رشته حقوق

مفهوم محیط زیست درآموزه های اسلامی

مفهوم محیط زیست درآموزه های اسلامی

اصولا ارائه تعریف جامع و مانع واژگان و مفاهیم، کار دشواری است.«محیط زیست» (Green peac) در معنایی که امروزه به کار می رود؛ در بسیاری از زبان ها، اصطلاحی نو و تازه است. کاربرد آن در زبان فرانسه به قرن دوازدهم باز می گردد [1].  این اصطلاح از آغاز دهه 1360 کاربردی مستمر و مؤثر پیدا کرده و در خلال همین دهه کلمات جدیدی برای بیان این مفهوم در زبان های مختلف مورد استفاده قرار گرفته.[2]این امر نشان از سابقه تقریبا 30 ساله توجه بخش عظیمی از جهان، به طور همزمان، نسبت به پدیده ای تازه است که پیش روی جهان مدرن قرار دارد[3].

بعضی از نویسندگان در مورد ارائه مفهومی دقیق از محیط زیست و امکان ارائه تعریفی جامع، حقوقی و واحد از آن، اظهار تردید نموده اند[4] . مفهوم محیط زیست نیز در کشورهای مختلف با توجه به اهمیتی که هر کشور برای عناصر مشخص زیست محیطی قائل است می تواند متفاوت باشد؛ به عنوان مثال در یک کشور حمایت از آبهای دریایی و مسأله صید از اهمیت خاصی برخوردار است و محیط زیست با این رویکرد و بر اساس محیط زیست دریایی تعریف می شود و در کشور دیگر حمایت از جنگل ها و مراتع حائز اهمیت می باشد، لذا با تأکید بر عنصر جنگل و مرتع، محیط زیست تعریف می گردد. با این وجود در حقوق ایران تعریف دقیقی از محیط زیست صورت نگرفته است.

مفهوم لغوی واژه Environment، محیط، احاطه کننده اطراف و دور و بر می باشد. که اصطلاحاً Environment The برای بیان مفهوم محیط زیست به کار گرفته شده است[5]  در فرهنگ ما واژه طبیعت به این مفهوم نزدیک است با این تفاوت که طبیعت تنها ناظر به هر چیزی است که دست بشر در ایجاد آن دخالت نکرده باشد[6] . در واقع اصطلاحات محیط زیست با اصطلاح بیوسفر (زیست کره) کاملا مرتبط می باشد؛ بیوسفر یا لایه حیاتی که «یونسکو»( UNESCO) خصوصاً آنرا به کار می برد با یکی از وسیع ترین تعاریف محیط زیست مطابقت دارد و محیط زیست اصلی انسان را تشکیل می دهد و عبارت است از محیط زندگی بشر یا آن بخش از جهان که بنا به دانش کنونی بشر همه حیات در آن جریان دارد[7].

برای ارائه تعریف انسان محوری از محیط زیست، می توان گفت:

«محیط زیست، به تمامی محیطی اطلاق می شود که نسل انسان به طور مستقیم و غیرمستقیم به آن وابسته است و زندگی و فعالیت های او در ارتباط با آن قرار دارد»[8] . و به زبان ساده محیط زیست عبارت است از «هوا، آب، خاک، گیاه، جنگل، بیشه، مرتع، دریا، دریاچه، رودخانه، چشمه، آبزیان، حیوانات، کوه، دشت، جلگه، کویر، شهر و یا ده شامل کوچه، خیابان، ساختمان (اعم از تاریخی و عادی و کارخانه) و غیره»[9]

همچنین در تعریف محیط زیست آمده است که «محیط زیست عبارت است از محیطی که فرایند حیات را فراگرفته و با آن برهم کنش دارد. محیط زیست، از طبیعت، جوامع انسانی و نیز فضاهایی که با فکر و به دست انسان ساخته شده اند تشکیل یافته است و کل فضای زیستی کره زمین، یعنی زیست کره (بیوسفر)، را فرا می گیرد»[10] .

در نهایت با توجه به تعریف حقوقی و نسبتا جامع مورد استفاده در کنوانسیون مسئولیت مدنی خسارات ناشی از اعمال خطرناک در محیط زیست، مصوب شورای اروپا، محیط زیست به طور کلی شامل موارد زیر می شود[11] :

1ـ منابع طبیعی اعم از تجدیدپذیر و غیر قابل تجدید، مانند: هوا، آب، خاک و کلیه جانوران و گیاهان و تأثیر متقابل این عوامل بر یکدیگر.

2ـ اموال و دارایی هایی که جزء میراث فرهنگی می باشند.

3ـ مناظر و چشم اندازهای ویژه.

 

بند اول- دین و حمایت از محیط زیست در جهان معاصر

با نگاهی گذرا به تاریخ ادیان، احترام فراوان و حتی گاهی سرسپردگی و پرستش مظاهر طبیعت در ادوار مختلف، به روشنی مشاهده می شود. از حدود سی سال پیش با اوج گیری معضلات و مباحث زیست محیطی و احساس نیاز به تقویت عوامل فرهنگی به عنوان ابزاری کارآمد، بحث های مربوط به دین و محیط زیست در محافل علمی و تخصصی مورد توجه قرار گرفت و در کنار اقدامات و حمایت های حقوقی مطرح گردید.در این خصوص کنفرانس های متعددی جهت حل بحران های زیست محیطی با مشارکت و تقویت فرهنگی دینی برگزار گردیده است. از جمله این تلاش ها می توان به کنفرانس بین المللی مسکو(1990 م) با موضوع حل بحران های زیست محیطی از طریق پیوند علم و دین[12]و همچنین کنفرانس های دانشگاه هاروارد بین سال های (1996 تا1998) و سه کنفرانس آکادامی هنرها وعلوم کمبریج، سازمان ملل و موزه تاریخ طبیعی در نیویورک که به جمع بندی نتایج ده کنفرانس هاروارد می پردازد، اشاره نمود. در تهران نیز کنفرانس بین المللی با عنوان «دین و دنیای معاصر» برگزار گردید و علمای ادیان مختلف به طرح پاره ای از دیدگاه های مربوط به محیط زیست و اخلاق زیست محیطی پرداختند و نقش ادیان در رابطه با این موضوع را مورد بررسی قرار دادند[13] . در کشور ما علاوه بر صبغه فرهنگی، آموزه های دینی، پایه و اساس حقوق را تشکیل می دهد و موازین اسلامی زیربنا و مبنای نظام حقوقی می باشد و به موجب اصل چهارم قانون اساسی، کلیه ی قوانین و مقررات باید بر اساس موازین اسلامی باشد. این اصل بر اطلاق یا عموم همه اصول قانون اساسی و قوانین و مقررات دیگر حاکم است از این رو نگرش نسبت به محیط زیست از منظر آیات قرآن و آموزه های اسلام به عنوان مبنای حقوقی و فرهنگی حائز اهمیت خواهد بود.

 

بند دوم-فقه شیعه و تحول در مبانی مسئولیت مدنی زیست محیطی

الف- اهمیت محیط زیست در فقه وحقوق امامیه

در آموزه‌های اسلامی به طور عام و در نزد امامیه به طور خاص، عناصر طبیعت اعم از آب، هوا، خاک، درختان، گیاهان و جانوارن جایگاه و ارزشی ویژه دارند که بیشتر ناشی از وحدت عناصر جهان و ریشه در جهان‌بینی توحیدی دارد. [14]. طبیعت و محیط زیست در عین حال که در اختیار انسان به عنوان خلیفه الهی قرار دارد، به عنوان نشانه‌ای از قدرت و عظمت الهی توصیف شده است که این «خلیفه» را آن گونه که شایسته اوست متعهد به حفظ و حراست از آن نیز می‌کند (Dalil Boubkeur, 2001: 3-8). در واقع محیط زیست در اسلام «امانتی» است که به انسان سپرده شده است تا از آن به نحو مناسب بهره جوید (Naser, 1968: 96). در نزد امامیه مسئولیت انسان نسبت به محیط زیست را می‌توان فوق و فعل معصومین و فقیهان متقدم و متأخر مشاهده نمود.. در نظر برخی از فقیهان شیعه عناصر محیط زیست اعم از آبهای عمومی، هوا، خاک، نور آفتاب از مشترکات هستند و آلوده کردن آن ممنوع است. شماری دیگر از فقیهان هوا و فضا را از مباحات بر شمرده‌اند ولی هر دو گروه آلوده کردن و استفاده نابجا از آنها را روا نمی‌دانند (همان). از جمله اصول و قواعدی که در آراء فقهای شیعه در خصوص محیط زیست می‌توان دید می‌توان به «نهی فساد در زمین»، «لزوم حفظ نسل»، «قاعده لا ضرر»، «احترام به اموال»، «لزوم رعایت بهداشت فردی» اشاره کرد .[15]

 

ب- اهمیت محیط زیست در فقه امامیه

نظام حقوقی مسئولیت مدنی زیست محیطی بدون توجه به ویژگی های خاص این خسارات وهمچنین اهمیت این حوزه ازمبانی ضعیف تبعیت می کند.اهمیت محیط زیست درفقه امامیه ابتدا به ضرورت تحول درمبانی نظری حفاظت حقوقی ازمحیط زیست پرداخته وسپس ضمن ارائه نظریات روز حقوقی ،به دنبال بازشناسی وارائه نظزیه فقه امامیه وحقوقدانان وتحلیل دکترین مطلوب جهت ازحمایت زیست خواهیم بود.فرض اساسی براین مبنا استواراست که میتوان با واکاوی آموزه های فقهی وحقوقی به نظریه احترام اول دست یافت .

مطلب مشابه :  عملیاتی کردن پیشگیری از جرایم و مدیریت آن

 

پ- اهمیت محیط زیست در احادیث و روایات

حضرت امام علی (ع) به گونه‌ای تکان دهنده یادآور مسئولیت انسان در برابر آنچه که پیرامونش می‌گذرد، می‌باشد که: «از خدا بترسید درباره بندگان و شهرهای او زیرا که در قیامت مورد سوال واقع می‌شوید از همه چیز حتی در مورد اماکن و حیوانات».

روایت فوق به روشنی این مطلب را می‌رساند که انسان‌ها حتی در خصوص اماکن و موجودات زنده مسئول هستند. شکار تفریحی در روایات و فتاوای فقیهان شیعه نیز فعلی حرام که موجب تمام بودن نماز شکارچی می‌شود، اعلام شده است. زراره از امام صادق (ع) در مورد شکسته یا تمام بودن نماز صیادی که برای تفریح به شکار می‌رود، پرسید. امام صادق (ع) فرمود که نماز وی شکسته نیست: «انما خرج فی لهو لا یقصر» و دلیل شکسته نبودن آن به این خاطر است که برای لهو (تفریح) به شکار می‌رود و نمازش تمام است [16]. بنابراین، شکار تنها برای رفع نیاز و ارتزاق صیاد مجاز اعلام شده و در صورتی که صیادی با طی مسافتی لازم بخواهد نماز خود را شکسته بجا آورد و این شکار بخاطر تفریح باشد، بدلیل اینکه مرتکب فعل حرام شده نماز را باید تمام بجا آورد و نه شکسته (بخاطر سفر معصیت). از امام صادق (ع) نقل شده است که پیامبر اکرم (ص) مردم را از شلاق زدن به صورت چارپایان و کشتن زنبور عسل نهی می‌کردنداسلام به عنوان دینی جهان شمول وجامع نگر؛ مدعی است که پاسخگوی نیازهای متغیرانسان درهرعصری است وبرای کلیه روابط وشئون او،دارای قوانین ومقرارتی است.البته این بدان معنانیست که برای هرموضوع باعنوان خاص ومتداول امروزی آن،حکم خاصی رامقررداشته باشد؛بلکه کلیات، اصول وقواعدی دراسلام وجوددارد،که می توان حکم هرموضوع راازآن به دست آورد.یکی ازهمین موضوعات محیط زیست است.محیط زیست بامفهوم رایج ومتداول آن درعصر حاضر،بحثی کاملانوع وتازه است که نه دراسلام ونه درهیچ مکتب دیگری سابقه نداشته است؛اما می توان قواعد ومقرارت مورد نیاز آن رااز متون دینی استخراج کرد؛به طور که می توان یک مکتب زیست محیطی جامع را ارائه کرد[17].

امام صادقق علیه السلام نیز برجامعیت اسلام تاکید کرده است ومی فرمایند:

خداونددرقرآن هرچیزی رابیان کرده است.به خداسوگند،چیزی راکه موردنیازمردم بوده،رهانکرده است،تاکسی نگوید اگر فلان مطلب درست بود،درقرآن نازل می شد.آگاه باشید همه نیازهای بشر راخداوند درآن نازل کرده است[18].

 

ج- احادیث وروایات مربوط به محیط زیست

خداوند درقرآن کریم می فرمایند:«مافرطنا الکتاب من شیء»یعنی مادراین کتاب ازبیان هیچ چیز فروگذار نکردیم. درجای دیگرخطاب به پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله می فرمایند:«ونزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شیء»یعنی :کتابی به سوی توفرستادیم که بیان کامل هرچیزی درآن هست.

این دسته از آیات بیان می کنندکه خداوند طبیعت ومحیط زیست رابرای انسان آفریده وانسان حق تصرف واستفاده ازآن رادارد واین حق برای همه انسانها درهمه زمانها وجوددارد[19].

«هوالذی خلق لکم مافی الارض جمیعا»[20].یعنی: واوستآن(آفریننده ای)که همه آنچه درزمین است برای شماآفرید. این آیه بهره برداری ازمنابع ومنافع زمین رامتعلق به همه انسانها،درهمه زمانهامی داند؛که بایدبه طوراصولی وصحیح؛درجهت رفع نیازهاورعایت حقوق دیگرانسانهادرهمه دوره ها صورت پذیرد.

درآیه دیگرخداوندمی فرمایند: «ولقدمکناکمفی الارض وجعلنالکم فیهامعایش»[21].یعنی: شما راازامکانات زمین بهره مندساختیم ووسایل معشیت شمارادرآن فرا هم کردیم.

این آیه نیز،بیان کننده توانایی وامتیازی است که انسان روی زمین دارد،تاجایی که درآن وسایل زندگی اوفراهم شده است.روشن است که داشتن محیطی زیستی سالم؛جزئاولین حقوق انسان برای زندگی درروی زمین است.برهمین اساس،خداوندنیز،پهنه طبیعت رازیستگاه انسانی قرار داده است.

درآیه10سوره الرحمن آمده است: «والارض وضعهاللانام»یعنی: و(خداوند)زمین رابرای همگان قرارداد.

برمبنای این آیه کریمه،زمین ومحیط زیست آن،حق همگانی است وهمه حق دارند ازآن بهره مندشوند.بنابراین،استفاده ازاین حق،باید به گونه ای باشد که امکان استفاده وبهره برداری ازآن،برای نسل حاضر ونسلهای آینده حفظ شود.

 

بندسوم- مبانی نظری مسئولیت مدنی زیست محیطی در حقوق کنونی

در میان آثار و آراء گوناگون، مبانی مسئولیت مدنی زیست محیطی موضوع نظریات متعدد قرار گرفته است که هر کدام مبتنی بر فلسفه خاص و ویژه خود است. این نظریات بویژه در حقوق داخلی مبتنی بر سه دیدگاه سنتی، جدید و بینابینی است که شامل نظریه مبتنی بر خطر، نظریه مبتنی بر تقصیر و نظریه‌های مختلط می‌شود.

 

الف- نظریه تقصیر (Theorie de la responsabilite du faut)

این نظریه سنتی‌ترین نظریه در مسئولیت مدنی زیست محیطی است. بر این اساس، خسارات زیست محیطی قابل مطالبه نیستند، مگر اینکه بتوان تقصیر عامل ورود خسارات را اثبات کرد. بنابراین، زیان دیده اگر بتواند ثابت کند که عامل زیان در وارد آمدن خسارت تقصیر داشته مسئول خواهد بود. [22]این نظریه که تقریباً رویکرد شایع در رژیم مسئولیت مدنی حقوقی ایران و اکثر نظام‌های حقوقی نظیر فرانسه است، با مبانی و فلسفه حقوق محیط زیست فاصله‌ها دارد. مطابق مواد 1382 و 1383 قانون مدنی فرانسه مطالبه خسارت و مسئول شناختن عامل زیان منوط به اثبات تقصیر عامل زیان است (Prieur, 2004: 921). هر چند نظریه تقصیر در برقراری رابطه سببیت و اسناد عرفی زیان‌به فاعل نقش بازی می‌کند ولی نمی‌تواند مبنایی جامع باشد (Uliescu, 1993: 382). در واقع پذیرش این نظریه امکان جبران بسیاری از خسارات زیست محیطی را دشوار می‌نماید چرا که اثبات تقصیر در خسارات زیست محیطی بر خلاف سایر حوزه‌ها مشکل است. این امر بیشتر ناشی از ماهیت خسارت زیست محیطی، تکثر آلوده کنندگان یا «آلوده کنندگان متعدد» (Multiple polluters) ، انگیزه پایین قربانیان خسارات زیست محیطی و مشکلات مربوط به اثبات رابطه سببیت است[23].

 

ب – نظریه خطر (Theorie de la responsabilite pour risqué)

این نظریه بوسیله دو حقوقدان به نام‌های ژسران (Josserond) و سالی (Saleiles) مطرح و توسعه یافت. نظریه خطر یا «نظریه مبتنی بر عدم تقصیر» (Theorie de la responsabilite sans faut) حکایت از این دارد که هر کس به فعالیتی بپردازد (و از آن نفعی ببرد) محیطی خطرناک را برای دیگران بوجود می‌آورد و کسی که از این محیط منتفع می‌شود باید زیان‌های آن را جبران کند[24]. بنابراین در خصوص مسئولیت‌های مدنی زیست محیطی، بر مبنای نظریه خطر، نیازی به اثبات تقصیر آلوده کننده نیست بلکه همین که شخصی اقدام به فعالیتی کرد که به آلودگی و تخریب محیط زیست منجر شود، باید از عهده خسارات وارده بر آید. اعم از اینکه در واقع تقصیر داشته یا نداشته باشد. این نظریه به نوبه خود به «نظریه خطر نفع» (Theorie de Risque Profit) و «نظریه خطر فعالیت» (Theorie Risque d’activite) تقسیم‌بندی می‌شود. امروزه این نظریه، نظریه‌ای مناسب برای جبران خسارات زیست محیطی است و می‌تواند نقشی بسیار مهم در تقویت حمایت از محیط زیست داشته باشد. در واقع آلوده کننده محیط زیست بر اساس این نظریه «مسئولیت عینی» (Responsabilite Objective) در برابر خسارات زیست محیطی پیدا می‌کند. این نظریه علی‌رغم اینکه مناسب برای حمایت از محیط زیست می‌کند از جنبه‌های متعدد اقتصادی (ریسک فعالیت) و اجتماعی (کاهش انگیزه افراد در اجتماع) نقد شده است. به ویژه از لحاظ محدود کردن فعالیت‌های اقتصادی و صنعتی و فعالیت‌های پرخطر مورد انتقاد واقع شده است. علاوه بر این در بخشی از موارد، اعمال این نظریه خلاف نصفت قضایی نیز جلوه می‌نماید.

مطلب مشابه :  مضرات جزای نقدی برای حفار و کاوشگر غیرمجاز

 

ج- نظریه مختلط (Les Theorie Mixite)

نظریه تقصیر و خطر دو نظر شایع با مبانی و استدلالات خاص خود هستند. لیکن باید به نظریات واسطی اشاره شود که در جهت تعدیل و تعامل منافع و مضار دو نظر قبلی ارائه شده است. در این نظریات نیز بعضاً یکی از دیدگاه‌های خطر و خطا، تقویت شده است.

 

ح- نظریه فرض تقصیر

این نظریه در واقع تعدیل دو نظریه تقصیر و خطر است. به این معنا که نه سختی بار اثبات نظریه تقصیر را دارد و نه سهلی نظریه خطر را. در این نظریه مبنای تقصیر با تعدیلی بنیادین پذیرفته شده است. بدین صورت که فرض بر این است که عامل ورود خسارت زیست محیطی مقصر است. لیکن باید با ارائه ادله‌ای خود را از زیر بار این مسئولیت برهاند[25]. در واقع منطقِ درونیِ نظریه فرض تقصیر، حکایت از جابجایی مدعی و منکر دارد. یعنی در مقام اثبات تقصیر این زیان دیده از آلودگی یا مدعی نیست که باید تقصیر عامل را اثبات کند بلکه این عامل ورود زیان است که باید عدم تقصیر خود را اثبات و خود را از زیر بار مسئولیت برهاند. بر این اساس در این نظریه فرض می‌شود که آسیب زننده به محیط زیست مقصر است مگر این که با ارائه دلیل ثابت کند که در اینجا خسارت نقشی نداشته است. در این نظریه حمایت از محیط زیست اصل قرار گرفته است.

 

د- نظریه کار نامتعارف

بر اساس این نظریه، فعلی سبب ایجاد مسئولیت برای جبران خسارات زیست محیطی می‌شود که نامتعارف و غیر عادی باشد. لذا اگر اقدامی متعارف و یا به اصطلاح فقهی «مباح» انجام گیرد و در اثر این اقدام خساراتی به محیط زیست وارد آید؛ شخص تنها در صورت اثبات تقصیر محکوم به جبران غرامت می‌شود. این نظریه مورد انتقادات بسیار قرار گرفته است. از جمله اینکه منظور از کار نامتعارف چیست و چه معیاری دارد؟ اگر منظور بی‌مبالاتی است در واقع این نظریه چیزی جز تکرار نظریه تقصیر نخواهد بود. در حقوق بنی‌الملل این نظریه قرابت بسیار با «نظریه خطا» دارد که بر اساس آن مسئولیت در برابر انجام اعمالی تحقق می‌پذیرد که در حقوق بین‌الملل منع شده (Prohibited act) است. اعمالی که می‌توان مصادیق آنها را در مسئولیت بین‌المللی زیست محیطی تحت عنوان رایج «اعمال خطائی» (Wrongful acts) و نظریه اعمال منع نشده (مباح) در حقوق بین‌الملل (Acts not prohibited under international law) یافت.

 

ذ- نظریه خطر در برابر انتفاع

این نظریه مبنایی اقتصادی را برای توجیه مسئولیت بر می‌گزیند. به عبارت دیگر در این نظریه مسئولیت شخص در برابر سودجویی و انتفاع وی قرار می‌گیرد. لذا هر کس سود اقدامی را می‌برد باید زیان آن را نیز تحمل کند (من له الغنم فعلیه الغرم). علی‌رغم انتقاداتی که بر این نظریه در سایر مسئولیت‌های مدنی از لحاظ توزیع دامنه خسارات میان عامل زیان و زیاندیده و همچنین بیطرفی آن نسبت به مسئولیت‌های بدون تقصیر وارد شده است، در حیطه خسارات زیست محیطی و در پیوند با «اقتصاد محیط زیست» می‌تواند نقشی مطلوب ایفا کند. چرا که غالب فعالیت‌های منجر به تخریب محیط زیست در اثر فعالیت‌های انتفاعی حادث می‌شود.

 

ر – نظریه مسئولیت در برابر اشیای خطرناک و تضمین حق

این نظریه در جایی به کار گرفته می‌شود که از اشیای خطرناک مثل اتومبیل استفاده می‌شود[26]. لذا در این نظریه تأکید بر نوع فعالیت است. این نظریه نیز نظریه‌ای حمایتی در عرصه خسارات زیست محیطی است. بر این اساس شخصی که از اشیاء خطرناک و آسیب‌زا استفاده می‌کند در برابر خسارات وارده به محیط زیست ضامن است. در اینجا دیگر نیازی به اثبات تقصیر شخص نیز نخواهد بود. برای مثال، تولید کنندگان مواد شیمیایی، کارخانه‌های صنعتی آلاینده و نظایر آن بر اساس این نظریه مسئولیت مطلق خواهند داشت. برای مثال در حقوق محیط زیست فرانسه و به استناد بند 1 ماده 1384 قانون مدنی در یک مورد مسئولیت بدون اثبات تقصیر برای عامل زیان در نظر گرفته است و آن در مورد اشیایی است که موجب ورود خسارت به غیر از قبیل ماشین‌ها و کارخانجات صنعتی است (Prieur, 2004: 920).

 

ز- نظریه تضمین حق (Theorie de garanti):

این نظریه که بوسیله استارک (Stark) در فرانسه ارائه شد، بر خلاف طرفداران نظریه تقصیر و خطر، بجای جستجوی مبنای مسئولیت مدنی در فاعل وارد کننده زیان به دنبال مبنای مسئولیت در زیان دیده است. تحلیل استارک، تحت تأثیر مکتب «اصالت فرد» بیان شده و مبتنی بر دفاع از حقوق فردی است. این نظریه دیگران را موظف به تضمین احترام به ایمنی، سلامتی، حیات و حقوق دیگران می‌کند. بر اساس این تحلیل است که استارک در جدال میان آزادی و مسئولیت مدنی حق تقدم را به آزادی می‌دهد. لذا بر مبنای این نظریه می‌‌توان گفت که در راستای تضمین احترام به حق سلامتی، حق حیات و حق محیط زیست افراد، اگر شخصی به محیط زیست آسیب وارد کند مسئول جبران خسارت است؛ حتی اگر از وی تقصیری سر نزده باشد. بسترهای این نظریه را می‌توان در فقه امامیه نیز یافت. برای نمونه، حضرت امام (ره) در تحریرالوسیله در راستای حمایت از حقوق و آزادی‌های کار، حکم کرده است که: «اگر از مغازه آهنگری شراره‌ای پرتاب شود و لباس عابر را بسوزاند، آهنگر مسئول نیست زیرا لازمه حرفه آهنگری او پرتاب آتش است». بر این مبنا می‌توان اقوال بسیار میان فقها یافت که حق نظم‌خواهی، حق سلامتی، حق حرفه و حق امنیت عابران و نظایر آن را به رسمیت شناخته است.

1-  «وَ اتَّقُوا فِتنَهً لَّا تَصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنکُم خاصَّهً»: و بترسید از بلایی که تنها دامنگیر ستمکاران نیست و همه را فرا می گیرد.(انفال، 25

2-  (کیس، 1379، ج1، ص5

3-  (کیس، 1379، ج1، ص5

4-  (تقی زاده انصاری، 1376، ص14

5-  آریان پور، 1366، ج2، ص332؛

6-  انصاری ، تقی زاده 1376، ص10

7- کیس، 1379، ج1، ص5

8-  میرقوام، 1375، ص3

9-  . بنان، 1351، ج1، ص5

1- سلطانی، بهرام  1371، ج6، ص1

2- کیس، 1379، ج1، صص6و7

3.Preserving and cherishing the Earth: An Appeal for joint. commitment in science and Religion, GlobalForum, (January, 1990), . NationalReligious Partnership for the Environment, Moscow

 

4- رشاد، 1381، صص29-25.

1-  فتحی واجارگاه، کورش،محسن فرمهینی فراهانی(1382)،دانش زیست محیطی زنان برای توسعه پایدار،انتشارات دانشگاه یشهید بهشتی،چ اول،

2-  (فهیمی،عزیز الله  1387:212-320)[15].مسئولیت مدنی ناشی از تخریب محیط زیست؛مطالعه تطبیقی درحقوق ایران،فرانسه،اسنادبین المللی وفقه ،رساله دکتری حقوق خصوصی؛دانشگاه امام صادق(ع)

1-  محمد بن حسن ابن علی( شیخ حر عاملی)،( 1409)،ه،ق،وسایل الشیعه،موسسه آل البیت، ج 5،‌باب 8، ج 2

2-  اخوان کاظمی ،بهرام(1384)،«آموزه مهدویت وحقوق محیط زیست»،فصلنامه انتظار،ش17.

3-  فتحی واجارگاه، کورش،محسن فرمهینی فراهانی(1382)،دانش زیست محیطی زنان برای توسعه پایدار،انتشارات دانشگاه یشهید بهشتی،چ اول،

1- دشتی،محمد(مترجم)(1381)،نهج البلاغه، انتشارات حضور.

2- حسینی مراغعی،سیدمیرعبدالفتاح،(1417)،العناوین الفقیه،موسسئه النشرالاسلامی،الطبعهالولی،قم.

3-  حلی،ابوجعفرمحمدبن منصور،(ابن ادریس)(1410ه.ق)،السرائر،نشرجامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

4-  کاتوزیان، ناصر(1371:14)،حقوق مدنی،(ضمان قهری)،دانشگاه تهران.

1-  بابایی مقدم،عابدین(1385)،«بررسی وجوه تمایز بین خسارات زیست محیطی وسایر خسارات»،ارائه دردرس مسئولیت مدنی زیست محیطی، دوره کارشناسی ارشدحقوق محیط زیست، دانشگاه حقوق، دانشگاه شهیدبهشتی.

2- (کاتوزیان، همان)

1- (محمد هیثم، 11:2004-14، المسئولیته عن تعویض اضرارتلوت البئته فی القائون،دراسته مقاربه، جامعه العدن،کلیه الحقوق.

2- نقل از کاتوزیان، همان مازو و تنگ، 1356،.

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید
92