رشته حقوق

آثار منظوم و منثور

دانلود پایان نامه

نورالدّین عبدالرّحمن جامی (817-898) از شاعران و نویسندگان بزرگ قرن نهم هجری است. عبدالرّحمن جامی در زبان و ادب فارسی و عربی دارای تألیفات بسیاری به نظم و نثر است و به سبب بهره‌مندی از علم و دانش فراوان در زمینه‌های مختلف در زمان خود، شهرت زیادی داشته است. بنا بر مطالبی که در مورد جامی ذکر کرده‌اند وی را در شمار صوفیان و عارفان زمان خود آورده‌اند. جامی پیرو سلسلۀ نقشبندیه و از شاگردان امام ابی‌حنیفه نعمان بن ثابت فارسی و شارح مکتب فکری ابن عربی است. از عبدالرّحمن جامی آثار بسیاری به نظم و نثر برجا مانده است که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: اعتقادنامه، شواهدالنبوه، لوایح، لوامع فی الشرح الخمریه، اشعهاللمعات، نقدالنصوص فی شرح نقش الفصوص، نفحات الانس من حضرات القدس، بهارستان، منشآت، مثنوی هفت‌اورنگ و دیوان اشعار که شامل قصاید، غزلیات و رباعیات اوست.
علم کلام علمی است که درباره اعتقادات دینی به شیوه استدلال، بحث و گفت‌وگو می‌کند و به‌طور کلّی، کلام علمی است در باب اصول دین و رفع شبهات دینی. ازآنجاکه عرفان و کلام از موضوعات مهم علوم اسلامی هستند و به دلیل نزدیکی علم کلام و عرفان، عرفای بزرگ که صاحب آثاری به نظم و نثر هستند نیز در آثار خود، علاوه بر عرفان به علم کلام هم توجّه داشته‌اند و مباحث کلامی را در آثار خود بیان نموده‌اند. عبدالرّحمن جامی نیز از این امر مستثنی نبود و در آثار خود ازجمله در دیوان اشعار، اشاراتی در باب علم کلام آورده‌ است.
در این پژوهش، کوشش میشود، ابتدا مباحث علم کلام موردمطالعه قرارگیرد، سپس دیوان اشعار جامی بررسی میشود و ابیاتی که با مباحث علم کلام مانند ذات خدا، صفات خدا، جبر و اختیار، قضا و قدر، رؤیت، نبوّت، خلافت و امامت، معاد و مسائل دیگر کلامی منطبق است، استخراج میگردد. آنگاه، این ابیات را بر اساس موضوع طبقهبندی کرده و درنهایت، به تحلیل و بررسی این مفاهیم پرداخته میشود.
هدف این پژوهش آن است که ابتدا زندگی، آثار و اندیشههای عبدالرّحمن جامی را موردبررسی قرار دهد. هدف دیگر این پژوهش آن است که موضوعات کلامی‌ را که جامی در دیوان خود به‌صورت پراکنده بیان کرده، احصا و موردبررسی قرار دهد. به همین منظور، امّهات اندیشه‌های کلامی جامی که در دیوان او وجود دارند، نقد و بررسی خواهد شد. تعیین مشرب کلامی جامی در دیوانش، واپسین هدف انجام این پژوهش است.
با انجام این پژوهش، محقّقان و پژوهشگران ادب فارسی برای دانستن آراء و اندیشههای کلامی جامی، ضمن مراجعه به این اثر به‌راحتی میتوانند به اندیشههای کلامی جامی دسترسی پیدا کنند و علاوه بر آن، با شرح و تحلیل این عقاید نیز آشنا خواهند شد. با مراجعه به این پژوهش، پژوهشگران عرفان و علمای علم کلام به‌راحتی میتوانند به اندیشههای طبقه‌بندی‌شده کلامی جامی در دیوان او دست یابند. علاوه بر این، این پژوهش کمک شایان توجهی به شناخت بهتر اندیشههای جامی و بررسی علمی اندیشههای او مینماید.
1-2- پیشینۀ تحقیق
تاکنون در مورد عبدالرّحمن جامی تحقیقات و مطالعات گسترده‌ای صورت گرفته است. نتیجۀ این تحقیقات و پژوهش‌ها در کتاب‌ها، مقالات و مجلّات نمود یافته است. اطّلاعاتی که از جامی در دست است شامل: معلومات تذکره‌ها، مقدّمه‌هایی که شارحان مختلف بر آثار جامی نوشته‌اند، اطّلاعات دایرهالمعارفها، کتاب‌های درسی و مقاله‌های جشننامهها می‌شود. در دهه‌های گذشته مطالعات منسجمی در مورد جامی صورت گرفته و آثاری در این راستا پدید آمده است؛ امّا اطّلاعاتی که ما از تذکره‌ها ازجمله: تذکرۀ میخانه تألیف فخرالدین قزوینی، آتشکدۀ آذر تألیف لطفی بیگ آذر بیگدلی، تذکرهالشعرا تألیف دولتشاه سمرقندی، مجمع الفصحا و ریاض العارفین رضا قلیخان هدایت و … در دست داریم شامل اطّلاعات اندک از عارف جام است؛ اما در این آثار بحثی پیرامون اندیشه‌های کلامی جامی وجود ندارد.
تاکنون اثری به‌صورت مجزا به پژوهش پیرامون اندیشه‌های کلامی جامی نپرداخته است. باوجوداین، در برخی از آثار به‌صورت پراکنده، اشارات اندکی به برخی از اندیشه‌های کلامی او وجود دارد.
علی‌اصغر حکمت در کتاب جامی (متضمن تحقیقات در تاریخ احوال و آثار منظوم و منثور خاتم الشعرا نورالدّین عبدالرّحمن جامی) (1320) مطالبی در باب محیط و زندگانی جامی و آثار و عقاید او بیان کرده است. در این کتاب که اوّلین اثر مستقل و مفصّل در باب جامی است، اشاره‌ای کوتاه به مبحث جبر و اختیار از دیدگاه جامی وجود دارد.
مهدی توحیدی در مقدّمه‌ای که بر نفحات‌الانس من حضرات‌القدس (1336) نگاشته است، در مورد تصوّف و شیوه عرفان، احوال و آثار جامی سخن گفته است، اما بیشتر در باب تاریخ تصوّف سخن گفته است و در این مقدّمه اشاره‌ای به اندیشۀ کلامی جامی نکرده است.
مرتضی مدرّس گیلانی در مقدمه مثنوی هفت‌اورنگ (1351) در مورد زندگی و شرح‌حال، تصوّف، مذهب و اعتقادات جامی مطالبی بیان داشته است، ولی در این مقدمه، مطلبی در مورد اندیشه‌های کلامی جامی وجود ندارد.
بدرالدّین یغمائی نیز در مقدّمه کتاب غزلیات مولانا نورالدّین عبدالرّحمن جامی (شاعر عارف قرن نهم) (1368) به معرفی جامی، حیات و زندگی و آثار وی پرداخته است در این اثر نیز اشاره‌ای به اندیشه‌های کلامی وجود ندارد.
نجیب مایل هروی در کتاب شیخ عبدالرّحمن جامی (1377) دیدگاهی کامل و جامع از عبدالرّحمن ارائه می‌دهد. موارد بررسی‌شده در این کتاب شامل: بسترۀ ادبی، عرفان جامی و ادوار مختلف زندگی این شاعر بزرگ می‌شود. در این کتاب اشاراتی به علم کلام وجود دارد، اما اندیشه‌های کلامی جامی موردبررسی قرار نگرفته است.
ازجمله کسان دیگری که به‌طور جدّی در مورد جامی تحقیق و پژوهش کردهاند، اعلا خان افصح زاد است. وی در کتاب نقد و بررسی آثار و شرح احوال جامی (1378) مباحث مفصّلی در باب زندگی و شخصیت جامی، اوضاع اجتماعی، اوضاع علمی، ادبی، هنری، شعر و شاعری در قرن نهم و سبک شعر و شاعری جامی بیان کرده است. ولی افصح زاد نیز در این کتاب، اشاره‌ای به اندیشه‌های کلامی جامی ننموده است.
در مقدّمه‌ای که هاشم رضی در ابتدای دیوان جامی (بی‌تا) نوشته است، شرح‌حالی از عبدالرّحمن جامی، اوضاع اجتماعی زمان جامی، اوضاع علمی و ادبی، شعر و شاعری در قرن نهم، مذهب و تصوّف و آثار و نوشته‌های جامی بیان کرده است. در این مقدّمه، همچنین اشارات مختصری به برخی از اندیشه‌های کلامی جامی مانند جبر و اختیار وجود دارد.
حسین صدقی در مقاله‌ای تحت عنوان «اندیشه‌های جامی در مثنوی هفت‌اورنگ» (1380) به برخی از اندیشه‌های کلامی جامی در هفت‌اورنگ، ازجمله: جبر و اختیار، تشبیه و تنزیه اشاره نموده است.
مهدی محبّتی در مقالهای تحت عنوان «جامی» (1384) اطّلاعاتی مربوط به زندگی جامی، تحصیلات جامی و توضیحاتی مربوط به ادوار مختلف زندگانی نورالدّین و همچنین اطّلاعاتی در مورد زمینه و بستر تاریخی زمان جامی، تصوّف جامی، مذهب و اعتقادات، اشعار و آثار جامی آورده است. در این مقاله، مبحثی در مورد اندیشههای کلامی جامی وجود ندارد.
محمّد روشن در مقالهای تحت عنوان «جامی» (1386) اطلاعاتی شامل: زندگینامۀ جامی، حکومتهای زمان جامی، معرفی آثار جامی به همراه توضیحاتی در مورد این آثار وجود دارد. در این مطالب در مورد اندیشه کلامی جامی بحثی وجود ندارد.
محدّثه فرخی در پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تحت عنوان بررسی آرای کلامی در مثنوی هفت‌اورنگ (1387) مباحث کلامی جامی را در مثنوی هفت‌اورنگ با محوریت پنج اصل توحید، نبوت، امامت و معاد موردبررسی قرار داده که البته در این پایان‌نامه به مسائل کلامی دیوان نپرداخته است.
اصغر دادبه در مقالهای تحت عنوان «جامی» (1388) بحث مفصلی در مورد شرح احوال عبدالرّحمن جامی، معرفی مراکزی که جامی در آنها تحصیل میکرد، استادان جامی، سفرهای جامی، آثار جامی که در یک تقسیمبندی موضوعی شامل آثاری که در زمینههای علوم ادبی، علوم نقلی و علوم عقلی دسته‌بندی‌شده موردبحث و بررسی قرارگرفته است. همچنین مطالبی مربوط به ممدوحان و مدایح جامی، مباحثی در باب صفات جامی و زندگی خصوصی جامی، نیز مطالبی در باب تصوّف و عرفان جامی وجود دارد. در مبحث عرفان و تصوّف اشارهای به موضع کلامی جامی شده است. در این مبحث، شناخت مسائل کلامی ضروری دانسته شده و موضع کلامی جامی«اشعری الاصول» نگاشته شده است. ولی در این مبحث فقط مشرب کلامی جامی مشخص شده است و در مورد آرای کلامی جامی مطلبی وجود ندارد.
در آثار مذکور به‌جز یک مورد که آرای کلامی جامی را در مثنوی هفت‌اورنگ موردبررسی قرار داده‌ است، هیچ بحث مستقلی در باب اندیشه‌های کلامی جامی وجود ندارد و فقط در برخی موارد اشاراتی به موضع کلامی، مذهب و اعتقادات کلامی جامی مثل جبر و اختیار شده است. ازآنجاکه برای شناخت اندیشه‌های یک شاعر و درک درست از شعر وی لازم است که همۀ آثار او از دیدگاه‌های مختلف موردبررسی قرار بگیرد، لذا در پژوهش حاضر، به مباحث کلامی جامی در دیوان اشعار وی می‌پردازیم و به دنبال پر کردن این خلأ پژوهشی هستیم.
1-3- سؤالات پژوهشی
1- زندگی، آثار و اندیشه‌های جامی چه ویژگیهایی دارند؟

مطلب مشابه :  مقاله رایگان درباره خانواده اسلامی

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید