرد: 1- هرچند که در ظاهر برای ارتباط با دیگران و با دنیای اطراف ضروری هستند اما میتوانند آثار منفی نیز داشته باشند؛ 2- رسانهها در ساخت آن نقش دارند؛ 3- کلیشهها گروه خودی و غیرخودی را از هم تفکیک میکنند؛ 4- الگوها یا کلیشهها دائماً تکرار میشوند؛ 5- کلیشهها کارکردهای مختلفی دارند مثل توجیه اشتباهات خود؛ 6- کلیشهها مقولههایی تاریخی هستند و منشأ آنها لزوماً دوران معاصر و سازنده آنها هم لزوماً رسانهها نیستند.
به عنوان جمع بندی و دسته بندی در خصوص تکنیک های سیاسی دفاع از اسرائیل-آمریکا در انیمیشن چند کلیشه را می توان نام برد و چند نمونه از این اسطوره ها و انیمیشن هایی که مرتبط با آنها ساخته شده است را به عنوان شاهد مثال در تکمیل این بخش ارائه می کنیم:
کلیشه ارض موعود: میراث نیاکان، سرزمین مادری و شهر زایان. در تورات چنین وارد شده است: «در این روز خداوند با ابراهیم پیمان بست و گفت: این سرزمین، از رود مصر گرفته تا شط بزرگ و از آنچا تا شط فرات را به نسل تو می بخشم» (کتاب مقدس، سفر پیدایش، باب 15، آیات 18-21). در این رابطه موشه دایان شرط یهودی بودن را چیرگی بر فلسطین می داند و می گوید: «اگر بر تورات مسلطیم، اگر خود را قوم تورات می دانیم، بایستی بر سرزمین های توراتی نیز مسلط شویم؛ سرزمین های قضات و ریش سفیدان، بیت المقدس، حبرون، اریحا و جاهای دیگر (گارودی، 1369: 39). در این خصوص انیمیشن های مطرح ساخته شده پرنس مصر است که مستقیما این موضوع را بیان می کند و علاوه بر آن در انیمیشن های دیگر نیز به صورت نمادین، فردی دور از خانه یا کودکی دور از مادر یا خانواده، به نمایش درآمده است که پس از تلاش بسیار، به خانه و سرزمین مادری خود باز می گردد. انیمیشن ربات ها که ستاره ی جوان فیلم برای رهایی خانواده اش همه خطرها را پذیرفت، انیمیشن ماتریکس که برای رهایی سرزمین «زایان» تلاش بسیاری می شود، انیمیشن سندباد و افسانه هفت دریا نیز قهرمان فیلم باید از هفت دریا بگذرد و کتاب صلح را از خدای جنگ بدزدد و 12 قبیله را نجات دهد.
کلیشه مادر: مادر، یادآور سرزمین مادری است که زادگاه نیاکان یهودیان ارض موعود است. مادر نماد یادآوری مکان اولیه شکل گیری قبیله های بنی اسرائیل است که یا در مصر بوده یا در فلسطین، از همین رو یهودیان، اسرائیل را مادر قوم خود می دانند. شش قسمت از نه قسمت انیمیشن ماتریکس به این موضوع می پردازد. همچنین انیمیشن هاچ زنبور عسل، چوبین، سیندرلا، سفید برفی، حنا دختری در مزرعه نیز اختصاص به این اسطوره جستجو در پی مادر دارد.
کلیشه سرگردانی: این کلیشه از ترکیب دو مورد قبلی یعنی سرزمین مادری و ارض موعود پدید می آید. بدین معنی که در جستجوی محلی که قرار است به آن برسد به طور مداوم در حرکت است واستقرار ندارد. در انتهای فیلم و یا هر قسمت از انیمیشن این کلیشه مورد استفاده قرار می گیرد. انیمیشن هایی مانند میکی ماوس و لوک خوش شانس از این نوعند.
کلیشه قوم برگزیده؛ نژاد برتر: تعاریف مختلفی از نژاد وجود دارد؛ به نظر ساروخانی، تعریف نژاد در مورد حیوانات و گیاهان به راحتی امکانپذیر است اما در مورد انسان، پیوست این واژه با ایدئولوژی و سیاست ابهامات و مسایل فراوانی پدید آورده است که بر تعریف آن بیاثر نیست و اتفاقنظر را از بین برده است. برخی بر ثبات و تبدیل ناپذیر بودن صفات نژادی تکیه دارند،… برخی دیگر بر تکثر ابعاد نژاد تأکید میکنند (ساروخانی، 1370: 602). از نظر او، بهطور کلی ویژگیهایی را که به نسبت بیشتر برای نژاد پذیرفته شده است چنین میتوان خلاصه نمود: اتکا بر مشخصات جسمانی، نظیر رنگ پوست، چشم، قد و …؛ پذیرش ضمنی تأثیر مشخصات جسمانی بر حالات روانی نظیر اندیشه، رفتار و …؛ تأکید بر خلوص گروههای نژادی و عدم اختلاط؛ اتکا بر دائمی بودن این مشخصات و عدم تغییر آن بر اثر اکتساب (ساروخانی، 1370: 603). عضدانلو در تعریف نژاد بر این عقیده است که نژادهای مختلف بیشتر بر اساس ویژگیها و اختلافها و تشابهات فیزیکی از هم تفکیک میشوند و به این ترتیب بسیاری از اختلافها و اشتراکهای فرهنگی آنها نادیده گرفته میشود (عضدانلو، 1384: 611-613).
یهودیان بر برگزیده بودن نژاد عبرانی تاکید فراوانی دارند. روژه گارودی می نویسد: این اسطوره، صرفا باوری است بدون هیچ گونه سند تاریخی که بر اساس آن، یگانه پرستی با عهد عتیق رخ نموده است… همچنین در این باره حاخام آیزنبرگ می گوید: انسان هر چه یهودی تر باشد، انسان تر است. ابی ویزل نیز بر این باور است که یهودی، از هر کس دیگری به انسانیت نزدیکتر است (گارودی: 1377: 77). انیمیشن پرنس مصر به موضوع برگزیدگی قوم یهود آشکارا پرداخته شده است. انیمیشن ماتریکس نیز به نجات یافتن انسانهایی نژاد زایان اشاره دارد.
این موضوع کلیشه نژادی قابل تفکیک به اجزای دیگری نیز هست. از جمله کلیشه سفید پوست و سیاه پوست که تبدیل به یکی از پایه های ساخت قهرمان و ضد قهرمان می شود. معمولاً سیاهپوست را خشک، بدخُلق، پر از نفرت، سرکش و شَر میدانند یعنی درست همان ویژگیهایی که در تصویر آرمانی از زنان سفیدپوست به عنوان مادر خوب وجود ندارد. استثمار، تحقیر و سرکوب زنان سیاه از سه جنبه (مردان و زنان سفید و مردان سیاه) مؤثر بودهاست. گاه در تصاویر جدیدتر و متفاوت از زن سیاهپوست، او زنی همیشه گریان و بدبخت است که به نظر فمینیستهای سیاه این تصویری کلیشهای و همراه با تأکید بر ناتوانی زنان سیاه است (مشیرزاده، 1385: 417).
کلیشه منزوی بودن: در این کلیشه معمولا قهرمان داستان در ابتدا مورد تمسخر و تحقیر دیگران قرار می گیرد. به واسطه ناتوانی های جزئی و یا عدم همگونی با سایر همنوعان از گروه طرد می شود. انیمیشن های جوجه اردک زشت و دامبو فیل پرنده در این زمینه به عنوان مصداق قابل ذکر هستند.
کلیشه کودک باهوش: زیرکی و هوش قهرمان داستان موجب می شود دشمنان بزرگتر از خود را شکست دهد. با توجه به جنبه های روانی و همذات پنداری مخاطب قهرمان بایستی در طول فیلم یا انیمیشن با یک یا چند چالش اساسی مواجه باشد. هر چه شدت مواجهه بیشتر باشد، جذابیت فیلم بیشتر خواهد بود. اوج این جذابیت را در وارونه کردن نقش های سنتی و تبدیل قربانی به قهرمان می تواند یافت. نمونه هایی مثل تنها در خانه که یک کودک با سه سارق حرفه ای مقابله می کند و یا انیمیشن موش و گربه که در آن موش با هوش خود غالبا گربه را شکست می دهد.
کلیشه تاریخ سازی: مستند سازی و روایت گری از وقایع تاریخی یکی از اصول اصلی کلیشه هاست. بسیاری از کلیشه های موجود در صنعت سینما برگرفته از متون کهن و یا تاریخ است. در این میان کسی که تاریخ را روایت کند یا به قولی آن را بازتعریف کند می تواند اذهان را نسبت به آن واقعه کنترل کند. نمونه های این تاریخ سازی را ما در قرآن کریم و در قالب قصه گویی شاهدیم. همین تکنیک توسط والت دیزنی نیز مورد استفاده است. ساخت انیمیشن های حضرت موسی (پادشاه مصر)، حضرت یوسف (پادشاه رویاها) و مولان روایت هایی هالیوودی از تاریخ هستند که به خصوص در مورد زندگی پیامبران با آموزه های دین اسلام ناهمخوانی هایی دارند.
کلیشه شیطان قدرتمند/ خدای ناتوان: این کلیشه با نام خدای ساعت ساز نیز تعبیر می شود. خدایی که انسان را ساخته و سپس او مانند ساعت دیگر احتیاجی به کسی ندارد و باید خودش اموراتش را مدیریت کند. این کلیشه مبنای فلسفی اومانیستی است و بررسی بیشتر آن پژوهشی مستقل نیاز دارد.
کلیشه جنسیت: محققان مختلف، به صفتها و ویژگیهای کلیشهای که به زنان و مردان نسبت داده شدهاست اشاره میکنند، مثلاً از نظر «ساندرا بم»، صفات مردانه عبارتند از اعتماد به نفس، مدافع باورهای شخصی، مستقل، خوی ورزشکاری، خود ابرازگر، قوی، زورمدار، تحلیلگرا، دارای توانمندیهای رهبری، اهل ریسک کردن، تصمیمگیری سریع، خودکفا، مسلط، مدافع، پرخاشگر، رهبرمنش، فردگرا، رقابتگرا، جاهطلب؛ و صفات زنانه شامل سلطهپذیر، بشاش و با نشاط، خجالتی، رئوف، تملق پذیر، وفادار، سمپات و همدرد، حساس به نیازهای دیگران، فهیم، رقیقالقلب، تسکینبخش، نرمسخن، خونگرم، باگذشت، سادهلوح، کودکمنش، بانزاکت، کودکپرست، نرمخو است؛ برخی صفات نیز خنثی هستند، شامل یاریگر، دمدمی مزاج، وظیفهشناس و با وجدان، ظاهرگرا، خوشحال، غیرقابل پیشبینی، قابل اعتماد، حسود، حقیقتجو، رازدار، بیریا، مغرور و خودخواه، دوستدار، موقر، دوست باور، ناکارا، سازگاری پذیر، نامنظم، آدابدان، سنتی و عرفگرا (عامری، 1386: 59).
گفته میشود که، رسانهها ارزشهای اجتماعی حاکم در یک جامعه را منعکس میکنند- نه واقعیتها را، این ارزشها نه به اجتماع واقعی بلکه به بازتولید نمادین اجتماع، یعنی به نحوی که جامعه میل دارد خود را ببیند، مربوط هستند (استریناتی، 1384: 243). «هارت» در تحقیق خود در مورد کلیشههای نقش جنسی در رسانهها بر این عقیده است که کلیشههای نقش جنسی، زنان و مردان را به طرق خیلی کلی، اغلب غیرواقعی، معرفی میکنند. این کلیشههای رسانهای اهمیت دارند چون بازنمایی نقش کلیدی را در شکل دادن به آنچه که واقعیت اجتماعی میشود بازی میکند (Hart, 2008: 4592).
پیام های نهفته ی والت دیزنی
تعداد زیادی از فیلم های این کمپانی شامل پیام های مخفی است و استفاده از این پیام ها روشی بوده که این کمپانی از اوایل تأسیس، از آن استفاده می کرده است. مثال های که در ذیل متن آمده است تائیدی بر این مدعاست که انیمیشن های والت دیزنی حاوی پیام های فروآستانه ای هم از نوع دیداری و هم شنیداری است:
نجات دهندگان : در دو قسمت (فریم) فیلم می توان نمونه ای از مدل برهنگی(بالا تنه لخت) را یافت. این دو مدل در صحنه ای از فیلم هستند که برناردو بیانسا در حالی که بر روی آلباتروس (نوعی مرغ دریایی) نشسته اند در ارتفاع کم در شهر پرواز می کنند.
پری دریایی کوچک: در مبحث ادبیاتِ شهوانیِ نهفته در فیلم های کمپانی دیزنی می توان پیام های نهفته در فیلم پری دریایی کوچک را مثال زد. به نظر بسیاری از مردم برجی که در فیلم نمایش داده می شود شبیه آلت مرد است. هنرمندی که این نقاشی را کشیده است کاملا تمایل داشته که این برج شبیه مثانه دیده شود، اگر چه با شیوه هایی می خواست این موضوع به صورتی نهفته به بیننده منتقل کند اما نتوانست از عهده آن بر بیاید و تصویر کاملا واضح بود. با اینکه باید در این اثر هنری یک سری تغییرات صورت می گرفت اما هرگز چنین کاری نشد و در نتیجه آن اثر با همان پیام جنسیِ نه خیلی نهفته در فیلم استفاده شد.

نمونه 1: در پوستر تهیه شده برای این انیمیشن به اعتقاد بسیاری ستون هایی به شکل آلت تناسلی وجود دارد.

                                                    .