رشته حقوق

وجوه افتراق بین اثار ادبی وهنری و نرم افزار ها

ماهیت عمدتا کاربردی نرم افزار

همان طور که پیش از این نیز بیان شد نرم افزار از منظر حقوق ایران مجموعه ای است از برنامه های رایانه ای و رویه ها ، دستورالعمل ها و مستندات مربوط به آن ها و نیز اطلاعات مربوط به عملیات یک سیستم رایانه ای که دارای کاربردی مشخص می باشد .

با توجه به سیر مراحل تولید یک نرم افزار و تعریفی که توسط قانون گذار ما پذیرفته شده است به راحتی  می توان دریافت نرم افزارها بر خلاف سایر آثار ادبی و هنری ماهیتی کاربردی دارند . با خلق یک کتاب یا کشیدن یک نقاشی اثر پدید آمده قابل استفاده است و به عنوان مثال کتاب توسط خواننده مورد استفاده قرار می گیرد اما با توجه به ماهیت نرم افزارها ، عموما آن ها با خلق به تنهایی مورد استفاه قرار     نمی گیرند بلکه بایستی رویه یا دستورالعملی را برای رسیدن به نتیجه ای خاص اجرا نمایند و این یکی از تفاوت های عمده ی نرم افزار با سایر آثار ادبی و هنری است .

این مطلب درست است که برخی گفته اند : آثار ادبی با توجه به نیازهای روحی بشر و جامعه بشری ایجاد می شوند و عمده هدف خلق آن ها توجه به این نکته است که جامعه نیاز به اغنای روحی و فکری دارد. اما نرم افزارها ی رایانه ای در جهت بر طرف کردن مشکلات مادی و ارتقای سطح زندگی بشر ساخته می شوند[1] . شاید گفته شود برخی از موضوعات حق مولف نیز دارای جنبه کاربردی هستند مثل نقشه های معماری ، اگر چه این حرف درست می باشد اما در طراحی جنبه های زیبایی شناختی ، محدوده وسیع تری را نسبت به جنبه های کاربردی احاطه کرده اند[2] .

نرم افزارها عموما خلق شده اند تا استفاده ای کاربردی داشته باشند . این استفاده می تواند در حل مسایل پیچیده ریاضی باشد یا استفاده در صنعت و القای یک سری کارهای روتین به دستگاه برای تولید . ممکن است نقاشی ، تابلویی را به تصویر بکشد که فقط خود آن را درک کند و با این که جامعه از این اثر هیچ نمی فهمد حقی را به این نقاش اعطا می کند اما اگر نرم افزاری کارایی خاصی نداشته و به اصطلاح یک ابداع خیالی صورت گرفته باشد جامعه از این اثر حمایت نمی کند . اثری ارزش حمایت دارد که کاربردی باشد و بتواند کاری را انجام دهد و رفع مشکلی بنماید .

به تعبیر دیگر سایر آثار ادبی وهنری جنبه ذوقی و زیبایی شناسانه دارند و بسیاری از افراد به دلیل انگیزه های شخصی و صرفا برای اقناع روح خود دست به خلق آثار ادبی و هنری می زنند و این در حالی است که پدید آورندگان نرم افزار غالبا در پی این مطلب هستند که با استفاده از نرم افزار پدیدآمده کاری را به انجام برسانند و به جای این که ذوق خود را در اثر پدیدآمده به نمایش بگذارنند ، در پی هدفی مادی هستند .

 

گفتار دوم :

ضرورت استفاده از رایانه در به کارگیری نرم افزار

سایر آثار ادبی و هنری برای این که مورد استفاده قرار بگیرند نیاز به استفاده از رایانه ندارند . نرم افزار به دلیل ماهیتی که دارد آمیخته به دستگاهی به نام رایانه است. اصلا تصور سخت افزار بدون نرم افزار و بالعکس امکان پذیر نیست . کتابی که نوشته می شود ، عکسی که گرفته می شود برای خواندن و به نمایش گذاشتن نیازمند رایانه نیست اما نرم افزارها زمانی مورد استفاده قرار می گیرند که وسیله ای به نام رایانه وجود داشته باشد .

نرم افزارهای رایانه ای با توجه به وابستگی به رایانه ، با آن شناخته می شوند و عملکرد آن ها توسط  این دستگاه سنجیده می شود . درست است که نرم افزار مانند موتور محرکه رایانه عمل می کند اما تا دستگاهی به نام رایانه وجود نداشته باشد که قالبی برای این موتور ایجاد کند ، موتر محرکه ارزشی ندارد . نرم افزارها بدون رایانه قطعه های بی ارزشی هستند که هیچ گونه کارایی نخواهند داشت . البته بر عکس این مطلب نیز وجود دارد و رایانه هم بدون نرم افزار چیزی جز تکه های آهن و پلاستیک به هم پیوسته نیست[3] .

همان طور که پیش از این هم اشاره شد زمانی که نرم افزار به مرحله ی کامپایل می رسد و وسیله ای به نام کامپایلر زبان انسان را به زبان رایانه تبدیل می کند نقش رایانه آشکار می شود . زبان ، زبان قابل فهم توسط رایانه است . این رایانه است که می تواند بفهمد که نرم افزار چه عملی را از او درخواست می کند و با کمک یکدیگر به هدف مشخص شده در نرم افزار می رسند .

 

گفتار سوم :

امکان حمایت دو گانه از نرم افزار ( اثر ادبی و اختراع )

 

الف ) حمایت به عنوان یک اثر ادبی :

وقتی صحبت از آثار ادبی به میان می آید ناگزیر باید به ق ح ح م م ه رجوع کرد . این قانون در    ماده ی 1  خود اثر را چیزی می داند که از راه دانش یا هنر و یا ابتکار هنرمند پدید آمده باشد و سپس عنوان می دارد طریقه و روشی که در بیان و یا ظهور و ایجاد آن اثر به کار رفته مهم نیست اما تا زمانی که ق ح پ ن در سال 1379  تصویب نشده بود تسری ق ح ح م م ه 1348 به آثار رایانه ای  دشوار به نظر می رسید .

موافقان تسری  این حمایت به آثار رایانه ای به بند 11 ماده ی 2  این قانون استناد می کردند و اثر رایانه ای را اثری فنی می دانستند که جنبه ی ابداع و ابتکار داشته باشد اما حمایت کیفری در این قانون تفسیر مضیق را اقتضا می کرد و اگر شک می کردیم نرم افزارها تحت این قانون باید حمایت شوند ناگزیر بودیم سنگ بنای عدم حمایت را  بنیان  بگذاریم اما با تصویب ق ح ح پ ن  تقریبا حرف و حدیث ها در این زمینه پایان پذیرفت این قانون در ماده ی 1  حق نشر ، عرضه و اجرا و حق بهره برداری مادی و معنوی از نرم افزار را درست مثل یک اثر ادبی به خالق آن داد[4] .

اما این مسئله پایان حمایت از نرم افزار نبود به دلیل این که با توجه به خصوصیاتی که نرم افزارها داشتند حمایت ها کافی نبود . علاوه بر این مسئله قانون گذاران بین المللی نیز برای حل این مسئله دچار مشکل شده بودند عده ای سیستم حمایتی اثر ادبی را برای نرم افزار می پذیرفتند و عده ای نیز سیستم حمایتی را حق اختراع را ترجیح می دادند .

مطلب مشابه :  دیدگاههای مختلف پیرامون روابط جنسی

وایپو  ابتدا سیستم حمایت تحت اختراع را برای نرم افزارها پذیرفت و سعی در حمایت از نرم افزارها تحت کنوانسیون پاریس نمود . وایپو از گروهی کارشناس برای تنظیم مقرراتی که هدف آن حمایت از      نرم افزار تحت سیستم حق اختراع بود دعوت به عمل آورد اما مقررات نمونه ای که تصویب شد مورد عمل و نظر هیچ کشوری قرار نگرفت [5] .

این مسئله وایپو را بر آن داشت تا در سال 1985  گروهی را برای تدوین  مقرراتی برای حمایت تحت نظام حق مولف برگزید . همان طور که دیدیم اختلاف نظرها بسیار بود و برخی حمایت دوگانه را برای     نرم افزار پذیرفتند که این حمایت تحت شرایط خاصی می باشد . لازم است بدانیم موافقت نامه تریپس در مورد نرم افزارها سیستم حق مولف را پذیرفته و در ماده 10 بند 1 ، برنامه های رایانه ای را چه به صورت زبان ماشین و چه به صورت زبان انسان مشمول اثر ادبی قابل حمایت در کنوانسیون برن دانسته است[6] .

یک نرم افزار برای این که تحت نظام حق مولف حمایت شود بایستی شرایطی داشته باشد ، اولین شرط اصالت است یعنی توسط خود شخص پدید آمده باشد ، اثر بایستی مظهر شخصیت پدیدآورنده باشدگرچه نو نباشد . دستورالعمل برنامه های رایانه ای اروپایی مصوب 1991   بر این اصل تاکید دارد و برنامه ای را در صورتی مشمول حمایت می داند که اصیل باشد . دومین شرط طبق ماده ی 16 ق ح ح پ ن  این است که  نرم افزارها برای نخستین بار در ایران تولید و توزیع شده باشد . بنابر این با توجه به آن چه گفته شد معلوم می شود ، نرم افزارها تحت نظام حق مولف قابل حمایت اند و بسیاری از کشورها و معاهدات    بین المللی سیستم حمایتی از نرم افزارها را نظام حق مولف می داند . قانون گذار ایران هم حمایت تحت سیستم حق مولف را پذیرفته است و شرایط این حمایت همان است که در بالا آمد .

 

ب ) حمایت تحت عنوان اختراع :

ماده ی 2 ق ح ح پ ن به صراحت بیان می دارد :” در صورت وجود شرایط مقرر در قانون ثبت علائم و اختراعات ، نرم افزار به عنوان اختراع شناخته می شود ، … ” یعنی ق ح ح پ ن  به صراحت          نرم افزارها را قابل حمایت در دو سیستم حق اختراع و حق مولف می داند .

قانون ثبت اختراعات ، طرح های صنعتی و علایم تجاری  در ماده ی2  این گونه بیان می دارد :         ” اختراعی قابل ثبت است که حاوی ابتکار جدید[7] و دارای کاربرد صنعتی باشد . ابتکار جدید عبارت است از آن چه که در فن یا صنعت قبلی وجود نداشته باشد و برای دارنده ی مهارت عادی در فن مذکور معلوم و آشکار نباشد و از نظر صنعتی ، اختراعی کاربردی محسوب می شود که در رشته ای از صنعت قابل ساخت یا استفاده باشد …..”

بنابراین نرم افزاری که می خواهد تحت نظام اختراع به ثبت برسد بایستی خصوصیاتی داشته باشد. اولا جدید باشد یعنی هیچ کس قبلا آن را به ثبت نرسانده باشد و ثانیا دارای کاربردی صنعتی باشد یعنی بتواند در صنعت مورد استفاده قرار گیرد و قابل ساخت باشد . شرط سوم این است که این اختراع بدیهی نباشد یعنی باید گامی فراتر از دانش قبلی در آن پیدا باشد [8] .

شرط آخر در مورد اختراع قابل ثبت این است که مفید باشد ، اختراعی که نتواند مشکلی از انسان حل کند و به حال او مفید نباشد قابل ثبت نیست . با توجه به مطالبی که گفته شد یکی دیگر از تفاوت های    عمده ی نرم افزارها با سایر آثار این است که تحت شرایطی نرم افزار قابل حمایت توسط دو سیستم          حق مولف و نظام حق اختراع می باشد ؛ قابلیتی که کمک زیادی به تولید کنندگان نرم افزارها کرده است . در آخر بایستی گفت برخی را نظر بر این است که به جای حمایت تحت عنوان حق مولف و حق اختراع ،      نرم افزارها را تحت سیستم حقوق اسرار تجاری مورد حمایت قرار دهیم تا با افشای اسرار نرم افزار و نقض حقوق پدیدآورنده مواجه نشویم[9] .

گفتار چهارم :

تفاوت در قراردادهای انتقال

قرادادهای انتقال نرم افزارهای رایانه ای از نظر شکل و شیوه ی انتقال در مواردی متفاوت از قراردادهای انتقال سایر آثار ادبی و هنری است . بایستی این گونه گفت که ماهیت خاص نرم افزارهای   رایانه ای در مواردی قراردادهایی را ایجاب می کند که در هیچ جای دیگری مشاهده نمی شود به عنوان مثال وجود کد منبع در نرم افزاری نیاز انتقال گیرنده به آن در مواردی خاص ، موجب می شود تا قراردادی به نام اسکرو [10] منعقد شود و شخص سومی به این قرارداد اضافه شده تا اگر به کد منبع نیاز بود آن را به انتقال گیرنده تحویل دهد و از طرفی هم در حفظ کد منبع امانت دار انتقال دهنده باشد . برای نشان دادن این تفاوت ها چند نمونه از قراردادهای انتقال نرم افزار را به اختصار مورد بررسی قرار می دهیم :

الف ) شرینگ رپ[11] :

معنای شرینگ رپ بسته بندی شده در نایلون است . در این گونه قراردادها دیسک حاوی نرم افزار با اسنادی در رابطه با آن نرم افزار ارائه می شود . در این قراردادها بر روی این بسته یا نایلون حاوی مدارک و دیسک نرم افزار نوشته شده است که باز کردن بسته به معنای قبول شرط های این قرارداد حق امتیاز است .

شرط هایی که عموما خریداران از آن ها مطلع نیستند و فقط برخی از آن ها ، آن هم در موارد خاص قابل رویت است بنابراین خریدار نرم افزار با باز کردن نایلون به شرایطی تن می دهد و آن ها را از قبل قبول کرده که امکان آگاهی از آن ها را نداشته است[12] .

ب ) کلیک رپ[13] :

برخلاف شرینگ رپ که قراردادی است که حضورا توسط خریدار و فروشنده انجام می شود قرارداد کلیک رپ از طریق اینترنت انجام می شود . یعنی خرید از طریق اینترنت انجام می شود و وقتی خریدار به صحنه ی وب فروشنده مراجعه می کند و به وسیله ی اعتباری ثمن معامله را می پردازد می تواند نرم افزار را دانلود کرده و به کامپیوتر خود منتقل کند . در قرارداد کلیک رپ برخلاف شرینگ رپ برای نصب کامل نرم افزار همه ی شرط های قرارداد بایستی خوانده شود ( قابل خواندن است ) و در آخرین مرحله نصب کامل تنها با کلیک کردن بر روی گزینه ی قبول ، بله ، موافق ام و .. صورت می گیرد . اگر بر روی واژه ی خیر کلیک کنیم نرم افزار نصب نمی شود یعنی پس از پرداخت ثمن شرایط قابل دیدن است و بایستی موافقت خریدار ابراز شود [14] .

مطلب مشابه :  مفهوم وثائق دینی و تضمین اشخاص

پ ) بروز رپ[15] :

بروز رپ هم مثل کلیک رپ از قراردادهای حق امتیازی است که از طریق اینترنت خریداری صورت می گیرد تنها تفاوتی که با قرارداد کلیک رپ دارد این است که در این نوع قراردادها مشتری مجبور به اعلام رضایت با کلیک بر روی دکمه موافق ام ، قبول است و … نیست و برای نصب لازم نیست از گزینه ای که تمام شرایط در آن نوشته شده عبور کند بلکه شرایط در قسمتی در کنار علامت انتقال می باشد و    مشاهده ی این شرایط اجباری نیست[16] . همان طور که ملاحظه شد شکل انتقال نرم افزار در این قراردادها متفاوت از قراردادهای انتقال سایر آثار ادبی و هنری است . قرادادهای انتقال آثار ادبی و هنری غالبا به شکل سنتی منعقد گردیده و شرایط قرارداد قبل از انعقاد آن قابل مشاهده و در بسیاری از موارد قابل چانه زنی است. اقتضائات نرم افزار در بسیاری از موارد باعث این تفاوت ها شده است .

ت) قراردادهای سه جانبه در نرم افزار(اسکرو) :

در اکثر قراردادهای واگذاری آثار ادبی و بهتر است بگوییم همه ی آن ها یک ایجاب و یک قبول وجود دارد یعنی پدیدآورنده به عنوان موجب شناخته می شود و کسی که حق استفاده و یا هر حق دیگری به او واگذار می شود به عنوان قبول کننده ایجاب را قبول می کند و عقد کامل می شود اما در مورد          نرم افزارها قراردادهایی وجود دارد که متشکل از یک ایجاب و دو قبول است که اصطلاحا به آن ها قراردادهای سه جانبه یا اسکرو گفته می شود . در این قرارداد امتیاز دهنده[17] به عنوان موجب عمل می کند و امتیاز گیرنده[18] و نماینده امانی[19] طرف های قبول این ایجاب قرار می گیرند .

مفهوم قرارداد اسکرو : زمانی که مالک یک نرم افزار قصد دارد امتیاز استفاده از نرم افزار خود را به شخصی اعطا کند از آن جا که ممکن است در عمل معایبی در نرم افزار پیدا شود و یا این که نرم افزار نیاز به تغییر و توسعه پیدا کند و قراردادی با شخص ثالثی منعقد می شود که او امین دو طرف قرارداد است کد منبع به صورت امانت به امین داده می شود و هر زمانی که مشکلاتی برای نرم افزار پیدا شد او موظف است کد منبع را به انتقال گیرنده بدهد . او علاوه بر تعهد دادن کد منبع به انتقال گیرنده ، در مقابل انتقال گیرنده متعهد به حفظ و حراست از کد منبع می باشد .

همان طور که قبلا هم گفته شد نرم افزارها در ابتدای امر به صورت کد منبع اند و سپس به شکل زبان ماشین در می آیند . مسئله ای که وجود دارد این است که اگر امتیاز گیرنده با چنین مسائلی مواجه شد و دسترسی به امتیاز دهنده نداشت و یا این که نخواست کمک کند و یا اتفاقی به نام ورشکستگی برای شرکت امتیاز دهنده افتاد خسارت عظیمی به امتیاز گیرنده وارد می شود از طرفی اگر بخواهد کد منبع را در اختیار امتیاز گیرنده قرار دهند امکان افشای اطلاعات نرم افزار وجود داشته و به صلاح امتیاز دهنده نیست .

در نتیجه برای جلوگیری از این اتفاقات شخصی به نام نماینده ی امانی کد منبع ها را در اختیار        می گیرد تا هر زمان که نیاز به رفع عیب و تغییر و اصلاح و توسعه ی نرم افزار بود به راحتی بتوان کد منبع ها را از نماینده ی امانی گرفت و در اصلاح نرم افزار استفاده کرد . همان طور که ملاحظه گردید ساختار ماهیتی متفاوت نرم افزارها باعث تفاوت در قراردادهای حق امتیاز و انتقال آن ها نیز شده است[20] .

همان طور که ملاحظه گردید نرم افزارها به دلیل ماهیت خاص ، جنبه های پیدایش ، آثار انتقال و ارائه از طریق اینترنت نیاز به قراردادهای جداگانه و خاصی در واگذاری دارند . بررسی چهار نوع از این قراردادها نشان دهنده تفاوتی عام در مورد انواع این قراردادهاست . نکته ای که بایستی به آن اشاره شود این است که این تفاوت ها مانع از این مسئله نیست که در مورد نرم افزارها و سایر آثار ادبی و هنری قرار دادهای مشابهی نیز وجود داشته باشد اما تفاوت های نرم افزار و سایر آثار ادبی و هنری عموما باعث تفاوت در قراردادهای انتقال یا واگذاری آن ها می شود .

[1] سید حسن میر حسینی ، مقدمه ای بر حقوق مالکیت معنوی، پیشین،ص92.

[2] . امیر صادقی نشاط، حمایت از حقوق پدید آورندگان نرم افزار های کامپیوتری،ص206.

[3] . محمد مهدی حسن پور، حقوق پدیدآورنده نرم افزارهای رایانه ای، پیشین ،ص348.

[4] همان، ص353.

[5] . همان ،ص 356 .

[6] همان، ص357.

  1. Novelty
  2. جمال صالحی ذهابی،حق اختراع ، نگرشی تطبیقی، نشر شرکت سهامی انتشار، تهران ،چاپ اول 1388،ص149.

 . [9] محمود باقری ، مریم گودرزی ، مقایسه نظام حمایتی اسرار تجاری و نظام حق اختراع ، مندرج در فصلنامه ی حقوق ، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران ، دوره ی 39 ، ش1 ، بهار1388 ، ص 43 .

  1. Escrow

1 . Shrink wrap

[12] . محمد مهدی حسن پور، بررسی ماهیت حقوقی حق امتیاز شرینک رپ مندرج در مجموعه مقاله های همایش بررسی جنبه های حقوقی فناوری اطلاعات،انتشارات قم،خرداد1383، ص386 .

  1. Click wrap

[14] . همان ، ص 386 .

  1. Browse wrap

[16] . همان ، ص 387 .

  1. Licensor
  2. Licensee
  3. Escrow Agent

[20] . امیر صادقی نشاط ، قرارداد سه جانبه Escrow  در نرم افزار، مندرج در مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 72، تابستان 1385،ص 224 .

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92