رشته حقوق

موانع و چالش‌های مسئولیت مدنی در حوزه آلودگی‌های جوی

– موانع و چالشهای مسئولیت مدنی در حوزه آلودگیهای جوی

از یک طرف به علت ویژگی‌های خاص آلودگی‌های جوی از جمله مرز گذر بودن، تدریجی بودن و منابع متعدد و از طرف دیگر به علت دشواری‌هایی که در اثبات مسئولیت مدنی آلوده کننده وجود دارد ما با چالش‌های جدی مواجه هستیم. در ذیل به مهم‌ترین این مشکلات اشاره می‌شود:

 

بنداول- دشواری اثبات رابطه سببیت

در زمینه آلودگی هوا احراز رابطه سببیت میان خسارات وارده و فعل زیانبار دشوارترین رکن در اثبات مسئولیت مدنی شخص آلوده کننده محسوب می‌گردد. بر اساس این رکن اگر نتوان میان عامل ورود ضرر و فعل زیانبار رابطه سببیت برقرار نمود، نمی‌توان حکم به مسئولیت شخص آلوده کننده داد. این بحث بویژه در مواردی که در آنها تقصیر شرط ایجاد مسئولیت نیست اهمیت ویژه‌ای دارد. مطابق اصول مسئولیت مدنی صرف وقوع خسارات کافی برای اقامه دعوای مسئولیت علیه خوانده کافی نیست بلکه باید بین دو عامل ضرر و فعل زیانبار رابطه سببیت وجود داشته باشد.[1]

بر اساس این اصل باید بین خسارات ناشی از آلودگی و فعل زیانبار رابطه سببیت وجود داشته باشد و در صورتی که نتوان ثابت کرد که خسارات وارده ناشی از آلودگی هواست امکان اقامه دعوا علیه شخص مسئول آلودگی وجود نخواهد داشت. این اصل در خصوص کلیه دعاوی مسئولیت مدنی حاکم است و مختص آلودگی هوا نیست. اما این شرط در زمینه آلودگی هوا با شدت بیشتری مطرح است و در غالب موارد به علت عدم امکان اثبات و احراز رابطه سببیت بین آلودگی هوا و خسارات وارده امکان اقامه دعوا و اثبات مسئولیت مدنی شخص و در نهایت اعمال ضمانت‌های مدنی در این حوزه منتفی می‌شود. پررنگ بودن این مشکل در زمینه خسارات ناشی از آلودگی هوا نیز ناشی از ویژگی‌ها و اوصاف خاص این قسم از آلودگی نظیر غیر مستقیم بودن خسارات، منابع متعدد آلودگی، فرامرزی بودن و دخیل بودن عوامل دیگر در جریان ورود خسارت است. در فرانسه و در قضیه مربوط به پرونده انفجار یک کارخانه تولید مواد شیمیایی که باعث ورود آسیب به «پرورش دهندگان زنبور عسل» (Apiculteur)  و مرگ و میر زنبورها به علت تغذیه از گل‌های سمی شده بود دادگاه در این زمینه مسئولیت مدنی این کارخانه در برابر پرورش دهندگان زنبور عسل اطراف کارخانه چنین استدلال نمود که مرگ زنبوران عسل نمی‌تواند مستقیماً مربوط به سمی بودن گل‌ها باشد و این قسمت از خواسته خواهان‌ها را رد نمود.[2] در واقع، در مورد فوق هر چند مرگ و میر زنبوران عسل به صورت غیر مستقیم ناشی از مسمومیت گل‌ها بوده ولی به علت عدم امکان احراز رابطه مستقیم سببیت، دادگاه این قسمت از خواسته زنبورداران را علیه کارخانه مواد شیمیایی رد نموده است.

مطلب مشابه :  تلقی حجاب به عنوان یک تحمیل واجبار دولتی یا رسمی

 

الف- تعدد اسباب در خسارات ناشی از آلودگی

مشکل دیگر در این زمینه مربوط به «تعدد اسباب» در بروز خسارات آلودگی هواست به این معنا که در غالب دعاوی مربوط به خسارات ناشی از آلودگی‌های جوی صرفاً آلودگی هوا سبب ورود خسارات نیست. بلکه در کنار آلودگی هوا اسباب دیگری نیز دخیل می‌باشند و خوانده می‌تواند با ارائه دفاع عدم ارتباط تام میان خسارات وارده و آلودگی هوا خود را از زیر بار مسئولیت برهاند و یا دست کم از تخفیف برخوردار باشد. چنانچه در ایران در قضیه کارخانه ونارچ[3] مربوط به ورود خسارات ناشی از گرد و غبار حاصل از کارخانه به مزارع و باغات اطراف خوانده با ارائه این دفاع که فعالیت کارخانه عامل اصلی ورود خسارات و خشکیدن باغات اطراف نیست، بلکه به علت عدم وجود آب در مزرعه مذکور که در اثر خشکسالی‌های مکرر بوجود‌آمده، درختان خشک گردیده‌اند و نه در اثر گرد و خاک سنگ‌شکن، سعی در معاف نمودن مسئولیت خود نموده و در نهایت در ارزیابی میزان خسارات وارده توسط کارشناسان موثر واقع گردیده است.[4] در حقوق فرانسه، بعد از تصویب قانون اوت 2008 یکی از نوآوری‌های این قانون توجه به این وضعیت بود. ماده 19 این قانون (ماده 18-162 کد محیط زیست فرانسه) با پیش‌بینی روش تقسیم خسارات، مقرر می داشت که «هر گاه خسارات وارده بر محیط زیست اسباب متعدد (Plusicurs causes). داشته باشد، هزینه تدابیر پیشگیرانه وجبرانی توسط مقام پیش‌بینی شده در بند 2 ماده 2-165 میان متصدیان و شرکت کنندگان در امر ورود خسارت یا در ایجاد خطر خسارات قریب‌الوقوع، تقسیم خواهد شد».

 

ب- شدت مشکل در حوزه محیط زیست

در مواردی که خسارات ناشی از آلودگی هوا از یک منبع ناشی شده باشد این مشکل وجود ندارد. برای مثال اگر منبع آلودگی کارخانه ذوب مس یا کارخانه سیمان باشد می‌توان منبع آلودگی و در نهایت شخص مسئول را تعیین نمود. اما در اغلب موارد آلودگی هوا و خساراتی که از آن ناشی می‌شود از منابع‌آلاینده‌های متعدد صادر می‌شوند و امکان تعیین دقیق منبع و در نهایت شخص مسئول آلودگی وجود ندارد. این مشکل را در مسئولیت مدنی زیست محیطی تحت عنوان «آلودگی با منابع متعدد»[5] یاد نموده‌اند.[6] در این فرض گفته می‌شود اشخاص مسئول غیر قابل احصاء و تعیین هستند. ماده 18-162 کد محیط زیست فرانسه در این خصوص مقرر می‌دارد «هر گاه خسارات وارده بر محیط زیست اسباب متعدد(Plusieurs causes) داشته باشد، هزینه تدابیر پیشگیرانه و جبرانی توسط مقام پیش‌بینی شده در بند 2 ماده 2-165 میان بهره‌برداران و شرکت کنندگان در امر ورود خسارت یا در ایجاد خطر خسارات قریب‌الوقوع، تقسیم خواهد شد.»

مطلب مشابه :  ‌ آثار تعهد به دادن اطلاعات در روابط غیرقراردادی

 

ج- مشکلات مربوط به تعیین شخص مسئول

بنابراین با توجه به موضوع فوق و اصول مسئولیت مدنی، به طریق اولی امکان رجوع به شخص آلوده کننده منتفی خواهد. برای مثال، در خصوص خسارات ناشی از آلودگی هوای یک شهر و خسارات غیر مستقیم بر آمده از آن که ناشی از تردد هزاران وسیله نقلیه موتوری می‌باشد چگونه می‌توان به طور دقیق تعیین نمود که اشخاص مسئول چه کسانی هستند و سهم هر یک در ورود خسارات به چه میزانی است.

در هر صورت، وجود «آلوده کنندگان متعدد»( Multiple polluters) در بروز خسارات ناشی از آلودگی‌هوا و مشکلات مربوط به تعیین شخص مسئول و میزان دقیق خسارات وارده اجتناب‌ناپذیر است.

 

د-تدریجی بودن و خسارات پنهان

بر خلاف سایر خسارات، ظهور غالب خسارات زیست محیطی به ویژه خسارات ناشی از آلودگی هوا در طول زمان خاصی بروز پیدا می‌کند و در بسیاری از موارد خسارات وارده «پنهان» می‌باشند. برای نمونه بیماری‌های تنفسی در اثر آلودگی هوا در یک زمان طولانی اتفاق افتاده و حتی در خصوص خسارات ناشی از حوادث آلودگی نظیر حادثه بوپال و چرنوبیل نیز پدیداری میزان واقعی خسارات نیازمند گذشت زمان طولانی است. لذا این ویژگی خسارات ناشی از آلودگی هوا باعث ظهور مشکل حقوقی «ارزیابی میزان خسارات» وارد شده است به گونه‌ای که نمی‌توان دقیقاً و دفعتاً میزان خسارات ناشی از آلودگی هوا را تعیین نمود.

 

1- کاتوزیان، همان منبع، ص 59

  -Trib. Gr. Inst. Albertville, 26 aout 1975, Lamarque, op. cit. p 1497 2

1- دادنامه شماره 1393-16/12/83 کلاسه پرونده 81/461/گ.ب.ج دادگاه عمومی شهر/.کهک.

2- بخشی از نظریه کارشناسان رسمی دادگستری در پرونده مزبور بدین شرح است «… اگر چه پراکنش ذرات ناشی از معدن منگنز و رسوب آن بر روی شاخ و برگ باعث اختلال در فروغ آمائی «فتوسنتز» شده و در نتیجه ضمن افت تدریجی محصول باعث ضعیف شدن درختان گردیده ولی در عین حال علت عمده خشک شدن اشجار ناشی از کمبود آب و عدم انجام عملیات مراقبتی بوده است و حدود 40 درصد ناشی از گرد و غبار سنگ‌شکن و 60 درصد ناشی از کمبود آب و عدم مراقبت و در نتیجه خسارات وارده به خوانده در این رابطه دوازده میلیون و هشتصد هزار ریال برآورد می‌شود …» برای دیدن مشابه فرانسوی قضیه فوق در زمینه اثبات رابطه سببیت میان خسارات وارده بر محصولات مزرعه و آلودگی‌های جوی ر.ک.

3-  التلوث المتعدد المصادر

4- شکری، سرور، محمد مشکات المسئولیته المدنیه عن التلوث البیئه والنظمه الضمان هذه المسئولیه، و ثائق الموتمر القانون البیئه، جامعه العدن، 2004، صص 46-23.

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92