احساس سربلندی، احساس مفید بودن، احساس نشاط و شادابی، احساس زنده بودن و زندگی همه در گرو پیامدهای کار و فعالیت میباشد، که ارزش کار و اثرات تربیتی آن بر روان و سربلندی انسان از این روایت آشکار میگردد.
2-2-1-5. رشد عقلانی
یکی از پیامدهای کار فزونی و رشد عقل است، البته منظور از عقل، عقل نظری و استدلال فلسفی نیست. بلکه منظور عقل عملی و یا همان عقل معاش است. انسان با کار و کوشش، دادوستد و تعامل با مردم، به درجهای از تجربه میرسد که بدان عقل معاش یا عقل اقتصادی گویند. زین پس مردم را بهتر میشناسد، کمتر فریب میخورد، بهتر سود میبرد و در برخورد با مردم گوناگون تصمیمات پختهتر میگیرد (تقیان، 1389: 42).
معاذ بن کثیر خدمت امام صادق (ع) عرض کرد: هم اکنون من به راحتی زندگی میکنم و از ثروت کافی برخوردارم، آیا مصلحت میدانید زین پس کارها را رها سازم؟ امام صادق (ع) به او فرمودند: «اگر چنین کنی عقلت کم خواهد شد» (کلینی، 1413: ج 5/ 148). امام صادق (ع) در جای دیگر فرمودند: «اَلْتِّجارهُ تَزید فِی الْعَقْل تَرْکٌ الْتِّجارهِ یَنْقُضُ الْعَقْلَ» (همان)؛ تجارت عقل انسان را زیاد میکند و ترک آن از عقل آدمی میکاهد.
2-2-1-6. حفظ کرامت انسانی
از دیگر آثار کار و تلاش برای حفظ کرامت انسانی، رسیدن کمالات معنوی است. رسول خدا (ص) دراین‌باره میفرمایند: «نعمَ الْعَون عَلی تَقْوَی الله الغَنی» (نوری، 1408: ج 2/ 415)؛ بینیازی از دیگران (از راه‌کار و تلاش) کمک خوبی برای رسیدن به تقوای الهی است.
و در کلامی دیگر ایشان شخصی را که برای رفع نیاز دیگران کاری انجام میدهد مانند عابدی میدانند که روزها را روزه میگیرد و شب‌ها شب‌زنده‌داری می‌کند: «انَّ النَّبی عَلَیْهِ السَلام قالَ: الْسّاعی علی الْاَرمِلَهِ وَ الْمِسکین کَالْمُجاهِد فی سَبیلِ الله وَ کَالَّذی یَقُومُ اللَیلَ وَ یَصومُ النَّهار» (قزوینی، 1395: ج 2/ 724)؛ کسی که تلاش می‌کند تا نیاز زنان بیسرپرست و نیازمندان را برطرف کند مانند مجاهد در راه خداست و همانند کسی است که شب‌ها را نماز میخواند و روزها را روزه میگیرد.
2-2-2. آثار دنیوی کار در بعد اجتماعی
2-2-2-1. از بین بردن فساد و بزهکاری در جامعه و پیشرفت آن
کسالت و تنبلی در انجام امور، باعث بسیاری از مفاسد و تباهیها میشود. امیرالمؤمنین امام علی (ع) در حدیثی میفرمایند: «اگر تن دادن به شغل و کار، مایه زحمت و سختی است، بیکاری دائم نیز موجب نادرستی و فساد است» (اسلامی، 1389: 53). اگر فرد تلاشگر جامعهای مبتلا به درد تنبلی و کسالت در انجام کارها شوند، نه تنها خود را به تباهی میکشانند که تمامی افراد آن جامعه را به سمت تباهی سوق میدهند.
از نظر روانشناسان و جامعهشناسان، بیتوجهی به کار و روی آوردن به تنبلی و گرایش به بیکاری، معضل و پدیده‌ای زیان‌بار معرفی‌شده که نابهنجاریهای اجتماعی و بزهکاریها از جمله پیامدهای آن میباشد. بی‌شک انسان بیکار علاوه بر اینکه خود را در سختی و رنج قرار میدهد، خانواده و اطرافیان خود را نیز در فشار و تنگدستی میگذارد و حقوق آنان را ضایع میسازد. امام علی (ع) در حدیثی فرمودهاند: «هر که تسلیم سستی و سهل‌انگاری گردد، حق خود و دیگران را تباه میسازد» (مجلسی، 1404: ج 7، 160). جامعه زنده جامعهای است که افراد آن با تمامی شوق و علاقه به سمت انجام کارها بروند، و در راه انجام صحیح امور، کوتاهی و تنبلی نورزند. تن پروری و تنآسایی با رفاه و پیشرفت جامعه مغایرت دارد، از اینرو از اثرات تربیتی کار بر اجتماع این است که تباهی، فساد و بزهکاری از جامعه رخت بر میبندد (نجفی، 1391: 181).
2-2-2-2. مبارزه با بیکاری
دین اسلام و رهبران معصوم این دین آسمانی (ع) برای پیشگیری از بروز چنین عارضهای در جامعه اسلامی، مسلمانان را به شدت از تنبلی و تن آسایی نهی کرده و آن‌ها را به همت و تلاش در راه برآورده شدن معاش تشویق کردهاند و افراد تنپرور را به شدت نکوهش نموده و مورد مذمت قرار دادهاند؛ زیرا آن کس که در راه برآورده شدن نیازهای خود و خانواده‌اش قدم برندارد، خود را سربار بر جامعه میسازد و طعم ذلت و سرشکستگی را میچشد. اسلام با سستی و تنبلی و بیکاری، مبارزه میکند و بیکاری را عامل بدبختی و سیهروزی میداند. و شخص بیکار نه تنها خود را بدبخت میکند بلکه برای جامعه هم مضر است که با افزایش آن جامعه به سوی گمراهی و فساد حرکت میکند. از این رو یکی دیگر از پیامدهای تربیتی کار از بین بردن بیکاری و عامل پیشرفت و توسعه جامعه انسانی میباشد. حضرت علی (ع) در نامه 59 نهجالبلاغه، در نکوهش بیکاری میفرماید: « و بدان که دنیا سرای آزمایش است که هر کس ساعتی در آن فراغت یابد و دست از کار بکشد، همین ساعت بیکاری موجب حسرت و پشیمانی او در قیامت خواهد شد». همچنین حضرت در جای دیگر میفرماید: «مشغول است کسی که بهشت و جهنم پیش روی او باشد» (تیتمیآمدی، 1366: ج 1/ 408)، از این روایت این نکته استنباط میگردد که کسی که معتقد به بهشت و جهنم باشد بیکار نخواهد نشست و در فکر توشه است.
2-2-2-3. مبارزه با فقر و تنگدستی
از لحاظ تربیتی کار به انسان تشخص و برتری میبخشد و او را در جامعه فردی سربلند میگرداند و برعکس بیکاری و فقر، باعث ضعف و زبونی و سرشکستگی انسان در اجتماع میشود. فقر، زاییده بیکاری است. امام علی (ع) میفرمایند: «هنگامی که بیکاری و ناتوانی به یکدیگر برسند، نتیجه آن جز فقر و تنگدستی چیز دیگر نخواهد بود» (محمدی ری شهری، 1373: ج 8، 392).
بین بیکاری و فقر رابطهای تنگاتنگ وجود دارد و این دو آثار سوء اجتماعی بسیاری را در پی دارند که از جمله آن‌ها میتوان به فساد، بی بند و باری، اعتیاد، دزدی و… اشاره کرد. امیرالمؤمنین علی (ع) درباره آثار سوء بیکاری و تنبلی در جامعه که عامل اصلی فقر میباشد، میفرمایند: «از بیکاری و بیحوصلگی کردن بپرهیز؛ زیرا این دو کلید تمام نابسامانیها هستند» (محمدی ریشهری، 1373: ج 8، 392). با کار کردن تمام افراد جامعه است که نعمتهای الهی نصیب آن جامعه میگردد و از فقر و تنگدستی رهایی مییابند که باعث پیشرفت آن‌ها میگردد.
2-2-3. پیامدهای معنوی کار بر انسان
اعتقاد دینی، عامل بسیار مهم در ایجاد انگیزه است و چنانچه در کلام اولیای دینی آشکار میگردد، انسانهای معتقد به عالم ماوراء، کارهای بسیاری را برای نتایج آخرتی انجام میدهند. در این قسمت آنچه در کلام معصومین (ع) به صورت هدف یا اثر تربیتی کار در آخرت مطرح‌شده آورده میشود تا نشان داده شود که کار اقتصادی چگونه حلقهی واسطه بین دنیا و آخرت میشود و شخص با کار اقتصادی به آثار معنوی کار دست مییابد.
2-2-3-1. بخشیده شدن گناهان

                                                    .